Leczenie to nie tylko zabieg operacyjny, leki czy rehabilitacja. Coraz większą uwagę zwraca się również na stan odżywienia pacjenta i adekwatnie dobraną dietę, która wspiera organizm przed operacją, podczas hospitalizacji i w okresie rekonwalescencji. O roli leczenia żywieniowego, najczęstszych błędach żywieniowych i zmianach, które warto wprowadzić na co dzień, mówi Gabriela Drąg, psychodietetyczka kliniczna Oddziału Chirurgii Podhalańskiego Szpitala Specjalistycznego im. Jana Pawła II w Nowym Targu.
O diecie często zaczynamy myśleć dopiero wtedy, gdy chcemy schudnąć albo wyniki badań wskazują, iż należy zmienić sposób odżywiania. W przypadku osoby chorej adekwatne żywienie ma jednak znacznie szersze znaczenie. Organizm potrzebuje energii i składników odżywczych zarówno do walki z chorobą, jak i regeneracji po zabiegu czy dłuższej hospitalizacji.
Dlatego w szpitalu coraz częściej mówi się nie tylko o diecie, ale również o leczeniu żywieniowym.
– Odpowiednie odżywianie pacjenta jest w pewnym sensie leczeniem żywieniowym. Nie możemy patrzeć na dietę jako na coś odrębnego od adekwatnego procesu leczenia. Każda dieta zlecona przez lekarza, a także – jeżeli jest taka potrzeba – wdrożenie żywienia dojelitowego czy pozajelitowego ma ogromny wpływ na to, jak pacjent będzie dochodził do siebie, jak będzie przebiegała rekonwalescencja czy gojenie ran – podkreśla Gabriela Drąg.
Do operacji warto przygotować się również na talerzu
W przypadku planowanych zabiegów chirurgicznych coraz większego znaczenia nabiera prehabilitacja, czyli przygotowanie organizmu do czekającego go obciążenia. Obejmuje ona nie tylko odpowiednie żywienie, ale również aktywność fizyczną dostosowaną do możliwości pacjenta, rezygnację z używek i – w razie potrzeby – wsparcie psychologiczne.
– o ile pacjent ma zaplanowany zabieg, możemy zacząć przygotowywać go jeszcze przed hospitalizacją. Powinien zwrócić uwagę między innymi na ilość białka w diecie. o ile ma choroby przewlekłe, na przykład cukrzycę, ważne jest odpowiednie zbilansowanie posiłków i utrzymywanie glikemii na możliwie stabilnym poziomie. Ale prehabilitacja to nie tylko dieta. To również aktywność fizyczna dostosowana do możliwości pacjenta, rezygnacja z alkoholu i palenia papierosów, a jeżeli jest taka potrzeba – również odpowiednie przygotowanie psychologiczne. Chodzi o to, żeby pacjent przystępował do zabiegu możliwie dobrze przygotowany – wyjaśnia psychodietetyczka kliniczna.
Jednym z kluczowych elementów przygotowania żywieniowego jest odpowiednia podaż białka. Ma ono szczególne znaczenie dla utrzymania masy mięśniowej i procesów regeneracyjnych. Nie ma więc podstaw, aby pacjent przygotowujący się do operacji samodzielnie eliminował białko bez konkretnych wskazań medycznych.
– o ile nie ma wskazań do ograniczenia białka, szczególnie przed zabiegiem nie powinniśmy tego robić. Wręcz przeciwnie – jego ilość możemy zwiększać choćby do około 1,2 grama na kilogram masy ciała i więcej. Oczywiście nie ma jednej wartości odpowiedniej dla wszystkich. Wszystko zależy od wieku pacjenta, jego stanu odżywienia, chorób współistniejących i rodzaju leczenia. Osoby na diecie wegetariańskiej czy wegańskiej również mogą zapewnić sobie odpowiednią podaż białka, ale trzeba po prostu adekwatnie skomponować taką dietę – zaznacza Gabriela Drąg.
Szczególnego przygotowania żywieniowego wymagają także osoby z cukrzycą. Istotne jest utrzymywanie możliwie stabilnego poziomu glukozy, odpowiedni dobór źródeł węglowodanów i bilansowanie całych posiłków. Zamiast całkowicie eliminować węglowodany, warto wybierać przede wszystkim produkty będące źródłem węglowodanów złożonych i ograniczać cukry proste.
Nadwaga nie zawsze oznacza dobre odżywienie
Sama masa ciała nie mówi wszystkiego o stanie odżywienia. U części osób z nadwagą i otyłością znacznej ilości tkanki tłuszczowej towarzyszy niewielka masa mięśniowa. Ma to szczególne znaczenie podczas choroby, hospitalizacji i rekonwalescencji.
Mięśnie stanowią istotną rezerwę organizmu. Pacjent z niewielką masą mięśniową może gorzej znosić okres ograniczonej aktywności i mieć większe trudności z odzyskaniem sprawności po leczeniu. Dlatego ocena stanu odżywienia nie powinna sprowadzać się wyłącznie do sprawdzenia masy ciała.
Pacjent trafia do szpitala. Dieta jest dobierana do jego potrzeb
Kolejny etap rozpoczyna się podczas przyjęcia do szpitala. Pacjent jest oceniany pod względem stanu odżywienia, m.in. przy użyciu formularza NRS 2002, służącego do przesiewowej oceny ryzyka żywieniowego. Rodzaj żywienia dobierany jest następnie do stanu chorego, rozpoznania i przebiegu leczenia. Dieta może być również modyfikowana podczas hospitalizacji, ponieważ stan osoby przebywającej w szpitalu może się zmieniać.
– Każdy pacjent przy przyjęciu jest oceniany pod kątem stanu odżywienia. Wypełniany jest formularz NRS 2002, a lekarz i dietetyk oceniają pacjenta. W zależności od rozpoznanej jednostki chorobowej zlecana jest odpowiednia dieta. Trzeba też pamiętać, iż dieta nie musi pozostawać taka sama przez cały pobyt. Może się zmieniać w zależności od przebiegu choroby, wykonanego zabiegu, stanu pacjenta i długości hospitalizacji – tłumaczy psychodietetyczka kliniczna.
Ma to szczególne znaczenie w przypadku dłuższego pobytu. Choroba zwiększa obciążenie organizmu, a jednocześnie pacjent często mniej się rusza, gorzej śpi i nie zawsze zjada całe podawane posiłki. W efekcie istnieje ryzyko pogorszenia jego stanu odżywienia.
– Musimy pamiętać, iż człowiek podczas dłuższej hospitalizacji znajduje się w zupełnie innej sytuacji niż na co dzień. Ma bardzo mało aktywności fizycznej, często się nie wysypia, czasami z różnych powodów nie dojada. Może więc trafić do szpitala w prawidłowym stanie odżywienia, a opuścić go już z problemem niedożywienia i utratą masy mięśniowej. To później ma znaczenie dla rekonwalescencji – podkreśla Gabriela Drąg.
Wypis ze szpitala nie kończy leczenia
Powrót do domu nie oznacza, iż sposób odżywiania przestaje mieć znaczenie. Pacjenci opuszczający oddział otrzymują zalecenia żywieniowe dostosowane do przebytej choroby lub zabiegu.
Czas ich stosowania może być różny. Po niektórych zabiegach chirurgicznych dieta łatwostrawna jest zalecana przez około dwa tygodnie, a następnie – jeżeli stan pacjenta na to pozwala i lekarz nie zaleci inaczej – jadłospis można stopniowo rozszerzać. W przypadku chorób przewlekłych zmiana sposobu odżywiania może być natomiast konieczna na stałe.
– Każdy pacjent wychodzący z naszego oddziału otrzymuje zalecenia żywieniowe. Czasami są to zalecenia krótkoterminowe, związane bezpośrednio z rekonwalescencją po zabiegu. Ale są również pacjenci, u których zmiana sposobu odżywiania powinna zostać już na stałe. Dotyczy to chociażby osób z chorobami układu krążenia czy po zawale serca. Tutaj nie chodzi o dietę na miesiąc czy dwa, ale o trwałą zmianę nawyków – mówi psychodietetyczka kliniczna.
Po zawale – dieta śródziemnomorska zamiast rewolucji
W przypadku pacjentów po zawale serca rekomendowanym modelem żywienia jest przede wszystkim dieta śródziemnomorska, którą można łączyć z elementami diety DASH. Nie chodzi o restrykcyjny jadłospis, ale o zmianę proporcji produktów na talerzu.
W polskiej diecie przez cały czas często pojawia się dużo czerwonego mięsa i wysoko przetworzonych produktów mięsnych. Warto ograniczyć ich ilość, podobnie jak soli i żywności wysoko przetworzonej. Większą rolę powinny natomiast odgrywać warzywa, ryby, orzechy i dobrej jakości tłuszcze roślinne.
– Po zawale serca rekomendujemy przede wszystkim dietę śródziemnomorską z elementami diety DASH. Powinniśmy ograniczyć czerwone mięso i wysoko przetworzone wędliny. Warto natomiast zwiększyć udział dobrych tłuszczów roślinnych – oliwy z oliwek, orzechów, pestek dyni czy słonecznika. Pamiętajmy również o rybach, najlepiej tłustych, będących źródłem kwasów omega-3, oraz o warzywach, które powinny pojawiać się adekwatnie przy każdym posiłku – wylicza Gabriela Drąg.
W rozmowie wskazano orientacyjne ilości: około 250 gramów ryb tygodniowo oraz do 30 gramów orzechów dziennie.
Ważne jest jednak, aby zdrowe odżywianie nie kojarzyło się wyłącznie z zakazami i restrykcjami. Dieta powinna być urozmaicona, dobrze zbilansowana i uwzględniać również zdrową relację z jedzeniem.
Największym problemem jest nie tylko to, co jemy
Jednym z najczęstszych błędów żywieniowych jest nieregularność posiłków. Jemy szybko, nieuważnie, podjadamy między posiłkami, a znaczną część dziennej energii dostarczamy organizmowi dopiero po południu i wieczorem.
Częstym schematem jest pomijanie śniadania. Pierwszy niewielki posiłek pojawia się dopiero około południa, a po powrocie z pracy głód jest już na tyle duży, iż jemy obficie, a później przez cały czas podjadamy.
– Żywimy się niestety dosyć kiepsko i nie chodzi wyłącznie o to, co ląduje na naszym talerzu. Bardzo ważne jest również to, w jaki sposób jemy. Posiłki są nieregularne, często podjadamy, jemy gwałtownie i nieuważnie. Dlatego jednym z pierwszych kroków powinna być po prostu większa regularność posiłków – wskazuje Gabriela Drąg.
W praktyce warto zadbać o przewidywalny rytm jedzenia, dostosowany do indywidualnych potrzeb i trybu życia. Dla wielu osób pomocne może być spożywanie posiłków w odstępach około 3–4 godzin i unikanie bardzo obfitych kolacji tuż przed snem.
Dieta keto, post przerywany i internetowe mody
Coraz większe zainteresowanie żywieniem ma swoje dobre strony, jednak problemem pozostaje jakość informacji dostępnych w internecie. Popularność zdobywają diety restrykcyjne, w tym dieta ketogeniczna, oraz różne warianty postu przerywanego.
Dieta ketogeniczna mocno ogranicza węglowodany i nie powinna być traktowana jako uniwersalny model żywienia. Ma określone zastosowania medyczne, ale jej stosowanie wymaga odpowiedniego nadzoru. Podobnie post przerywany nie jest rozwiązaniem koniecznym dla wszystkich. U wielu osób wystarczy uporządkowanie godzin posiłków i ograniczenie późnego podjadania.
– W internecie panuje ogromny chaos informacyjny. Pojawiają się różnego rodzaju modne diety, eliminacje czy posty i czasami trudno ocenić, co rzeczywiście będzie dla konkretnej osoby korzystne. Szczególnie w czasie choroby i rekonwalescencji nie powinniśmy eksperymentować na własną rękę, tylko trzymać się zaleceń lekarskich i dietetycznych dostosowanych do naszego stanu zdrowia – zaznacza psychodietetyczka kliniczna.
Woda również jest częścią prawidłowego żywienia
Odpowiednia dieta nie kończy się na jedzeniu. Równie ważne jest nawodnienie. Szczególnej uwagi wymagają pod tym względem seniorzy, którzy często nie odczuwają pragnienia tak intensywnie jak osoby młodsze.
– Problem z nawodnieniem widzimy szczególnie u osób starszych. Czasami pomagają naprawdę proste rozwiązania – warto mieć butelkę wody cały czas przy sobie i w zasięgu wzroku. Niektórym osobom łatwiej jest również pić przez słomkę. Orientacyjne zalecenia mówią o około 30–40 mililitrach płynów na kilogram masy ciała. Oczywiście trzeba uwzględnić indywidualne potrzeby i ewentualne medyczne wskazania do ograniczenia podaży płynów – wyjaśnia Gabriela Drąg.
W przypadku dzieci problemem pozostaje natomiast częste sięganie po słodzone napoje, zarówno gazowane, jak i niegazowane. Warto od najmłodszych lat kształtować nawyk wybierania wody zamiast napojów dostarczających dużych ilości cukru.
Zdrowienie zaczyna się także na talerzu
Nie istnieje jedna dieta odpowiednia dla wszystkich pacjenta. Innych zaleceń potrzebuje osoba przygotowująca się do operacji, innych pacjent po zabiegu chirurgicznym, a jeszcze innych człowiek po zawale serca, z cukrzycą czy inną chorobą przewlekłą.
Wspólnym mianownikiem pozostaje jednak troska o codzienne nawyki: regularne i odpowiednio zbilansowane posiłki, adekwatną ilość białka, spożywanie warzyw, ograniczenie żywności wysoko przetworzonej, cukrów prostych i nadmiaru soli, a także odpowiednie nawodnienie.
Żywienie może pomóc przygotować organizm do operacji, wspierać go podczas hospitalizacji i ułatwiać rekonwalescencję. W przypadku części pacjentów zalecenia obowiązują tylko przez okres powrotu do zdrowia, dla innych choroba staje się sygnałem do trwałej zmiany sposobu odżywiania.
Dlatego pytanie o to, co i jak jemy, jest również pytaniem o to, jak dbamy o własne zdrowie.
















