Małgorzata Leśniak: Opowiedzmy, jak wygląda droga archeologicznego znaleziska. Od momentu wykopania, przez oczyszczenie, identyfikację, aż do samego końca, czyli pokazania go światu. Zacznijmy od początku. Czy wbijając łopatę w ziemię, wiemy, iż na coś trafimy?
Jarosław Rola: Archeologia jest specyficzną dziedziną nauki. jeżeli wcześniej nie mamy rozpoznanego archeologicznie terenu, to dopiero podczas kopania wszystko się wyjaśnia. jeżeli w jakimś miejscu prowadzi się badania przez kilka sezonów, to pewnych spraw można się już domyślać i można zakładać wykopy w sposób bardziej planowy.
A w przypadku np. prac na Al. Wojska Polskiego w Pile, które prowadziliśmy w ubiegłym roku, wszystko działo się bardzo szybko. No i ja byłem w tych wykopach sam. Trzeba też powiedzieć, iż każdy okres rządzi się swoimi zasadami, jeżeli chodzi o metodykę prowadzenia badań.
ML: Dlaczego?
JR: Zacznijmy od tego, iż archeologia wymaga czasu i spokoju. A w przypadku prac prowadzonych na Al. Wojska Polskiego nie było ani jednego, ani drugiego. I dlatego czasem przyjmuje się bardziej uproszczoną metodykę prowadzenia prac. Bywa, iż przybiera to postać gaszenia pożarów, bo próbujemy ratować, ile się da.
ML: Czy grozi nam w takiej sytuacji wylanie dziecka z kąpielą?
JR: Może tak być. Przyjmowanie coraz szybszych metod prowadzenia prac skutkuje coraz większymi potencjalnymi stratami w zasobie informacji, które możemy zgromadzić. Bo to jest zawsze coś za coś.
Zupełnie inaczej wyglądałaby praca, gdyby przydzielono mi do pomocy 30 pracowników fizycznych i 5 pracowników technicznych. I co ważne, prawdopodobnie spowodowałoby to, iż prace prowadzone byłyby krócej i koszt byłby niższy.
ML: Mnie zadziwia powszechny, niestety, lekceważący stosunek do historii i naszego dziedzictwa.
JR: A przecież nie jest trudne do zrozumienia, iż jeżeli przez naszą lekkomyślność zniszczymy ukryte pod ziemią ślady dawnego życia, to już nigdy ich nie odzyskamy.

Fragmenty naczyń majolikowych w rumowisku, fot. Muzeum Okręgowe w Pile
ML: Wspomniał pan o dopasowywaniu metodyki do konkretnego okresu historii. O co w tym chodzi?
JR: Na przykład w przypadku stanowisk mezolitycznych, gdzie rejestruje się narzędzia krzemienne albo ich fragmenty wielkości centymetra kwadratowego i mniejsze, eksploruje się kwadratami o powierzchni choćby ćwiartki metra kwadratowego.
Wybiera się warstwę ziemi i przepuszcza ją przez sito, żeby niczego nie przeoczyć. Potem każdy odnaleziony fragment nakłada się na plan i wtedy przeprowadza się pogłębione analizy.
Na stanowiskach neolitycznych zdarza się, iż każdy odnaleziony fragment naczynia jest nanoszony dokładnie na plan.
ML: Dlaczego?
JR: Bo stanowiska neolityczne nierzadko są bardzo zniszczone przez procesy związane z erozją, ale i przez człowieka, a rozrzut materiału, zwłaszcza przy wielokulturowym stanowisku, może nam wskazywać, jak rozwijało się badane miejsce.
ML: I dlatego dokładnie wszystko opisujemy.
JR: Tak. jeżeli na stanowisku znajdziemy 200 fragmentów naczyń, to można sobie wyobrazić, iż każdy zostanie zaznaczony na planie.

Dolna część szklanego naczynia po odkryciu, fot. Muzeum Okręgowe w Pile
Ale jeżeli prace prowadzimy na stanowisku z okresu późnego średniowiecza lub nowożytnego, gdzie na każdym badanym arze będzie 30 tysięcy fragmentów naczyń, to naniesienie ich wszystkich na mapę jest niemożliwe.
I wtedy wykorzystuje się inną metodykę. Trzeba się więc dostosowywać do obiektu, do lokalizacji i do okresu, z którego pochodzą obiekty.
ML: Metodykę już znamy, czas na historię znaleziska archeologicznego od momentu wykopania go z ziemi do umiejscowienia go w gablocie. Albo, na czym zależy mi bardziej, w konkretnym miejscu i czasie.
Jarosław Rola pokazuje foliową torebkę, w której jest okrągły, metalowy przedmiot.

Plomba przed konserwacją, fot. Muzeum Okręgowe w Pile
ML: Na co patrzę?
JR: To jest ołowiana plomba towarowa z XVI wieku.
ML: Zacznijmy od początku. Gdzie pan ją znalazł?
JR: W wykopach na Al. Wojska Polskiego, o których rozmawialiśmy.
ML: Od razu po wygrzebaniu z ziemi wiedział pan, iż trzymany w ręku przedmiot jest wyjątkowy?
JR: Tak.
ML: Bo?
JR: Wiedziałem, iż to nie jest fragment skorupy, i wiedziałem, iż to jest metal. Więc przedmiot ten od razu został wydzielony z grupy innych znalezisk, otrzymał własny numer inwentarzowy i metryczkę. Wstępnie znalezisko zostało opisane jak gmerk ołowiany.

Plomba przed konserwacją, fot. Muzeum Okręgowe w Pile
ML: Co to jest gmerk?
JR: To jest plomba ołowiana starego typu. I ten gmerk wprowadzony został do inwentarza pod numerem 816.
ML: Widzi pan, iż to jest przedmiot metalowy, i co dalej?
JR: Widać było, iż to jest jakiś wyrób, być może zawierający inskrypcje i symbole. Dziś plomba jest płaska, ale gdy ją znalazłem, była zgięta wpół, więc znaki na niej były nieczytelne.
Znalezisko wysłaliśmy do specjalisty, który zajmuje się konserwacją zabytkowych przedmiotów. I po wyprostowaniu oraz oczyszczeniu plomba wróciła do nas.
ML: Wtedy napisy i symbole były już czytelne? Wziął pan lupę i?
JR: Zacznijmy od zaznaczenia, iż nie jestem specjalistą od okresu nowożytnego.
ML: Ale?
JR: Ale zobaczyłem łacińską inskrypcję i umiejscowiony w centralnym miejscu herb. Zacząłem więc szukać informacji o tym herbie.
ML: Gdzie się szuka herbu?
JR: Czasem w herbarzach, a czasem wpisuje się w wyszukiwarkę Google to, co się widzi. Te źródła są oczywiście tylko pewnymi podpowiedziami, które można wziąć pod uwagę przy poszukiwaniu informacji. Czasem bazuje się na wiedzy ogólnej, która ma się nie wiadomo skąd. I właśnie tą drogą ja doszedłem do wniosku, iż herb na tej plombie wygląda jak róża Tudorów, czyli herb angielski i to z określonego okresu.
Kolejnym krokiem była próba odszyfrowania łacińskiej inskrypcji. Szło mi to słabo, bo napisy są fragmentaryczne, a sprawy nie ułatwia krój liter. O pomoc poprosiłem kolegów archeologów zajmujących się tym okresem. Wysłałem zdjęcie plomby i czekałem.

Plomba przed konserwacją, fot. Muzeum Okręgowe w Pile
Odpowiedź nadeszła od znajomego profesora z Lublina. Tak dowiedzieliśmy się, iż jest to pieczęć Wilhelma Niemca (Wilhelm Alemanus) z drugiej połowy XVI wieku. I jest to plomba tekstylna, która była dołączona do beli sukna najwyższej jakości, np. wełny angielskiej.
Herb rzeczywiście przedstawia różę Tudorów, a na obwodzie plomby znajduje się imienna sygnatura producenta. Sporo takich plomb znaleziono w Gdańsku, ale Gdańsk to była wielka faktoria handlowa, gdzie kwitł handel.
ML: A tu Piła.
JR: A tu Piła.
ML: I co nam to mówi?
JR: Po pierwsze, potwierdza chronologię obiektów, które badaliśmy podczas prac na Al. Wojska Polskiego. Lokuje nam te obiekty przed wielkim pożarem Piły w 1626 roku, co podejrzewałem, ale plomba to potwierdziła.
I, co ważne, odnaleziona plomba świadczy o tym, iż w ówczesnej Pile mieszkali ludzie, których było stać na kupno beli najwyższej jakości wełny i uszycie sobie z niej spodni lub sukni. A to oznacza, iż mówimy o elitach finansowych, których nie spodziewalibyśmy się w Pile z tamtych czasów.
ML: Bo ludzie myślą, iż Piła w XVI wieku to była dziura zamieszkana przez biedaków. A tu mamy plombę z różą Tudorów.

Plomba po konserwacji, fot. Muzeum Okręgowe w Pile
JR: Nie tylko, bo wiemy też, iż w Pile żył wówczas garncarz, który tworzył naczynia w stylu majoliki. Mało tego, produkował także kafle piecowe w stylu renesansowym. Ta informacja mówi nam, iż był w mieście zbyt na tak luksusowe towary.
A to oznacza, iż w XVI-wiecznej Pile mieszkali ludzie otwarci na nowe trendy, wzorce i techniki produkcji sztuki użytkowej.
Dla mnie ta wiedza była zupełnym przewartościowaniem wyobrażeń, jakie miałem na temat życia ówczesnych mieszkańców naszego miasta. I ta wiedza jest dla mnie ważniejsza niż sama plomba z różą Tudorów. Gdyby z jakiegoś powodu plomba zaginęła, to w wymiarze fizycznym już jej nie będzie, ale zostanie wiedza, jaką dzięki niej zdobyliśmy.
ML: Pięknie powiedziane.
JR: Wbrew temu, co się wydaje młodym, i nie tylko, entuzjastom Indiany Jonesa, który poluje na złote posążki, archeologia nie polega na zbieraniu zabytków. Prawdą jest, iż od tego wyszliśmy w XIX i początkach XX wieku, ale dziś nasza praca polega na gromadzeniu nie złotych posążków, a wiedzy o przeszłości. I odtwarzamy ją z okruchów.
ML: Ale tej wiedzy nikt nam nie zabierze.
JR: Tu mamy kolejny przykład. Tym razem są to właśnie okruchy.

Fragment kafla renesansowego, fot. muzeum Okręgowe w Pile
Jarosław Rola pokazuje zdjęcia fragmentów kafli piecowych.
ML: To są te renesansowe, o których pan wspomniał?
JR: Tak. I z tych fragmentów, pochodzących z różnych kafli, udało mi się zrekonstruować jeden.
ML: A dlaczego poszczególne fragmenty różnią się odcieniem?
JR: To jest wynik działania czynników zewnętrznych, które odbarwiły lub przebarwiły niektóre fragmenty. Mówimy o wilgoci i kwasach w glebie, w której przez setki lat leżały kafle.
Może też być tak, iż niektóre kafle były inaczej wypalone, słabiej lub mocniej. Przebarwienia mogą być również wynikiem pożaru. A może być tak, iż wynikają z wszystkich czynników, o których wspomniałem.

Fragment kafla renesansowego, fot. muzeum Okręgowe w Pile
ML: Na kaflach widać wzory. Wiemy, co przedstawiają?
JR: Między innymi delfiny otaczające z obu stron amforę. Uchwycono je w momencie łapania ryby. Widzimy otwarty pysk i zęby. Jak przekazała mi koleżanka historyk sztuki z naszego muzeum, która opracowuje te kafle, to jest jeden z popularniejszych wzorów renesansowych.
Fragmenty tych kafli znaleźliśmy na dość rozproszonym terenie. I po ich spakowaniu mamy skrzynię, w której jest 1500 fragmentów kafli, ale i naczyń wydobytych w jednym miejscu.
ML: Czy w tym przypadku od razu pan wiedział, co trzyma w rękach?
JR: Pamiętajmy, iż te fragmenty były brudne, oblepione ziemią. Ale czasem wystarczyło lekko je przetrzeć, jeszcze przed dokładnym oczyszczeniem, żeby dostrzec elementy, które wskazywały na renesans.
A poza tym już wcześniej trafiałem na fragmenty naczyń majolikowych, więc wiedziałem, iż musiała w Pile istnieć pracownia garncarza artysty renesansowego. Odnalezienie fragmentów kafli podpowiadało, iż ów rzemieślnik wytwarzał nie tylko naczynia, ale i kafle.
ML: Czy to oznacza, iż kafle zostały znalezione w okolicy pracowni garncarskiej, gdzie odkopaliście fragmenty naczyń?
JR: I tu jest ciekawostka. Jesteśmy cały czas na etapie analizy, ale wszystko wskazuje na to, iż w tym okresie w Pile mogły działać dwa warsztaty garncarskie, oddalone od siebie o kilkadziesiąt metrów.
ML: Skąd to wiemy?

Fragment kafla renesansowego podczas odsłaniania, fot. Muzeum Okręgowe w Pile
JR: Wskazują na to dwie koncentracje fragmentów ceramiki i kafli. Czyli w XVI-wiecznej Pile tworzyli dwaj artyści garncarze. Mało tego. To, iż znaleźliśmy pozostałości pracowni garncarskich, nie oznacza, iż to byli jedyni światli ludzie w ówczesnej Pile, bo prawdopodobnie byli też artyści szklarze, odlewnicy i inni rzemieślnicy.
ML: Ci rzemieślnicy-artyści musieli się gdzieś uczyć.
JR: System kształcenia zakładał wędrówki. Mieliśmy więc wędrówki czeladników, którzy szukali mistrzów, u których mogli i chcieli się uczyć.
ML: Przypomina mi się historia opisana w „Filarach ziemi” Kena Folletta. To też były czasy mistrzów i czeladników.
JR: I ci czeladnicy podróżowali w poszukiwaniu wiedzy i umiejętności. W jednym ośrodku się kształcili, a w innym zdawali egzamin mistrzowski i potem mogli już sami tworzyć. Garncarze, których wyroby dziś odnajdujemy, wcale nie musieli być Pilanami.
ML: Nasuwa się więc kolejne pytanie. jeżeli nie byli Pilanami, to dlaczego osiedli w Pile?
JR: Bo, jak się okazuje, Piła była prężnie działającym ośrodkiem miejskim, w którym istniały przestrzeń i rynek zbytu dla rzemieślników-artystów.
ML: Zastanawiam, się, ilu Pilan o tym wie. Ja nie wiedziałam. I dlatego tak ważne są opowieści. Na przykład o ołowianej plombie z różą Tudorów i renesansowych kaflach.
JR: Tak, bo wtedy pojawia się kontekst i rodzi się historia. Na przykład historia Piły z XVI wieku.
Dr Jarosław Rola – kierownik Działu Archeologicznego w Muzeum Okręgowym im. Stanisława Staszica w Pile












