Przez 35 lat byłam przewodniczącą Wojewódzkiej Komisji ds. Orzekania o Niepełnosprawności i surowo odbierałam orzeczenia tym, którzy w mojej ocenie mogli pracować. Byłam dumna, iż dbam o publiczne pieniądze. Ale kiedy mojego męża dopadł udar, a moi dawni koledzy z uśmiechem odmówili mu pampersów, mówiąc: Przecież jeszcze rusza ręką!, zrozumiałam, iż całe życie byłam łańcuchem tej systemowej maszyny, która pogardza starością i słabością.
W Polsce nie dostaje się orzeczenia o niepełnosprawności łatwo trzeba się o nie niemal bić, udowadniając, iż jest się prawie martwym. Ja byłam tą ścianą, o którą inni się rozbijali.
Mam na imię Jadwiga Nowak. Mam sześćdziesiąt osiem lat. Do zeszłego roku byłam przewodniczącą komisji w dużym mieście wojewódzkim w Poznaniu. Przez mój gabinet przewinęły się tysiące ludzi: bez nóg, niewidomi, chorzy na raka, cukrzycę.
Zdobyłam reputację żelaznej damy. Znałam wszystkie kruczki prawne, rozpoznawałam każdy przypadek symulacji. Widziałam na wylot tych, którzy chcieli dostać orzeczenie ze względu na ulgi na opłaty lub podwyżkę renty.
Moje zadanie, choć nigdy nie wypowiedziane głośno, było jasne: oszczędzać budżet. Im mniej niepełnosprawnych tym większe premie dla kierownictwa.
Odbierałam orzeczenia ludziom, którym brakowało palców. Patrzyłam im w oczy i mówiłam:
Ma pan drugą rękę. Może pan pracować jako portier czy odbierać telefony. Państwo nie musi pana utrzymywać. Zabieramy drugą grupę, dajemy trzecią, zdolną do pracy. Następny!
Odmówiłam matkom dzieci z porażeniem mózgowym drogich, zagranicznych wózków, przepisywałam tańsze, krajowe. Dzieci płakały z bólu, a ja mówiłam:
Takie mamy regulacje. Krajowy sprzęt nie jest gorszy. Trzeba się przyzwyczaić.
Spałam spokojnie. Uważałam się za strażnika interesów państwa. Miałam dobrą pensję, uznanie przełożonych, służbowy samochód i wygodny dom.
Aż pewnego dnia los zapukał do moich drzwi.
Mój mąż, Stanisław, miał sześćdziesiąt dziewięć lat. Był silnym, pogodnym człowiekiem, całe życie spędził jako inżynier w zakładach przemysłowych w Wielkopolsce. Chcieliśmy po przejściu na emeryturę kupić domek na wsi i bawić wnuki.
Wszystko skończyło się w jednej chwili, lipcowego poranka na działce. Rozległy udar niedokrwienny.
Kiedy wbiegłam na oddział intensywnej terapii, lekarz unikał mojego wzroku:
Pani Jadwigo, jest pani lekarzem, wie pani sama… Cała prawa strona sparaliżowana. Odruch połykania zanikł. Mowa zniknęła. Przeżyje, ale… głęboka niepełnosprawność.
Zabrałam Stasia do domu po miesiącu. Mój silny, dumny mąż był bezradny jak dziecko w ciele dużego mężczyzny. Leżał, patrzył jednym okiem w sufit, z kącika ust leciała ślina.
Zaczęło się piekło znane każdej kobiecie, która opiekuje się leżącym bliskim: obracanie co dwie godziny, by nie powstały odleżyny. Zmiana pieluch. Karmienie strzykawką rozdrobnionymi zupami. Schudłam dziesięć kilogramów, zepsułam sobie kręgosłup, przestałam pamiętać, co to sen trwający ponad trzy godziny.
Pieniędzy dramatycznie brakowało. Emerytura Stasia szła na opiekunkę, kiedy pracowałam, i na leki. Potrzebowaliśmy pierwszej grupy niepełnosprawności. I Programu Aktywnej Rehabilitacji, aby dostać z NFZ darmowe pieluchy, materac przeciwodleżynowy i łóżko rehabilitacyjne.
Skompletowałam dokumenty i udałam się na komisję. Na swoją dawną komisję. Do sąsiedniego gabinetu.
Po drugiej stronie stołu.
Komisji przewodniczyła dawna zastępczyni, Irena. Kobieta, którą sama uczyłam być twardą.
Przywiozłam Stasia na pożyczonym wózku inwalidzkim. Irena spojrzała na nas znad okularów w jej oczach nie było współczucia. Był chłodny, wyrachowany wzrok urzędnika, który doskonale znałam od trzydziestu pięciu lat.
Poprosiła Stasia, by podniósł lewą, zdrową rękę. Z trudem podniósł, drżąc.
No, Jadwigo powiedziała rześko Irena. Widzisz, jest poprawa. Lewa strona działa, odruchy są.
Irenko, on nie chodzi, nie mówi! powiedziałam cicho. Potrzebujemy pierwszej grupy i materaca, zaczęły się odleżyny!
Irena westchnęła i uśmiechnęła się pobłażliwie. Tak samo jak to robiłam zawsze ja.
Przecież znasz przepisy. Pierwsza grupa jest tylko przy całkowitym braku samodzielności. A Stanisław potrafi lewą ręką podać sobie łyżkę. Czyli częściowa samodzielność zachowana. Zostaje druga grupa.
A pampersy? zadrżał mi głos. Potrzebuję pięciu dziennie! Nie stać mnie na to z naszej emerytury!
Zgodnie z normą są trzy pieluchy na dzień przy drugiej grupie. Materac na razie się nie należy. Trzeba było częściej przekręcać chorego. Budżet nie jest z gumy, Jadwigo. Sama mnie tego uczyłaś. Następny!
Bumerang.
Wyprowadziłam męża na korytarz.
Tam czekały dziesiątki ludzi. Starsi z laskami. Kobiety bez włosów po chemii. Matki z dziećmi w wózkach inwalidzkich. Siedzieli godzinami w dusznym, ciemnym korytarzu, czekając, by udowodnić tym zadbanym paniom w białych kitlach, iż naprawdę cierpią. Pragną żyć.
Patrzyłam na nich. I nagle przypomniałam sobie każdego z tych ludzi.
Przypomniałam sobie weterana bez nogi, któremu odmówiłam niemieckiej protezy: Jest pan już starszy, krajowa wystarczy do poruszania się po mieszkaniu. Płakał w moim gabinecie.
Przypomniałam sobie kobietę w czwartym stadium raka piersi, której przyznałam drugą grupę i powiedziałam: Może pani szyć w domu, dziś raka się leczy. Zmarła po dwóch miesiącach.
Zrozumiałam, iż przez całe lata nie oszczędzałam publicznych pieniędzy odbierałam ludziom prawo do ludzkiej godności. Byłam trybikiem w sadystycznej maszynie, która każe chorym czuć się winno za własną chorobę.
Teraz ta maszyna żuła mnie.
Przykucnęłam przed wózkiem Stasia. Mój mąż, mój silny, ukochany Staś, który kiedyś potrafił mnie unieść, siedział z nawisem śliny na brodzie. Nie mógł mówić. Ale jego żywe oko patrzyło na mnie a z tego oka spływała samotna, gorzka łza. Rozumiał. Wiedział, iż został uznany za niepotrzebnego. Że jego lata pracy, podatki, które płacił cztery dekady, nie są warte choćby jednej dodatkowej pieluchy.
Przepraszam cię, Stasiu wyszlochałam, wtulając twarz w jego kolana, pośród tego strasznego korytarza. Przepraszam was wszystkich. Boże, wybacz mi.
Pokuta.
Następnego dnia złożyłam rezygnację. Odmówiłam emerytury służbowej, odeszłam z hukiem.
Sprzedałam nasz samochód, by kupić Stasiowi dobre łóżko i niemiecki materac przeciwodleżynowy. Pieluchy kupuję sama.
Ale zrobiłam coś jeszcze.
Teraz pracuję za darmo. Zostałam społecznym prawnikiem dla osób niepełnosprawnych.
Każdego dnia chodzę z chorymi seniorami na te okrutne komisje. Znam wszystkie przepisy, wszystkie triki i zarządzenia Ministerstwa, które urzędnicy chowają przed petentami.
Kiedy kolejna żelazna dama odmawia babci po udarze pampersów, kładę na stół wydruki z ustaw i grożę prokuratorem. Wywalczam dla nich wózki, leki i turnusy rehabilitacyjne. Uderzam w system jego własną bronią.
Staś już się nie podniósł. Lekarze mówią, iż zostało mu kilka czasu.
Jednak za każdym razem, gdy uda mi się zdobyć pierwszą grupę dla kogoś sparaliżowanego, wracam do domu, siadam przy łóżku męża, biorę jego ciepłą, bezwładną rękę i mówię:
Dziś uratowaliśmy jeszcze jednego człowieka, Stasiu.
I wydaje mi się, iż się uśmiecha.
Żyjemy w okrutnym świecie, gdzie starość i słabość uważa się za wstyd. Ale kiedyś dzwon zadzwoni dla wszystkich z nas. Żadne stanowisko, znajomości czy pieniądze nie uchronią cię przed udarem czy rakiem.
Jeśli dziś odmawiasz współczucia słabym, jutro nie dziw się, gdy system przejdzie po tobie bez litości.
Szanujmy ludzką godność niezależnie od wieku i zdrowia, bo wszyscy kiedyś możemy znaleźć się po drugiej stronie biurka.
