Poznań, kamienica przy Jeżyckiej. Kancelaria adwokacka Wojciecha Mroza mieści się na pierwszym piętrze, nad sklepem z używaną odzieżą. Wchodzi się po schodach, które skrzypią tak, iż klient sam się melduje, zanim jeszcze dotknie klamki.
Akurat parzyłem kawę, kiedy usłyszałem te schody.
Weszła kobieta w beżowym płaszczu, z teczką pełną papierów. Wyglądała jak ktoś, kto od tygodnia nie śpi dłużej niż cztery godziny. Przedstawiła się: Justyna Walczak, fundacja „Podaj Dalej”. Zajmują się dziećmi z domów dziecka, organizują wyprawki szkolne, obiady, zajęcia dodatkowe.
— Panie mecenasie — zaczęła, rozkładając na moim biurku wydruk z Excela — według naszych danych zarabia pan rocznie ponad osiemset tysięcy złotych. Z naszych rejestrów wynika, iż nigdy nie przekazał pan żadnej darowizny. Ani złotówki.
Wypiłem łyk kawy. Za oknem tramwaj ósemka przejechał po szynach, aż zabrzęczała cukiernica.
— Rozumiem, iż fundacja prowadzi taką dokumentację — powiedziałem.
— Prowadzi. I chcielibyśmy zapytać, czy nie zechciałby pan… oddać coś społeczności. Choćby symbolicznie.
Odstawiłem filiżankę na podkładkę. Podkładka była z wizerunkiem katedry w Gnieźnie, została mi po jakiejś sprawie spadkowej.
— A czy w tych pani danych — zapytałem — jest informacja, iż moja matka od trzech lat choruje na raka trzustki i iż jej miesięczne leki kosztują dziewięć tysięcy czterysta złotych? Przy emeryturze dwa tysiące sto? Że co miesiąc dopłacam do jej chemii z własnej kieszeni?
Kobieta zamarła z długopisem w dłoni.
— Nie… nie mamy takich informacji.
— A czy jest informacja, iż mój brat, Tomasz, po wypadku na budowie w Poznaniu jeździ na wózku? Że ZUS po dwóch latach procesu przyznał mu rentę, która nie starcza choćby na rehabilitację, więc opłacam mu turnusy w Ciechocinku dwa razy w roku?
— Panie mecenasie, ja naprawdę nie wiedziałam…
Nie dałem jej dokończyć.
— A to, iż moja siostra po śmierci męża została sama z trójką dzieciaków w czterdziestometrowym mieszkaniu na Ratajach? Że najmłodszy ma autyzm i potrzebuje zajęć za dwieście złotych za godzinę? Że moja córka studiuje stomatologię w Warszawie i sam akademik kosztuje tysiąc czterysta miesięcznie? A syn od dziesięciu lat bierze leki na padaczkę, które po refundacji i tak kosztują siedemset złotych.
Kobieta powoli odłożyła teczkę na kolana. Z długopisu zdjęła skuwkę, nałożyła z powrotem. Raz, drugi.
— To znaczy… pan nie może…
— To znaczy — przerwałem — iż skoro ja własnej matce nie daję ani złotówki, to co miałbym dać pani?
Zapadła cisza. Taka, w której słychać, jak na dworze ktoś wybija szyby z auta zaparkowanego przy chodniku. Nie wiem, dlaczego to usłyszałem. Może dlatego, iż nie chciałem patrzeć na jej twarz.
Wstała. Zebrała papiery. W drzwiach odwróciła się jeszcze:
— Przepraszam, iż zajęłam czas.
— Nie szkodzi — powiedziałem. — To ja przepraszam, iż musiała pani to usłyszeć.
Zamknęła drzwi. Schody skrzypnęły dziesięć razy w dół.
Zostałem sam, z zimną kawą i wydrukiem z Excela, którego nie zabrała. Leżał na biurku, a w okienku „suma darowizn” widniało puste pole. Zero.
Tyle iż to zero było kłamstwem.
Wojciech Mróz nie figurował na żadnej liście darczyńców. Nie wpłacał na zbiórki, nie brał udziału w aukcjach charytatywnych, nie kupował cegiełek. Natomiast jego żona, Halina Mróz, co miesiąc przelewała dwa tysiące na konto fundacji „Podaj Dalej”. Z własnego konta, z własnego nazwiska. Przez cztery lata. Cztery lata razy dwanaście miesięcy razy dwa tysiące — to jest dziewięćdziesiąt sześć tysięcy złotych. Dokładnie sto czterdzieści obiadów miesięcznie. Co miesiąc, regularnie, pierwszego dnia po wypłacie.
Tylko skąd pani Justyna Walczak miała o tym wiedzieć, skoro szukała nazwiska Mróz, a nie Mróz-Halina?
Siedziałem i myślałem o tym, iż w tym zawodzie człowiek uczy się jednego: ludzie widzą dokładnie tyle, ile im pokażesz. A to, co schowasz — nie istnieje.
Wieczorem zadzwoniła matka.
— Synku, byłam dziś u onkologa. Mówi, iż wyniki lepsze niż ostatnio. Ta nowa terapia chyba działa.
— To dobrze, mamo.
— Wiem, ile to kosztuje — powiedziała cicho. — Sprawdziłam w aptece.
— Nie sprawdzaj.
— Wojtek, ja nie chcę, żebyś przez mnie…
— Mamo — przerwałem. — Zajmij się leczeniem. Resztą się nie przejmuj.
Milczała chwilę.
— Wiesz co, idź do łóżka. Jutro rano mam znowu pobieranie.
— Dobrze.
Odłożyła się.
Patrzyłem przez okno na podwórko. Na trzepaku suszyła się pościel, choć to był listopad. Ktoś z sąsiedniej kamienicy wystawił klatkę z kanarkiem. Ptak podskakiwał, przechylał łebek, patrzył na mnie jednym czarnym okiem.
Następnego dnia zrobiłem jedyną darowiznę, jaką kiedykolwiek zrobię pod własnym nazwiskiem.
Wszedłem na stronę fundacji „Podaj Dalej”, znalazłem zakładkę „Wesprzyj”, wybrałem przelew tradycyjny. Tytuł wpisałem tak: „darowizna na obiady dla dzieci z okazji urodzin Tomasza Mroza”.
Kwota? Cztery tysiące złotych. Równowartość dwóch miesięcy przelewów Haliny. Tyle, ile kosztował jeden turnus rehabilitacyjny brata w Ciechocinku.
Kliknąłem „wyślij”.
Bank zapytał o hasło SMS. Wpisałem je. Ekran mignął na zielono: „Zlecenie przyjęte do realizacji”.
I wtedy zszedłem na dół, do sklepu z odzieżą używaną. Nie po ubrania.
Kupił pan butelkę wody mineralnej i batonik z sezamem. Stał za ladą z paragonem w dłoni i patrzył na mnie, jakby się spodziewał, iż za chwilę zapytam o coś poważniejszego. A ja zapytałem o coś zupełnie błahego:
— Dawno nie było pani Justyny w okolicy?
— Walczakowej? Z fundacji? A, była wczoraj. Zamawiała u nas worki z odzieżą na wyprzedaż charytatywną. Wzięła cztery.
— Cztery worki?
— No. Mówiła, iż zimą dzieciaki potrzebują kurtek. Wie pan, w domach dziecka zimą to zawsze brakuje kurtek.
Kupiłem jeszcze jednego batonika.
— Niech pan weźmie dla kogoś z biura — powiedziałem.
— Dziękuję.
Wyszedłem na Jeżycką. Wiatr niósł zapach liści i spalin. W kieszeni miałem paragon za batonik, którego nie zjadłem.
Na górze, w kancelarii, leżała teczka Justyny Walczak. Ta, której nie zabrała. Znalazłem w niej kopię pisma do zarządu fundacji. Pani Justyna wnioskowała o wpisanie mnie na listę „darczyńców potencjalnych” na przyszłoroczną galę. Dokument kończył się zdaniem: „Pomimo odmowy, rekomenduję utrzymanie kontaktu”.
Złożyłem pismo na pół.
Kiedy rok temu brat dostał pierwszy turnus w Ciechocinku, na liście uczestników widniał dopisek przy jego nazwisku: „opiekun: Halina Mróz (siostra szwagra uczestnika)”.
Nie wiedziałem, iż fundacja współpracuje z ośrodkiem w Ciechocinku. Justyna Walczak też nie wiedziała. Całkiem możliwe, iż nikt tego nie kojarzył. Dwa tysiące miesięcznie z konta mojej żony rozpływało się w obiadach, kurtkach i turnusach. W tym moim cholernym zielonym ekranie: „Zlecenie przyjęte”.
Zapaliłem światło w kancelarii.
Na biurku leżał wydruk z Excela. Puste pole w rubryce „suma darowizn”. Wziąłem długopis i napisałem na marginesie, drobnymi literami, jakbym robił notatkę do sprawy:
„Cztery tysiące. Miesiąc: listopad. Tytuł: urodziny brata.”
Odłożyłem długopis.
I wtedy schody skrzypnęły.
Jedenaście skrzypnięć w górę. Ktoś szedł szybciej, niż szedł wczoraj.
Drzwi otworzyły się bez pukania.
W progu stała Justyna Walczak. W rękach trzymała cztery wielkie czarne worki z napisem „second hand odzież damska i męska”. Pachniało od nich starzyzną i proszkiem do prania.
— Panie mecenasie — powiedziała bez przywitania — jeszcze jedno.
— Słucham.
— Te dane o pana dochodach. Skąd je mamy.
— Właśnie się zastanawiałem.
— Mamy je z pana rozliczeń PIT. Po tym, jak wygrał pan sprawę o alimenty dla swojej siostry, sąd przyznał odszkodowanie. A w dokumentach procesowych, które są jawne, figurują pana zarobki.
Skinąłem głową. Wiedziałem o tym. Proces trwał jedenaście miesięcy. Były mąż siostry zalegał z alimentami na kwotę stu trzydziestu dwóch tysięcy złotych. Odszkodowanie przyznano dopiero po apelacji.
— I co z tego? — zapytałem.
Justyna położyła worki na podłodze.
— Nic. Tylko chciałam powiedzieć, iż dzieciaki z domu dziecka przy ulicy Dąbrowskiego dziękują. Za obiady. Ktoś wpłacił cztery tysiące z tytułem „urodziny brata”. Pomyślałam, iż może pan wie, kto to.
Wzruszyła ramionami.
— Nie wiem — powiedziałem.
— Szkoda.
Otworzyła drzwi.
— A, panie mecenasie — dodała już z korytarza. — Moja ciotka też ma raka. I też bierze leki za dziewięć tysięcy. Od dziś wiem, dlaczego nie zaprasza akwizytorów.
Zeszła po schodach. Trzynaście skrzypnięć, nie dziesięć. Buty na obcasie, teraz słyszałem. Rano, w płaszczu, nie zwróciłem uwagi.
Zamknąłem drzwi.
Pod biurkiem stała butelka wody mineralnej, nieotwarta. Batonik z sezamem wylądował w koszu, do paragonów.
Zadzwonił telefon. Numer nieznany.
— Pan Mróz? Tu sekretariat fundacji „Podaj Dalej”. Mamy u siebie wniosek o wpisanie pana na listę darczyńców na przyszłoroczną galę. Pani Justyna Walczak prosiła, żeby do pana zadzwonić i ustalić, czy w ogóle jest pan zainteresowany.
— Nie jestem — powiedziałem.
— Rozumiem. A czy mogę jeszcze zapytać o coś?
— Proszę.
— Czy potwierdza pan darowiznę w wysokości czterech tysięcy złotych, wpłaconą wczoraj tytułem „darowizna na obiady dla dzieci z okazji urodzin Tomasza Mroza”?
Zawahałem się.
— Nie — odparłem. — To pomyłka.
Sekretarka milczała.
— Pomyłka? — powtórzyła.
— Pomyłka księgowa. Ale przelew jest u państwa. Nie zwracajcie, dzieciaki i tak zjedzą.
Odłożyłem słuchawkę.
Za oknem listopad robił się szary. Tramwaj ósemka znów przejechał po szynach, cukiernica zabrzęczała cicho, jakby się z czymś zgadzała. Kanarek z podwórka podniósł główkę, przekrzywił ją i zamarł — nie wiem, czy patrzył na mnie, czy na własne odbicie w szybie mojej kancelarii.
