Czy rozszerzona odpowiedzialność producenta (ROP) powinna służyć wyłącznie finansowaniu tego, co dzieje się z produktem po wyrzuceniu? A może czas wykorzystać ROP znacznie szerzej – jako narzędzie zapobiegania powstawaniu odpadów, wspierania ponownego użycia, lepszego projektowania produktów i ograniczania ich wpływu na środowisko?
Takie pytania padły podczas World Circular Economy Forum 2026 w Indiach (WCEF2026), w sesji poświęconej „drugiej generacji ROP”. W dyskusji uczestniczył Piotr Barczak, współzałożyciel i członek zarządu Polskiego Stowarzyszenia Zero Waste. Spotkanie zorganizowały Ellen MacArthur Foundation, Circular Innovation Lab, GIZ i National Institute of Fashion Technology w Indiach, przy wsparciu szerszej społeczności GAP for EPR. Moderowała je Sarah O’Carroll z Ellen MacArthur Foundation.
Dyskusja pokazała, iż nie wystarczy już pytać, kto zapłaci za odbiór i recykling odpadów. Trzeba też zapytać, czy sam system finansowania zachęca do tego, by odpadów było mniej.
ROP to nie tylko rachunek za odpady
W swojej podstawowej funkcji ROP zapewnia finansowanie zagospodarowania produktu lub opakowania po zakończeniu jego użytkowania. To ważne: bez tego koszty zbiórki, sortowania i recyklingu ponoszą często samorządy i podatnicy, a część kosztów pozostaje w środowisku w postaci zanieczyszczenia.
ROP nie powinien jednak oznaczać, iż producenci sami decydują, czy społeczeństwo ma rozwijać systemy ponownego użycia, naprawy czy recyklingu. Kierunek powinny wyznaczać polityki publiczne i przepisy. Organizacje odpowiedzialności producentów (OOP) mogą natomiast finansować i wdrażać te cele.
Pierwsza generacja ROP pomogła stworzyć infrastrukturę i zwiększyć poziomy recyklingu. Druga powinna zmienić także warunki ekonomiczne, w których produkty są projektowane, sprzedawane, używane i naprawiane. W przeciwnym razie będziemy coraz sprawniej zagospodarowywać odpady, których powstawaniu nie zapobiegamy.
Nie ma jednego modelu dla wszystkich krajów
Panel WCEF zestawił doświadczenia państw znajdujących się na różnych etapach wdrażania ROP. W Jordanii istnieją już ramy prawne i organizacja odpowiedzialności producentów, ale przejście do praktycznej realizacji pozostaje wyzwaniem. Samo zbudowanie struktur OOP zajęło około pięciu lat. Wniosek przedstawiony przez przedstawicielkę ministerstwa był prosty: sektor prywatny trzeba włączać od początku, a nie dopiero po przygotowaniu przepisów.
Republika Południowej Afryki ma obowiązkowe przepisy ROP od 2021 roku, obejmujące sześć grup produktów, w tym opakowania, elektronikę, oświetlenie i baterie. Tam pytanie przesuwa się z „jak wdrożyć ROP?” na „jak sprawić, by dawał rzeczywiste efekty gospodarki o obiegu zamkniętym?”, także w odniesieniu do substancji toksycznych i zanieczyszczeń.
Kambodża, która rozwija dopiero podstawy systemu, musi uwzględnić istotną rolę importerów w definicji producenta. Gruzja ma już regulacje, ale potrzebuje wzmocnienia zdolności swoich OOP. Indie z kolei mierzą się z pytaniem, kto jest producentem w złożonym łańcuchu wartości tekstyliów – wytwórca włókna, tkaniny czy odzieży.
Wspólny wniosek? Ambitne rozwiązania powinny odpowiadać faktycznym możliwościom administracyjnym. Cyfrowe rejestry i rozbudowane systemy raportowania nie pomogą, jeżeli podstawowe zasady ewidencji i kontroli jeszcze nie działają. Trzeba też uwzględniać pracowników nieformalnego sektora zbiórki i sortowania, zamiast wypierać ich z systemu w imię szybkiej formalizacji.
Odpad zaczyna się przed koszem – ekomodulacja opłat
Jednym z ważnych tematów dyskusji była ekomodulacja: produkty i opakowania o lepszych parametrach środowiskowych powinny być objęte niższą opłatą ROP, a te bardziej problematyczne – wyższą. Kryteria mogą obejmować trwałość, naprawialność, możliwość ponownego użycia, recyklingu i udział surowców wtórnych.
Pytanie brzmi jednak: jak duże muszą być różnice w opłatach, by rzeczywiście zmieniały decyzje producentów? Symboliczna obniżka nie wystarczy. Z drugiej strony im bardziej precyzyjna ekomodulacja, tym większe wymagania wobec danych, kontroli i administracji. To napięcie między prostotą systemu a siłą bodźca ekonomicznego pozostaje nierozwiązane.
Warto też pytać o skutki wcześniejszych etapów cyklu życia, w tym pozyskiwania surowców, oraz o produkty często trafiające do środowiska. Dobrze skonstruowany ROP powinien premiować rozwiązania, które rzeczywiście ograniczają koszty społeczne i środowiskowe. o ile producent finansuje skuteczny system odbioru zwrotnego lub kaucyjny, trzeba odpowiednio uwzględnić realizowane już obowiązki, bez podwójnego naliczania tych samych kosztów.
Pieniądze powinny iść również na zapobieganie i ponowne użycie
Obecnie większość środków ROP trafia do zbiórki, sortowania i recyklingu. Tymczasem hierarchia postępowania z odpadami stawia wyżej zapobieganie, ponowne użycie i przygotowanie do ponownego użycia. Finansowanie powinno lepiej odzwierciedlać te priorytety.
Jednym z rozwiązań jest wydzielanie określonej części wpływów ROP na działania wyżej w hierarchii. We Francji fundusz wspierający ponowne użycie i naprawy w gospodarce społecznej otrzymuje w wybranych strumieniach 5% opłat; belgijski Fost Plus wskazywano podczas dyskusji jako przykład mechanizmu o skali około 2%. Zero Waste Europe proponuje wyraźniejsze rozdzielenie finansowania gospodarki odpadami od budżetu przeznaczonego na zapobieganie, ponowne użycie i naprawy.
Ale czy 5% rzeczywiście wystarczy, by zmienić rynek? To również wymaga oceny. Warto mierzyć nie tylko wysokość wydatków, ale także liczbę produktów, które dzięki nim pozostały w użyciu, i ilość odpadów, której udało się uniknąć. Cele ponownego użycia opakowań wynikające z unijnego rozporządzenia PPWR będą trudne do osiągnięcia bez odpowiedniego finansowania infrastruktury.
A co, kiedy produkt przekracza granicę?
Kolejne pytanie dotyczy produktów, które po pierwszym okresie użytkowania opuszczają kraj, w którym zostały wprowadzone na rynek. Dotyczy to szczególnie elektroniki, pojazdów i tekstyliów. o ile europejski produkt trafia jako towar używany do Afryki, odpowiedzialność producenta nie powinna po prostu znikać na granicy.
Według analizy Circular Innovation Lab przygotowanej dla European Environmental Bureau afrykańskie gospodarki tracą potencjalnie 340–380 mln euro rocznie z tytułu opłat ROP pozostających w Europie w przypadku eksportowanej używanej elektroniki, a w przypadku używanych pojazdów kolejne 294,6–409,4 mln euro. Są to szacunki dotyczące możliwych przepływów finansowych, a nie kwoty już istniejącego mechanizmu transferowego.
Stąd koncepcja Ultimate Producer Responsibility – odpowiedzialności, która podąża za produktem do miejsca, w którym faktycznie kończy on życie. Podczas panelu wskazano, iż wymagałoby to funkcjonujących systemów ROP zarówno w krajach eksportujących, jak i importujących, a także narzędzi identyfikowalności, takich jak cyfrowe paszporty produktów. To wciąż kierunek reform, a nie gotowe, powszechnie wdrożone rozwiązanie.
Czy ROP może objąć również żywność i odpady organiczne?
Jednym z najbardziej inspirujących wątków panelu była propozycja rozszerzenia logiki ROP na produkty spożywcze i odpady organiczne. Dziś koszty zbierania i przetwarzania bioodpadów pozostają często niedofinansowane, mimo iż odpowiednie zagospodarowanie tego strumienia ma znaczenie dla ograniczania emisji metanu, poprawy jakości gleb i odzysku zasobów.
Warto zadać pytanie, czy duzi producenci żywności i sieci gastronomiczne – mający istotny wpływ na powstawanie strat i odpadów żywności – nie powinni uczestniczyć w finansowaniu infrastruktury ich zapobiegania i zagospodarowania. Mechanizm mógłby wspierać selektywną zbiórkę oraz technologie, takie jak kompostowanie, biogaz czy systemy oparte na wykorzystaniu insektów (np. BSF), przekształcające odpowiednie strumienie organiczne w wartościowe produkty dla rolnictwa.
Nie chodzi jednak o automatyczne przeniesienie opłaty ROP na każdą żywność. Należałoby najpierw określić, kto jest podmiotem zobowiązanym, jakie koszty są uzasadnione, jak unikać podwójnego finansowania oraz jak zachować nadrzędność zapobiegania marnowaniu żywności nad jej przetwarzaniem. Ekomodulacja mogłaby nagradzać rzeczywistą redukcję strat i działania ograniczające powstawanie bioodpadów.
To na razie propozycja do dalszej debaty, nieistniejący standard ROP. Warto jednak ją rozwijać także na forach poświęconych metanowi i finansowaniu gospodarki odpadami, w tym w dyskusjach CCAC oraz przy okazji COP31. Szczególnie w krajach, gdzie budżety samorządów nie wystarczają na rozwój systemów przetwarzania odpadów organicznych, nowe źródło stabilnego finansowania mogłoby mieć duże znaczenie.
Co powinno się zmienić?
ROP drugiej generacji nie oznacza rezygnacji z finansowania recyklingu. Oznacza uznanie, iż samo pokrycie kosztów końca życia produktu to za mało. Potrzebujemy mocniejszych bodźców projektowych, wydzielonych środków na zapobieganie i ponowne użycie, sprawiedliwszego podziału kosztów między krajami oraz otwartej dyskusji o kolejnych strumieniach produktów, w tym żywności.
Przykłady z WCEF pokazują również, iż reform nie da się skopiować jeden do jednego. Muszą one uwzględniać lokalne instytucje, sektor nieformalny, dostępne dane i rzeczywiste możliwości wdrożenia. Dobrze zaprojektowana odpowiedzialność producenta nie tylko finansuje gospodarkę odpadami. Powinna przede wszystkim pomagać budować gospodarkę, w której odpadów powstaje mniej.
Źródła i dalsze lektury
Sarah O’Carroll (2026), Second-Generation EPR: What does it actually need to do? – https://www.linkedin.com/pulse/second-generation-epr-what-does-actually-need-do-sarah-o-carroll-fiqke/
Ellen MacArthur Foundation (2025), What is the GAP for EPR? — https://www.ellenmacarthurfoundation.org/what-is-the-gap-for-epr
Ellen MacArthur Foundation (2021), EPR: a necessary part of the solution to packaging waste and pollution — https://www.ellenmacarthurfoundation.org/extended-producer-responsibility/overview
OECD (2023), New Aspects of EPR — https://www.oecd.org/en/publications/new-aspects-of-epr-extending-producer-responsibility-to-additional-product-groups-and-challenges-throughout-the-product-lifecycle_cfdc1bdc-en.html
OECD (2021), Modulated Fees for EPR Schemes — https://www.oecd.org/en/publications/modulated-fees-for-extended-producer-responsibility-schemes-epr_2a42f54b-en.html
EEB / Circular Innovation Lab (2023), Items Shipped for Reuse and EPR Fees — https://eeb.org/library/items-shipped-for-reuse-and-extended-producer-responsibility-fees-a-case-for-extending-eu-epr-fees-to-cover-end-of-life-activities-of-products-shipped-outside-the-eu/
Utrecht University et al. (2022), Blueprint for Ultimate Producer Responsibility — https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/420352/BLUEPRINT_Ultimate_Producer_Responsibility_.pdf?sequence=1
Zero Waste Europe (2026), EPR for Waste Reduction — https://zerowasteeurope.eu/wp-content/uploads/2026/02/ZWE-Feb26-EPR-for-waste-reduction-policy-brief.pdf
Zero Waste Europe (2026), Extended Producer Responsibility for food products – https://zerowasteeurope.eu/library/extended-producer-responsibility-for-food-products-policy-recommendations/
PREVENT Waste Alliance, Informal sector and Just Transition — https://dev2023.prevent-waste.net/wp-content/uploads/2024/03/FS08_Informal-sector_2024-03.pdf
European Commission, Packaging and Packaging Waste Regulation — https://environment.ec.europa.eu/topics/waste-and-recycling/packaging-waste_en
Autor:
Piotr Barczak
Członek Zarządu Polskiego Stowarzyszenia Zero Waste
