Sacrum i profanum w ormiańsko-polsko-francuskim antepedium haftowanym z 1. połowy XVIII wieku
ze zbiorów Fundacji Kultury i Dziedzictwa Ormian Polskich.
Jedną z wyjątkowych tkanin w bogatych zbiorach Fundacji jest haftowane antepedium (antependium lub frontale), czyli ozdobna osłona podstawy ołtarza. Nie było ono nigdy wcześniej datowane, opisane, ani zbadane. Wiadomo jedynie, iż pochodzi z jednej z dawnych parafii ormiańskich na Kresach. Przystępując do prac, zaproponowałam wstępne datowanie haftu na XVIII wiek. Wielobarwne antepedium ze zbiorów Fundacji na pierwszy rzut oka wydaje się jednak późniejsze, a ze względu na jaskrawość kolorów, nagromadzenie i spiętrzenie dekoracji – wręcz barokowo-ludowe. Jednak, gdy przyjrzymy mu się bliżej zauważamy, iż mamy do czynienia z dziełem z 1 połowy XVIII wieku, wykonanym według dokładnie przemyślanego projektu: dostrzegamy perfekcję i precyzję techniki drobnego haftu na kanwie i materiały najwyższej jakości.
Antependium, pozornie wykonane z jednego pasa haftowanej tkaniny, w rzeczywistości zostało z ogromną dokładnością scalone z 6 oddzielnie wykonanych części. Jego znaczne wymiary – 95 cm wysokości i 304 cm szerokości – wskazują, iż było przeznaczone do dekoracji ołtarza głównego.
Przedstawienie serca w glorii promienistej w centralnej części kompozycji antependium należy do wczesnej ikonografii Najświętszego Serca Jezusa według objawień św. Małgorzaty Alacoque z lat 1673-75. W kontekście teologicznej debaty trwającej do lat 60. XVIII wieku powstawały liczne graficzne i malarskie przedstawienia samego Serca Jezusa, dążące do realizmu godnego atlasów anatomicznych.
Jest to bardzo indywidualnie potraktowane wyobrażenie Najświętszego Serca Jezusa I prawdopodobnie jeden z najstarszych zachowanych przykładów ikonografii tego tematu w Polsce. Tak więc w 1 połowie XVIII wieku we Lwowie tylko w jednym antependium połączono w całość francuską technikę i ornamentykę haftu świeckiego z bardzo aktualną i ewoluującą w epoce ikonografią nowego symbolu chrystologicznego – przedstawieniem Najświętszego Serca Jezusa według wizji św. Małgorzaty Alacoque. Całość potraktowano z przepychem według miejscowego gustu i tradycji.
Zamieściliśmy tylko krótkie fragmenty fascynującego tekstu P. Małgorzaty Podkańskiej – konserwatorki tkanin i historyczki sztuki,
opiekunki bogatego zbioru tkanin Fundacji Kultury i Dziedzictwa Ormian Polskich.
Po więcej niezwykle ciekawych informacji dotyczących antependium i techniki tkackiej w jakiej powstało,
zapraszamy do najbliższego wydania Awedisu.
Fot. Małgorzata Podkańska
