Nazywam się Robert Kwapisz, mam pięćdziesiąt cztery lata i od trzech miesięcy jestem właścicielem starej stodoły na obrzeżach Dobrzynia nad Wisłą, którą przerabiam na warsztat stolarski. Ale zanim tam doszedłem, musiałem przejechać przez wieś Zalesie Kujawskie, gdzie mieszka człowiek, którego przez trzydzieści dwa lata wolałem nie spotkać.
Tamtego dnia jechałem moim terenowym Fordem Rangerem, kupionym pół roku wcześniej na kredyt, którego jeszcze spłacałem trzydzieści osiem rat. Droga gruntowa prowadząca do gospodarstwa była fatalna — koleiny po deszczu, kamienie wystające jak zęby, gałęzie leszczyny smagające karoserię. Klimatyzacja w aucie ledwo dawała radę, bo temperatura dochodziła do trzydziestu stopni, a ja od rana byłem w podłym humorze, bo pośredniczka z biura nieruchomości w Toruniu zapewniała mnie, iż „dojazd jest w porządku, tylko ostatni kilometr trochę gorszy".
Jechałem tam nie kupować, tylko sprzedawać. Odziedziczyłem po ciotce kawałek ziemi z rozwalającą się chałupą nad Drwęcą i chciałem to wreszcie zamknąć — sprzedać, zainkasować pieniądze, dołożyć do warsztatu. Pośredniczka umówiła mnie z potencjalnym kupcem, który miał obejrzeć działkę i ewentualnie złożyć ofertę. Nazwisko podała mi przez telefon dzień wcześniej, ale nie skojarzyłem — minęło zbyt wiele lat.
Zajechałem pod bramę starego gospodarstwa cioci, gdzie miało dojść do spotkania, bo klient chciał zobaczyć teren „na spokojnie, bez pośpiechu". Zaparkowałem obok już stojącego tam srebrnego Volkswagena Touarega, świeżo umytego, lśniącego mimo pyłu na drodze. Kurz jeszcze osiadał, gdy drzwi auta otworzyły się i wysiadł mężczyzna w markowej koszulce polo, w okularach przeciwsłonecznych przesuniętych na czoło.
— Pan Kwapisz? — zapytał, wyciągając rękę. — Zbigniew Mrozik, umawialiśmy się przez panią Halinę.
Patrzyłem na niego chyba trzy sekundy za długo. Bo poznałem ten głos, zanim jeszcze skojarzyłem twarz — trochę zbyt głośny, trochę zbyt pewny siebie, taki, który zawsze mówił pierwszy i najgłośniej. I ten sposób, w jaki przekrzywiał głowę, kiedy na kogoś patrzył z góry.
— Zbyszek Mrozik? Ze Szkoły Podstawowej numer trzy? Klasa 6c?
Zamrugał, zdjął okulary.
— Kurczę. Odinger? Nie, czekaj… Kwapisz. Robert Kwapisz. — Uśmiechnął się szeroko, jakby to było zabawne spotkanie po latach na zjeździe absolwentów, a nie coś, co mi ścisnęło żołądek.
Bo Zbyszek Mrozik przez trzy lata podstawówki robił z mojego życia piekło. Nie musieliście tam być, żeby to zrozumieć, ale spróbuję opisać krótko: mój ojciec zmarł, kiedy miałem osiem lat, matka sprzątała biura w Urzędzie Gminy za psie pieniądze, a ja nosiłem sweter po starszym kuzynie, za duży o dwa numery, i okulary sklejane plastrem, bo na nowe nie było mnie stać. Jąkałem się — nie zawsze, ale kiedy się denerwowałem, słowa więzły mi w gardle jak korek w butelce. A Zbyszek, syn dyrektora Powiatowego Zarządu Dróg, miał zawsze nową kurtkę, zawsze pieniądze na bułkę ze sklepiku i zawsze publiczność.
Nie będę udawał, iż to zapomniałem. Pamiętam każdy szczegół — jak podrzucał moją teczkę na szafę tak, iż nie mogłem dosięgnąć, jak przedrzeźniał moje jąkanie na cały korytarz, jak w szóstej klasie zamknął mnie na klucz w szatni na dwie godziny lekcyjne, bo „Odinger się zaciął jak płyta", a mój zeszyt od matematyki, ten, który akurat wtedy miałem w teczce, zniknął tego samego popołudnia i nigdy się nie odnalazł. Nauczyciele machali ręką. Dyrektor szkoły grał w karty z jego ojcem.
I teraz ten sam człowiek stał przede mną w polo za sześćset złotych, z kluczykami od Touarega w dłoni, gotowy kupić ziemię mojej zmarłej ciotki.
— No proszę — powiedział, rozglądając się po podwórku. — Nieźle tu u ciebie. Ta chałupa twoja?
— Ciotki. Zmarła w marcu.
— Współczuję. — Powiedział to szybko, bez przekonania, jak formułkę. Potem klepnął się po udach. — To pokażesz mi to gospodarstwo, czy stoimy tu i gadamy o dawnych czasach?
Poszliśmy. On szedł przodem, ja za nim, patrząc na jego kark, na to, jak rozgląda się po działce z miną kogoś, kto już liczy, ile metrów kwadratowych i po ile za ar. Opowiadał, iż sprzedał firmę transportową ojca, iż szuka teraz „czegoś nad wodą, na spokój, może na wynajem agroturystyczny". Mówił dużo, jak zawsze. Ja odpowiadałem krótko.
Doszliśmy do brzegu Drwęcy, gdzie stara łódka ciotki gniła przycumowana do spróchniałego pomostu. Zbyszek — teraz Zbigniew — zamilkł na chwilę, wpatrując się w wodę.
— Wiesz — powiedział, nie odwracając się — ja czasem myślę o tamtych czasach. O szkole.
Nie odezwałem się.
— Byłem gnojkiem — dodał. — Wiem, iż byłem. Ojciec mnie uczył, iż silniejszy rządzi, a ja się tego trzymałem, bo w domu nie było za dużo ciepła, jak się okazuje po latach. Ale to nie usprawiedliwienie. Byłem po prostu gnojkiem, a ty się nawinąłeś.
I wtedy, zamiast milczeć jak zwykle, usłyszałem własny głos, ochrypły, głośniejszy niż zamierzałem:
— Trzy lata, Zbyszku. Trzy lata codziennie. Wiesz, ile razy matka pytała mnie, czemu nie chcę iść do szkoły, a ja nie umiałem jej powiedzieć, bo słowa więzły mi w gardle jak zawsze, kiedy się bałem? Nie chcę teraz stać nad tą rzeką i słuchać, iż miałeś ciężkie dzieciństwo. Ja też miałem ciężkie dzieciństwo, tylko nikogo nie zamykałem w szatni.
Zbyszek odwrócił się w moją stronę, i po jego twarzy przeszło coś, co nie było skruchą — było zaskoczeniem, może choćby odruchem obrony.
— Ja nie mówię, iż to cię usprawiedliwia… iż mnie usprawiedliwia — poprawił się szybko. — Mówię tylko, iż to pamiętam.
— To za mało — powiedziałem. Kamień, który miałem pod stopą, wykopałem butem w stronę wody, obserwując, jak wpada z pluskiem między trzciny. — Za mało, żebym teraz stał tu i klepał cię po ramieniu, jakby to była jakaś telewizyjna scena zjazdu absolwentów.
Milczał dłuższą chwilę. Wiatr niósł od strony gospodarstwa zapach skoszonej trawy, gdzieś szczekał pies sąsiada.
— Nie proszę cię o wybaczenie — powiedział wreszcie, cicho, bez tej pewności siebie, którą miał przy bramie. — Wiem, iż nie mam do niego prawa. Chcę tylko kupić tę ziemię, zapłacić uczciwą cenę i wyjechać stąd, nie oglądając się, czy zrobiłem dobre wrażenie.
— To zapłać — powiedziałem. — I na tym koniec.
Wróciliśmy do samochodów w milczeniu, umówiliśmy się na spisanie umowy przedwstępnej u notariusza w Golubiu-Dobrzyniu, na środę, na jedenastą. Podał mi rękę na pożegnanie. Uścisnąłem ją krótko, bez ciepła, ale uścisnąłem.
Przez następne dwa dni myślałem o jednym: czy to, co mi powiedział nad rzeką, to naprawdę żal, czy kolejna wersja tego samego człowieka, który zawsze wiedział, jak wyjść z sytuacji z twarzą. Zadzwoniłem do pani Haliny i poprosiłem, żeby sprawdziła jedną rzecz — czy Zbigniew Mrozik ma jakieś zaległości, zobowiązania, coś, co mogłoby uczynić tę transakcję ryzykowną. Odpisała po godzinie: czysto, kredyt spłacony, żadnych obciążeń na koncie, gotówka od razu.
W środę przyjechałem do kancelarii notarialnej pół godziny wcześniej. Zbyszek już siedział w poczekalni, w tej samej koszulce polo, tym razem z teczką dokumentów na kolanach. Kiedy mnie zobaczył, wstał.
— Przyniosłem coś — powiedział, zanim zdążyłem usiąść. Wyjął z teczki kopertę, gniecioną, jakby wcześniej wkładał ją do teczki i wyjmował kilka razy. — To nie ma nic wspólnego z umową. Otwórz to później, jak wrócisz do domu.
Nie otworzyłem koperty od razu. Podpisaliśmy akt notarialny — cena sto dwadzieścia tysięcy złotych za dziewięćset metrów kwadratowych z zabudową, zapłata przelewem tego samego dnia, potwierdzoną na telefonie u notariusza, zanim wyszliśmy z kancelarii. Uścisnęliśmy sobie ręce po raz drugi, dłużej niż nad rzeką, ale wciąż bez słowa o tym, co się stało nad Drwęcą.
Kopertę otworzyłem wieczorem, w warsztacie, przy świetle lampy nad stołem stolarskim. W środku był list, manualnie pisany, i stary, pożółkły zeszyt w kratkę — mój zeszyt od matematyki z klasy szóstej, ten sam, który zaginął mi w szatni tamtego popołudnia, kiedy zostałem zamknięty na dwie godziny. W liście było niewiele: iż zabrał zeszyt tamtego dnia z mojej teczki, kiedy inni chłopcy pchali mnie do szafki, iż trzymał go najpierw jako trofeum, potem ze wstydu nie umiał go oddać, a później nie umiał się przyznać, iż wciąż go ma. Że wynosił się z domów rodziców trzy razy w ciągu tych lat i zeszyt zawsze jechał z nim, zapakowany w pudło z rzeczami, których nie umiał wyrzucić.
Na koncie firmowym warsztatu następnego ranka było sto dwadzieścia tysięcy złotych. Zamknąłem sprawę spadku po cioci u notariusza, zapłaciłem podatek, resztę przelałem na kredyt na Forda Rangera — spłaciłem od razu dwadzieścia sześć rat z trzydziestu ośmiu. Zeszyt postawiłem na półce w warsztacie, obok pierwszej komody, jaką kiedykolwiek zrobiłem, okładką do ściany, tak jak stał u niego w pudle. Zgasiłem lampę nad stołem i wyszedłem, zamykając za sobą drzwi na klucz.
