Jednymi z ptaków żyjących najbliżej człowieka są ptaki krukowate. Szczególnie łatwo można je obserwować wiosną, kiedy licznie pojawiają się w pobliżu osiedli i zabudowań. Należą one do rodziny krukowatych w rzędzie wróblowych oraz podrzędzie ptaków śpiewających.
Cechy ptaków śpiewających
Najważniejszą cechą anatomiczną ptaków śpiewających jest dobrze rozwinięta krtań dolna, znajdująca się w miejscu, gdzie tchawica rozdziela się na dwa oskrzela. Dzięki niej ptaki mogą wydawać bardzo różnorodne dźwięki. Pięć par mięśni steruje strunami głosowymi, umożliwiając wzmacnianie i modulowanie głosu.
Charakterystyczną cechą zewnętrzną ptaków śpiewających jest brak rogowych łusek na tylnej stronie skoku nóg, które u większości innych ptaków występują niemal zawsze.
Pisklęta i budowa gniazd
Wszystkie ptaki śpiewające są gniazdownikami. Pisklęta po wykluciu są bezradne, ślepe oraz słabo pokryte puchem lub całkowicie nagie. Najlepiej rozwiniętym narządem jest u nich przewód pokarmowy, dlatego wymagają częstego karmienia i stałej opieki. Z tego powodu ptaki śpiewające mają silnie rozwinięty instynkt budowania ciepłych i bezpiecznych gniazd.
Charakterystyka krukowatych
Rodzina krukowatych obejmuje największych przedstawicieli rzędu wróblowych. Jest to grupa ptaków występująca niemal na całym świecie i licząca ponad 100 gatunków. Krukowate są ptakami silnymi, o mocnym dziobie z wyraźnymi krawędziami, u nasady pokrytym szczeciniastymi piórami.
Ich skrzydła po złożeniu sięgają mniej więcej do nasady ogona. Ogon może być średniej długości lub, jak u sroki, wyraźnie wydłużony. Mocne nogi umożliwiają zarówno sprawne poruszanie się po ziemi, jak i siadanie na gałęziach. Upierzenie krukowatych jest elastyczne, a dominującym kolorem jest czerń z metalicznym połyskiem.
Inteligencja i zachowanie
Ptaki krukowate wyróżniają się dużą inteligencją i szerokim repertuarem głosów. Oprócz charakterystycznego krakania potrafią także wydawać delikatniejsze dźwięki, a niektóre gatunki doskonale naśladują odgłosy otoczenia.
Cechą typową dla krukowatych jest również gromadzenie zapasów pokarmu oraz różnych przedmiotów, szczególnie błyszczących lub jaskrawo ubarwionych. Ptaki ukrywają je w szczelinach, pod liśćmi, mchem lub ziemią. Potrafią także przytrzymywać pokarm palcami i rozdzierać go dziobem na mniejsze części. Takie zachowania występują również u sikor i dzierzb, jednak u krukowatych są wyjątkowo dobrze rozwinięte.
Krukowate w Tatrach
W okolicach Tatr występuje osiem gatunków ptaków należących do rodziny krukowatych. Dwa z nich odgrywają bardzo istotną rolę w tatrzańskich ekosystemach, kolejne dwa pojawiają się tu jedynie sporadycznie, natomiast pozostałe cztery są pospolitymi mieszkańcami Podtatrza.
Ptaki krukowate mają ogromne znaczenie dla lokalnej przyrody. Orzechówka przyczynia się do rozsiewania nasion limby, a wraz z sójką pomaga także bukowi przekraczać górną granicę lasu.
Choć krukowate dominują w tatrzańskim rejonie reglowym i turniowym pod względem sprytu i głośnego zachowania, nie są jedyną fascynującą grupą ptaków w TPN. Równie ciekawą, choć znacznie bardziej skrytą i zagrożoną grupą są ptaki grzebiące. Jeśli chcesz poznać inne skrzydlate symbole naszych gór, zobacz osobny wpis: Kuraki w Tatrach.
Rozmieszczenie poszczególnych gatunków krukowatych w Tatrach jest ściśle powiązane ze strukturą środowiska i dostępnością pożywienia na konkretnych wysokościach. Przykładowo, orzechówkę spotkamy głównie w reglu górnym, podczas gdy kruk świetnie radzi sobie w surowym piętrze alpejskim.
Więcej o tym, jak ukształtowane są te pionowe strefy środowiskowe, dowiesz się z tekstu:
Piętra roślinności w górach.
ORZECHÓWKA
Jak wygląda orzechówka
Orzechówka to ptak z rodziny krukowatych o charakterystycznym ciemnobrązowym upierzeniu. U samic pióra mają nieco bardziej rdzawy odcień. Głowa, skrzydła i ogon są czarne, a na końcu ogona widoczna jest biała pręga. Na piersi, brzuchu i grzbiecie znajdują się jasne plamki przypominające małe perły. Ptaka wyróżnia także długi, mocny i lekko zaostrzony dziób.
Dwa podgatunki orzechówki
W Polsce występują dwa podgatunki orzechówki. Orzechówka krótkodzioba gniazduje głównie w górach, na wysokości od około 500 do 1700 metrów n.p.m., a także na Mazurach i Podlasiu. Drugi podgatunek, orzechówka długodzioba, przylatuje do Polski jesienią i zimą z Syberii. Ma ona wyraźnie smuklejszy dziób.
Co kilka lat obserwuje się większe naloty orzechówek z północy. Są one związane z brakiem szyszek limby i innych drzew iglastych, które stanowią podstawę ich zimowego pożywienia.
Sposób zdobywania pokarmu
Orzechówka doskonale porusza się po drzewach. Potrafi wspinać się po pniach i przyczepiać do kory podobnie jak dzięcioł. Silnym dziobem odkuwa korę w poszukiwaniu owadów, a także rozłupuje orzechy i wyciąga nasiona z szyszek.
Najczęściej zamieszkuje lasy iglaste, jednak poza okresem lęgowym można ją spotkać również w ogrodach i w pobliżu zabudowań.
Wędrówki i lęgi
Orzechówka jest ptakiem częściowo wędrownym. Ptaki z północno-wschodniej Europy czasami masowo przemieszczają się na południowy zachód Europy. Podczas takich wędrówek są mało płochliwe i często pojawiają się w większych stadach.
Gniazda budują wysoko w koronach drzew. Od marca do czerwca samica składa zwykle od 3 do 5 zielonkawych jaj z drobnymi szarymi plamkami. Wysiadywanie trwa około 17 dni. Pisklętami opiekują się oboje rodzice — zarówno w gnieździe, jak i po jego opuszczeniu.
KRUK
Kruk – wygląd i cechy
Kruk (Corvus corax L.) to duży ptak o całkowicie czarnym upierzeniu z metalicznym połyskiem. Ma czarny dziób i nogi, a jego tęczówki są ciemnobrązowe. Wyróżnia się masywną sylwetką i silnym dziobem.
Występowanie i środowisko życia
Kruk występuje na całej półkuli północnej – od rejonów arktycznych (Grenlandia, Svalbard) po Afrykę. Tworzy wiele podgatunków różniących się głównie wielkością.
W Polsce jest w tej chwili szeroko rozpowszechniony, choć zwykle niezbyt liczny. Największe zagęszczenie występuje na północnym wschodzie kraju. Zasiedla zarówno niziny, jak i góry – w Tatrach spotykany jest do wysokości około 2300 m n.p.m. Żyje w lasach, na terenach otwartych, skalistych wybrzeżach, a coraz częściej także w pobliżu miast.
Pokarm i zachowanie
Kruk jest ptakiem wszystkożernym. Żywi się owocami, owadami, dżdżownicami, ślimakami oraz drobnymi kręgowcami (np. jajami, pisklętami, a choćby małymi ssakami). Nie gardzi również padliną, choćby w zaawansowanym stanie rozkładu.
Większe kawałki pokarmu przenosi w bezpieczne miejsce, gdzie je rozrywa i zjada. Potrafi także transportować pożywienie, przekładając je z dzioba do nóg. Wykazuje przy tym dużą sprawność ruchową.
Cechą charakterystyczną kruków jest zainteresowanie błyszczącymi lub wyróżniającymi się przedmiotami, które często przenoszą i ukrywają.
Ogromna inteligencja kruków sprawia, iż ptaki te gwałtownie uczą się kojarzyć turystów z łatwym pokarmem, co prowadzi do ich nienaturalnego synantropijnego zachowania. Dokarmianie zwierząt na szlakach poważnie im szkodzi i zaburza ich dzikie instynkty. Aby dowiedzieć się, jak prawidłowo zachowywać się na terenie chronionym, sprawdź zasady w Tatrzańskim Parku Narodowym.
Rozród i rozwój młodych
Kruki są ptakami monogamicznymi – tworzą pary na całe życie. Okres godowy rozpoczyna się w styczniu, a gniazda budowane są już pod koniec zimy. Mają one dużą konstrukcję (około 50 cm średnicy) i są umieszczane na skałach lub wysokich drzewach.
W marcu samica składa zwykle 5–6 jaj o zielonkawym tle z brązowymi i szarymi plamkami. Wysiadywanie trwa około 20–21 dni, głównie przez samicę, którą samiec zastępuje w ciągu dnia.
Pisklęta pozostają w gnieździe około 40 dni. Po jego opuszczeniu przez cały czas są karmione i chronione przez rodziców, aż do uzyskania pełnej samodzielności późnym latem.
GAWRON
Gawron – wygląd i cechy
Gawron (Corvus frugilegus L.) jest wielkości wrony, ale ma od niej smuklejszy i dłuższy dziób. Jego upierzenie jest czarne z fioletowym połyskiem. U dorosłych ptaków charakterystyczna jest jasnoszara, nieopierzona skóra wokół nasady dzioba.
Występowanie i środowisko
Gawron występuje w całej Polsce, choć jego liczebność jest zróżnicowana regionalnie. Najczęściej zasiedla tereny otwarte, głównie rolnicze, z niewielkimi zadrzewieniami. Unika dużych kompleksów leśnych.
W górach występuje do około 600 m n.p.m., a w Tatrach tworzy kolonie choćby do 860 m n.p.m. Najmniej liczny jest na obszarach silnie zalesionych, takich jak Pomorze, Mazury czy Ziemia Lubuska. W ostatnich dekadach zaczął liczniej zasiedlać także miasta.
Pokarm i sposób żerowania
Gawron żeruje głównie na ziemi, często rozgrzebując glebę ostrym dziobem w poszukiwaniu pokarmu. Żywi się nasionami zbóż, owadami i drobnymi zwierzętami, szczególnie myszami. Nie interesują go większe kręgowce. Niestrawione resztki pokarmu usuwa w postaci wypluwek.
Zachowanie i wędrówki
Poza okresem lęgowym gawrony tworzą duże stada i wspólnie nocują w stałych miejscach. Są ptakami mało płochliwymi i często łączą się w grupy z kawkami lub szpakami.
Gawrony są częściowo wędrowne – ptaki z północno-wschodniej Europy zimują w Europie Środkowej, a te z Europy Środkowej przemieszczają się dalej na południowy zachód. Na Wyspach Brytyjskich populacje są osiadłe.
Rozród i kolonie lęgowe
Okres lęgowy trwa od marca do lipca. Gawrony gniazdują kolonijnie, często budując wiele gniazd na jednym drzewie.
Gniazdo powstaje z gałęzi i materiałów roślinnych. Samica składa zwykle 4–5 jaj o bladozielonym kolorze z ciemnymi plamami. Wysiadywanie trwa 17–20 dni i prowadzone jest głównie przez samicę. Pisklęta pozostają w gnieździe około 30 dni i są karmione przez oboje rodziców.
WRONA
Wrona – wygląd i formy
Wrona (Corvus corone L.) występuje w dwóch głównych formach: wronie siwej i czarnowronie. W Polsce spotyka się przede wszystkim wronę siwą.
Wrona siwa ma czarną głowę, gardło, skrzydła i ogon, natomiast pozostała część ciała jest szara. Dziób i nogi są czarne, a u młodych osobników tęczówka ma barwę szarobrązową, która z wiekiem ciemnieje.
Czarnowron jest całkowicie czarny i występuje głównie na zachodzie Europy, sporadycznie pojawiając się w zachodniej Polsce. Obie formy mogą się krzyżować, dając mieszańce o pośrednim ubarwieniu.
Występowanie i środowisko
Wrony zasiedlają tereny otwarte poprzecinane lasami, często w pobliżu wód. Unikają zwartych kompleksów leśnych. Występują od nizin aż po górną granicę lasu.
Pokarm i zachowanie
Wrony mają bardzo zróżnicowaną dietę. Żywią się nasionami, owocami, owadami oraz drobnymi zwierzętami, takimi jak myszy czy młode zające. Często zjadają jaja i pisklęta innych ptaków. Potrafią też rozbijać kości, upuszczając je z wysokości na twarde podłoże, aby dostać się do szpiku.
W sytuacji zagrożenia potrafią skutecznie się bronić, atakując napastnika. W skrajnych przypadkach przyjmują pozycję obronną przypominającą ptaki drapieżne.
Wędrówki i tryb życia
Większość wron jest osiadła, jednak populacje z północno-wschodniej Europy przemieszczają się na zimę na południowy zachód. Wędrówki można obserwować jesienią oraz wczesną wiosną. Dojrzałość płciową osiągają pod koniec drugiego roku życia.
Rozród
Gniazdo budowane jest zwykle w marcu lub na początku kwietnia, wysoko na drzewach. Zbudowane jest z gałęzi, a wyściełane trawą, mchem, korzeniami i sierścią. Często dolna część gniazda jest wzmacniana gliną.
Samica składa zwykle 3–5 zielonkawych jaj z ciemnymi plamkami. Wysiadywanie trwa około 17–18 dni i wykonuje je głównie samica, podczas gdy samiec dostarcza pokarm. Młode pozostają w gnieździe około pięciu tygodni, po czym je opuszczają.
KAWKA
Kawka – wygląd i cechy
Kawka (Corvus monedula L.) ma czarne upierzenie, z wyjątkiem jasnoszarych boków szyi, boków głowy i karku. Na głowie widoczna jest wyraźna czarna „czapka”, która kontrastuje z resztą ubarwienia. Dziób i nogi są czarne, a tęczówki mają jasną, niemal białą barwę.
Występowanie i zasięg
Kawka występuje w Europie i Azji – od Irlandii i Hiszpanii aż po Japonię. Unika północnych regionów Europy, a w Skandynawii spotykana jest tylko w części południowej. W Afryce występuje głównie w Maroku, a w Azji sięga aż po Himalaje.
W Polsce jest rozmieszczona nierównomiernie – częściej spotykana na wschodzie i południowym wschodzie kraju, rzadziej na północy i północnym zachodzie.
Siedliska
Kawka zasiedla stare zadrzewienia, tereny rolnicze, zabudowania, ruiny, kamieniołomy oraz urwiska skalne. Unika zwartych kompleksów leśnych. Występuje od nizin do około 800 m n.p.m.
Pokarm
Kawka żywi się bardzo podobnie do gawrona. Jej dieta obejmuje owady (m.in. dżdżownice i pędraki), a także drobne kręgowce, takie jak myszy. Zjada również jaja i pisklęta innych ptaków, a ponadto młode pędy roślin, nasiona i owoce.
Tryb życia i zachowanie
Kawki żyją w stadach liczących zwykle kilkanaście osobników, a jesienią tworzą większe grupy i często wędrują na zachód, nierzadko razem z gawronami.
Rozród
Kawki gniazdują kolonijnie – od kilku do kilkunastu par w jednym miejscu. Gniazda zakładają w dziuplach, szczelinach skalnych lub w murach.
Budowę gniazda rozpoczynają na początku kwietnia. Konstrukcja powstaje z drobnych gałązek. W końcu kwietnia lub na początku maja samica składa zwykle 4–6 jaj o sinozielonym kolorze z ciemnymi plamami. Wysiadywanie trwa około 17–18 dni i wykonuje je samica, podczas gdy samiec dostarcza pokarm. Pisklęta są karmione od góry i pozostają w gnieździe około 35 dni.
SÓJKA
Sójka – wygląd
Sójka (Garrulus glandarius L.) to barwny ptak o szarobrązowym upierzeniu na grzbiecie i brzuchu. Kuper oraz dolne pokrywy ogona są białe. Głowa ma jasne i ciemne prążkowanie, a boki głowy są rdzawobrązowe. Na skrzydłach występuje czarne ubarwienie z charakterystycznym niebieskim, prążkowanym „lusterkiem”. Od dzioba biegnie czarny pasek przypominający wąs.
Występowanie i środowisko
Sójka występuje w całej Europie oraz w dużej części Azji, aż po Półwysep Koreański. W Polsce jest obecna w całym kraju, ale lokalnie może być nieliczna, zwłaszcza w górnych partiach lasów i ubogich borach.
W Karkonoszach spotykana jest do około 1250 m n.p.m., a w Tatrach choćby do około 1500 m n.p.m. Zasiedla różne typy lasów, zadrzewienia śródpolne, a także parki i ogrody. Na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego można ją spotkać w miejscach odpoczynkowych przy szlakach, gdzie podziewa się jedzenia od turystów.
Tryb życia
Sójki są głównie ptakami osiadłymi, choć populacje z północno-wschodniej Europy mogą podejmować sezonowe wędrówki na południowy zachód.
Pokarm
Dieta sójki jest bardzo urozmaicona. Obejmuje owady, pająki, drobne gryzonie, jaja i pisklęta innych ptaków, a także owoce i nasiona. Pokarm zbiera zarówno na ziemi, jak i na drzewach.
Rozród
Gniazdo budowane jest pod koniec marca, zwykle wysoko w koronach drzew, w gęstych gałęziach. Od kwietnia do czerwca samica składa zwykle 4–9 zielonkawych jaj z brązowymi plamkami.
Wysiadywanie trwa około 16–17 dni. Pisklętami opiekują się oboje rodzice przez około 20 dni w gnieździe i krótko po jego opuszczeniu. Młode opuszczają gniazdo jeszcze przed pełną zdolnością lotu i przez kilka dni poruszają się po gałęziach, wspinając się silnymi nogami.
SROKA
Sroka – wygląd i cechy
Sroka (Pica pica L.) ma bardzo charakterystyczny wygląd. Wyróżnia się długim, schodkowatym ogonem, stosunkowo krótkimi skrzydłami oraz kontrastowym ubarwieniem – czarne są głowa, skrzydła i ogon, natomiast brzuch oraz część grzbietu są białe.
Występowanie
Sroka występuje w całej Europie oraz w dużej części Azji – z wyjątkiem skrajnej północy, obszarów pustynnych i najbardziej południowych regionów. Spotykana jest także na Kamczatce oraz w zachodniej części Ameryki Północnej. Jest ptakiem osiadłym.
Siedliska
Pierwotnie sroka była związana z dolinami rzek i zadrzewieniami wzdłuż cieków wodnych. w tej chwili najczęściej zasiedla tereny rolnicze, niewielkie lasy, parki oraz obszary zabudowane, o ile nie jest intensywnie tępiona.
Występuje głównie na nizinach, rzadziej w górach – zwykle do około 400 m n.p.m., choć sporadycznie spotykana jest choćby na wysokości 1450–1500 m n.p.m. W silnie zalesionych regionach jest bardzo nieliczna.
Pokarm
Sroka jest wszystkożerna. Żywi się owadami, drobnymi kręgowcami (w tym pisklętami innych ptaków), a także nasionami i owocami.
Rozród
Gniazdo buduje w marcu, zwykle wysoko w koronach drzew lub w gęstych krzewach. Ma ono kulisty kształt i jest solidnie skonstruowane. Zewnętrzną warstwę stanowią gałązki, wnętrze wyścielone jest korzeniami, sierścią i gliną, a całość często przykryta jest „dachem” z chrustu, co chroni przed drapieżnikami i warunkami pogodowymi. W kwietniu samica składa zwykle 5–9 zielonkawych jaj z brunatnymi plamkami. Wysiadywanie trwa około 18 dni.
Pisklęta opuszczają gniazdo po około 25 dniach opieki ze strony obojga rodziców. Najpierw rozwijają się u nich skrzydła, które umożliwiają wyjście z gniazda, natomiast ogon rozwija się później.
Krukowate stanowią zaledwie ułamek niezwykle bogatej awifauny, którą możemy podziwiać podczas wędrówek tatrzańskimi szlakami. Od maleńkich pomurników po majestatyczne drapieżniki – tatrzańskie niebo tętni życiem przez cały rok. Kompleksowe zestawienie i przegląd innych podniebnych mieszkańców znajdziesz w artykule: Ptaki w Tatrach.
AUTOR
Michał Jarząbek-Giewont
Przewodnik tatrzański — ponad 10 lat doświadczenia w oprowadzaniu po Tatrach i Zakopanem. Rodowity góral z Zakopanego i miłośnik przyrody tatrzańskiej. Przewodnictwem zajmuje się zawodowo, oprowadza grupy oraz indywidualne osoby po górach. Prywatnie pasjonat jazdy na rowerze, skiturów oraz fotografii krajobrazów górskich.
