Kamila Wróbel skończyła czterdzieści siedem lat w marcu, w rocznicę, o której nikt poza nią nie pamiętał. Prowadziła księgowość w trzech firmach w Bydgoszczy i przez dwadzieścia dwa lata wychowywała syna sama, odkąd jego ojciec wyjechał do Niemiec i zostawił po sobie tylko adres, który po roku przestał działać. Syn miał na imię Dawid. Miał trzydzieści lat, warsztat samochodowy przy ulicy Fordońskiej i żonę, która od dwóch lat patrzyła na teściową jak na kogoś, kto zajmuje zbyt dużo miejsca w ich życiu.
Warsztat kupiła Kamila. Nie w prezencie — pożyczyła Dawidowi sto dwadzieścia tysięcy złotych ze sprzedaży mieszkania po swojej matce, na zasadzie, iż odda, kiedy stanie na nogi. Umowa była ustna, bo przecież to syn, bo przecież rodzina, bo kto by tam papierkował przy własnym dziecku. Minęło pięć lat. Pieniądze nigdy nie wróciły, a warsztat, formalnie, zawsze był tylko na Dawida.
We wrześniu, w środę, Kamila przyjechała do niego z termosem herbaty i pudełkiem drożdżówek z piekarni na rogu, tej samej, w której kupowała chleb od piętnastu lat i gdzie ekspedientka zawsze pytała o syna. Zastała go w biurze na zapleczu, między regałem z filtrami oleju a kalendarzem reklamowym opon, którego strony nikt nie zrywał od kwietnia. Na biurku leżał otwarty laptop z formularzem urzędu skarbowego.
— Mamo, akurat teraz nie jest dobry moment — powiedział, nie podnosząc oczu znad ekranu.
— To ja nie na długo. Przyniosłam ci tylko…
— Wiesz co, Ola mówi, iż powinniśmy porozmawiać. O tych pieniądzach. Że może… iż lepiej byłoby to wszystko jakoś uregulować.
Ola, żona Dawida, pracowała w salonie fryzjerskim dwie ulice dalej i miała zwyczaj wchodzić do rozmów, których nie zaczynała, ale zawsze kończyła po swojemu. Kamila usiadła na krześle dla klientów, tym z pękniętym obiciem, i poczuła, iż drożdżówki w torebce nagle ważą więcej, niż powinny.
— Uregulować jak?
— No bo… warsztat jest na mnie. Zawsze był na mnie. A ty mówisz teraz, iż to twoje pieniądze, iż to twoja inwestycja, i Ola się boi, iż kiedyś zaczniesz rościć sobie prawa do połowy firmy. Że to się źle skończy między nami.
Kamila milczała przez chwilę, patrząc na kalendarz z kwietnia. Za oknem warsztatu przejechał autobus linii 68, ten sam, którym dojeżdżała do pracy przez dwadzieścia lat, zanim kupiła używaną Skodę.
— Czyli mam zapomnieć, iż pożyczyłam ci sto dwadzieścia tysięcy.
— Nie chodzi o zapominanie. Chodzi o to, żeby to nie stało między nami. Możemy to jakoś… rozliczyć symbolicznie. Powiedzmy, iż oddam ci dwadzieścia tysięcy przez najbliższe lata i będziemy kwita.
— A reszta stu tysięcy?
Dawid w końcu podniósł wzrok, ale nie na dłużej niż na sekundę.
— Mamo, ja nie mam takich pieniędzy. Warsztat ledwo się utrzymuje. A poza tym… to był twój wybór, żeby mi pomóc. Nikt cię nie zmuszał.
Tamtego wieczoru Kamila wróciła do swojego mieszkania na Bielawach, trzy piętra, winda, która od miesiąca jeździła tylko w dół, i usiadła przy kuchennym stole z segregatorem, w którym trzymała stare rachunki. Sąsiadka z parteru, pani Halina, hodowała na balkonie pomidory, które nigdy nie dojrzewały do końca, i codziennie o dziewiętnastej podlewała je, śpiewając coś pod nosem — Kamila słyszała to przez otwarte okno, jak zawsze we wrześniu, kiedy ciepło jeszcze trzymało się miasta.
Nie płakała. Nie krzyczała. Wyjęła z segregatora akt notarialny sprzedaży mieszkania matki i pokwitowanie przelewu na konto Dawida sprzed pięciu lat — jedyny dokument, jaki wtedy zrobiła, bo bank wymagał tytułu przelewu. W tytule wpisała: "pożyczka na zakup warsztatu — Fordońska". To wystarczyło.
Następnego dnia zadzwoniła do znajomej z pracy, Beaty, która od lat prowadziła sprawy spadkowe i znała prawnika specjalizującego się w roszczeniach rodzinnych. Umówiła się na piątek, na dziesiątą, w kancelarii przy Gdańskiej, nad sklepem zoologicznym, gdzie zawsze pachniało trocinami i karmą dla ptaków.
Prawnik, mężczyzna po pięćdziesiątce z okularami zsuwającymi się na czubek nosa, przeczytał pokwitowanie dwa razy.
— To nie jest umowa pożyczki w pełnym sensie, ale tytuł przelewu i fakt, iż pieniądze pochodzą ze sprzedaży konkretnej nieruchomości, dają podstawę do roszczenia. Może pani wystąpić o zwrot z odsetkami. To będzie proces, ale ma pani mocniejszą pozycję, niż większość ludzi w takiej sytuacji.
— Nie chcę zabierać mu warsztatu.
— Nikt nie mówi o zabieraniu warsztatu. Może pani żądać zwrotu kwoty. jeżeli syn nie ma gotówki, sąd może zasądzić spłatę ratalną albo zabezpieczenie na majątku firmy.
Kamila podpisała pełnomocnictwo tego samego dnia. Zapłaciła zaliczkę tysiąc pięćset złotych z konta oszczędnościowego, na którym od lat odkładała po dwieście złotych miesięcznie na "coś nieprzewidzianego" — teraz wiedziała, na co dokładnie to konto czekało.
Pozew złożono w październiku. Rozprawa odbyła się dopiero w lutym, w sądzie rejonowym na Wały Jagiellońskie, w sali numer dwanaście, z kaloryferem, który stukał przez całe posiedzenie. Dawid przyszedł z Olą, oboje w kurtkach zapiętych pod szyję, jakby przygotowani na to, iż będą musieli gwałtownie wyjść.
Sędzia, kobieta w średnim wieku o cichym, ale twardym głosie, zapytała Dawida wprost, czy przyznaje, iż otrzymał pieniądze na zakup warsztatu.
— Przyznaję, iż dostałem pieniądze. Ale to był prezent. Mama zawsze powtarzała, iż chce mi pomóc.
— Czy w tytule przelewu widniało słowo "prezent"?
— Nie… było napisane "pożyczka".
Ola szarpnęła go za rękaw, ale było już za późno. Sędzia zapisała coś w aktach i po krótkiej przerwie ogłosiła, iż sprawa zostanie rozstrzygnięta ugodą albo wyrokiem w ciągu miesiąca, zależnie od tego, czy strony dojdą do porozumienia.
Nie doszły. Wyrok zapadł w marcu: Dawid zobowiązany był zwrócić sto dwadzieścia tysięcy złotych plus odsetki ustawowe, w ratach po dwa tysiące pięćset miesięcznie, z zabezpieczeniem na udziałach w warsztacie, gdyby raty przestały wpływać.
Dawid zadzwonił do matki tego samego wieczoru. Kamila siedziała wtedy na balkonie, otulona kocem, i patrzyła, jak pani Halina znosi doniczki z pomidorami do mieszkania przed pierwszym przymrozkiem.
— Mamo, po co to było. Mogliśmy się dogadać jak ludzie.
— Próbowałam się dogadać przez pięć lat, Dawidzie. Ty i Ola próbowaliście mnie przekonać, iż mam zapomnieć.
— To teraz będę ci płacił jak bankowi. Gratuluję.
— Będziesz mi płacił jak synowi, który oddaje matce to, co pożyczył. Nic więcej.
Rozłączył się bez pożegnania. Kamila odłożyła telefon na stolik obok kubka z wystygłą herbatą i została na balkonie jeszcze chwilę, słuchając, jak w mieszkaniu obok pani Halina nastawia wiadomości — ten sam sygnał, o tej samej porze, od piętnastu lat.
Pierwsza rata wpłynęła na jej konto w kwietniu, dwudziestego, punktualnie. Kamila nie zadzwoniła, żeby podziękować, i nie zadzwoniła, żeby się skarżyć. Otworzyła segregator, wpisała datę i kwotę do zeszytu, w którym od tej pory prowadziła własną, prywatną rachunkowość tej sprawy, i odłożyła zeszyt na półkę, obok akt notarialnych po matce.
