Polak przewidział problem współczesnego świata. Jego wizja wyprzedziła epokę

Zdjęcie: Paweł Włodkowic, screen Youtube @RadioMaryjaOfficial

Czy wystarczy brak walk? Czy może potrzebna pozostało sprawiedliwość, poszanowanie prawa i uznanie godności każdego człowieka? Takie pytania stawiał już setki lat temu Paweł Włodkowic, wybitny polski prawnik związany z Akademią Krakowską, którego myśl dziś zaskakuje swoją aktualnością.

Jego wizja nie opierała się na sile, dominacji ani narzucaniu woli słabszym. Przeciwnie — Włodkowic budował swoją refleksję wokół pokoju, prawa naturalnego i granic władzy. W centrum tej myśli znajdował się człowiek, jego wolność, prawo do życia i prawo do obrony przed niesprawiedliwością, informuje portal pch24.

Dla Włodkowica pokój był największym darem Chrystusa

Punktem wyjścia dla krakowskiego uczonego było chrześcijańskie przesłanie pokoju. Włodkowic przypominał, iż to właśnie pokój jest najcenniejszym darem, jaki Chrystus przyniósł na ziemię. Jednocześnie widział bardzo wyraźnie, iż doczesny świat nieustannie od tego pokoju odchodzi. Przyczyną są pycha, chciwość, fałszywa dyplomacja i ubóstwienie siły oraz dóbr materialnych.

W jego ujęciu wojna nie była stanem naturalnym, ale złem koniecznym, które może pojawić się tylko wtedy, gdy zawiodą wszystkie pokojowe środki. To właśnie dlatego kładł tak mocny nacisk na rozwiązywanie sporów drogą prawa, procesu i wyroku, a nie miecza i przemocy.

Wojna mogła być tylko absolutną ostatecznością

Włodkowic nie uznawał wojny za narzędzie polityki prowadzonej dla zysku, ekspansji czy religijnego przymusu. Był przeciwnikiem wojen zdobywczych, imperialnych i prowadzonych pod pozorem nawracania innych narodów. W jego przekonaniu wojna mogła być uznana za sprawiedliwą tylko wtedy, gdy służyła obronie i przywróceniu sprawiedliwości.

Co więcej, nie wystarczało samo przekonanie władcy, iż ma rację. Krakowski prawnik szedł dalej niż wielu innych myślicieli swojej epoki i podkreślał, iż sprawiedliwy charakter wojny musi zostać udowodniony w postępowaniu prawnym. Sama deklaracja, formalne wypowiedzenie wojny czy polityczny interes nie mogły jej usprawiedliwiać.

Prawo naturalne stało wyżej niż wola władcy

Jednym z najważniejszych filarów myśli Włodkowica było prawo naturalne. Uważał, iż istnieją prawa przyrodzone, które przysługują każdemu człowiekowi bez względu na pochodzenie, religię czy pozycję społeczną. Należą do nich przede wszystkim prawo do życia, wolności, bezpieczeństwa i obrony.

To właśnie z prawa naturalnego wyprowadzał prawo narodów. W jego ujęciu obowiązuje ono wszystkich i wszędzie, bo wynika z rozumu i z samej godności osoby ludzkiej. Dlatego choćby władza papieska czy królewska nie mogła przekraczać granic wyznaczonych przez moralność, naturę i sprawiedliwość.

Niechrześcijanie także mieli prawo do własnych państw i własności

Jednym z najbardziej nowoczesnych elementów myśli Włodkowica było stanowcze uznanie, iż również poganie i niewierni mają prawo do własnych państw, własności i pokojowego życia. Nikt nie miał prawa napadać na nich tylko dlatego, iż nie są chrześcijanami.

To stanowisko było szczególnie mocne w realiach sporów Polski z Krzyżakami. Włodkowic sprzeciwiał się logice, według której przemoc można usprawiedliwiać religią albo politycznym uniwersalizmem. Twierdził jasno, iż pokojowo współżyjących narodów nie wolno napadać, a ich prawa trzeba respektować.

Władza miała swoje granice i nie mogła działać dowolnie

Krakowski uczony bardzo mocno podkreślał, iż każda władza ma granice. Król, papież czy inny rządzący nie może działać ponad prawem ani wbrew dobru wspólnoty. Akt władcy, który szkodzi królestwu albo narusza prawa ludzi, jest nieważny, bo przekracza zakres jego urzędu.

Włodkowic odrzucał też przekonanie, iż interes rządzącego automatycznie pokrywa się z interesem państwa. Dla niego władca był raczej administratorem i obrońcą całości niż właścicielem ludzi i ich dóbr. To bardzo istotny rys tej myśli: państwo nie mogło być wszechmocne, a rządzący nie mogli traktować wspólnoty jak prywatnej własności.

Nie uznawał pokoju narzuconego siłą

Choć Włodkowic bronił pokoju jako najwyższego dobra, nie godził się na pokój oparty na przemocy, wymuszeniu czy niesprawiedliwym kompromisie. Uważał, iż porozumienie narzucone siłą nie jest prawdziwym pokojem i z mocy prawa pozostaje nieważne.

To bardzo istotne, bo pokazuje, iż w jego myśli pokój nie był pustym hasłem ani wartością za wszelką cenę. Miał sens tylko wtedy, gdy opierał się na sprawiedliwości. jeżeli tej sprawiedliwości nie dało się odzyskać na drodze pokojowej, człowiek i wspólnota mieli naturalne prawo do obrony.

Bronił wolności i odrzucał ślepe posłuszeństwo

Włodkowic mocno akcentował również znaczenie wolności. Uważał ją za coś pierwotnego, przynależnego człowiekowi od początku. Nie uznawał ani niewolnictwa, ani poddaństwa za coś naturalnego. Wolność była dla niego ważniejsza niż własność i stanowiła jeden z fundamentów ludzkiej godności.

Z tego wynikało również jego podejście do posłuszeństwa wobec władzy. Rycerz czy wasal mógł odmówić udziału w wojnie, jeżeli wiedział albo był przekonany, iż jest ona niesprawiedliwa. Strach przed utratą dóbr nie usprawiedliwiał udziału w złu. To pokazuje, jak dużą wagę przywiązywał do sumienia i osobistej odpowiedzialności.

Jego wizja przypomina dzisiejsze myślenie o prawie międzynarodowym

Włodkowic postulował istnienie międzynarodowego trybunału, który rozstrzygałby spory między narodami i miał stać na straży ładu prawnego. Na jego czele widział papieża, wspieranego przez kurię i reprezentantów różnych narodów, także niechrześcijańskich. Państwa miały pozostać suwerenne, ale jednocześnie podporządkowane wspólnym zasadom prawa narodów.

Ta koncepcja civitas maxima bywa dziś porównywana do nowoczesnych struktur międzynarodowych, choć sam Włodkowic formułował ją w zupełnie innych realiach. Niezależnie od historycznego kontekstu jedno pozostaje uderzające: polski uczony już wtedy myślał o świecie jako wspólnocie narodów, które powinny być związane prawem, a nie brutalną przewagą jednych nad drugimi.

To myśl, która wciąż domaga się przypomnienia

Najcenniejszy dorobek Pawła Włodkowica nie polega wyłącznie na tym, iż wyprzedzał swoją epokę. Jego znaczenie polega także na tym, iż przypominał o rzeczach podstawowych: godności człowieka, granicach władzy, prawie do obrony i potrzebie pokoju opartego na sprawiedliwości.

W świecie, w którym przez cały czas próbuje się usprawiedliwiać agresję propagandą, „faktami dokonanymi” albo interesem silniejszych, myśl Włodkowica brzmi zaskakująco świeżo. Pokazuje, iż prawo nie może być narzędziem siły, ale tamą przeciwko bezprawiu. I właśnie dlatego jego przesłanie nie należy tylko do historii — ono wciąż dotyczy teraźniejszości.