Promując, wystawiając i badając od lat 90. ubiegłego wieku sztukę określaną dzisiaj jako queerową, stoję przed faktem jej dzisiejszej dominacji w Polsce. Jest to przykład ewolucji w polu kultury, gdy zjawisko z marginesu, krytykowane i wykluczane, przechodzi do centrum spektaklu. Wielokrotnie to w historii sztuki przerabialiśmy. Czyżby sztuka queer stała się nową formą impresjonizmu, wychodząc z salonu wykluczonych (lub raczej „zawstydzonych”) na muzealne sale – w aurze afirmacji? Historia to pokaże. Z pewnością jednak XX-wieczne nurty sztuki związane z polityką i erotyką emancypacji, takie jak feminizm czy właśnie sztuka LGBTQ+, nie są już tylko historycznymi kierunkami lub tendencjami, ale stałym elementem systemu kultury wizualnej – częścią kanonu, który będzie podlegał nieustannej rewitalizacji.
Jest to niewątpliwe zwycięstwo artystyczne, które w Polsce nie wiąże się jednak ze zwycięstwem politycznym, co czyni fenomen sztuki queer jeszcze bardziej interesującym – mamy wszak do czynienia z tendencją dominującą, a jednocześnie wciąż opozycyjną. Status polskiej sztuki queer jest zatem paradoksalny, i to również w znaczeniu pojęć artystycznych, gdyż w nowym wieku jest to tendencja awangardowa (!), w pełnym znaczeniu tego słowa, rozumianego jako sztuka, która ma zmienić społeczeństwo, w tym przypadku jego obyczajową konstrukcję, doświadczenie ról płciowych i seksualnych, ale też doświadczenie związków i miłości. Chodzi więc o transformację na najgłębszym, bo intymnym poziomie.
Ten sukces zawdzięczamy przede wszystkim osobom artystycznym, kuratorskim i związanym z krytyką/historią sztuki. Siłę przetrwania sztuki queer, poprzez opór, „wzmocnili” również politycy, agenci i kapłani skrajnej prawicy. To ich ideologiczna nienawiść i instrumentalizacja otworzyła ludziom oczy na znaczenie egzystencji i kultury tworzonej z tej podmiotowej pozycji-opozycji. Osiem lat rządów PiS-u, z ich walką z „ideologią” LGBT, spowodowały eksplozję wizerunków tej „ideologii”, tworzonych z jej samego pełnego pasji wnętrza! Mam nadzieję, iż ta pasja będzie płonęła nadal, gdyż czasy cenzury i opresji powrócą; zawsze powracają. Wtedy publiczne instytucje zamkną się ponownie, pod groźbą kar finansowych. To, co się dzieje teraz w USA – przyjdzie do Polski. Dlatego wciąż trzeba eksplorować i poszukiwać nowych kanałów obecności i w pełni wykorzystywać krótkie okresy wolności. Jednego z nich doświadczamy teraz, a jego największym osiągnięciem jest eksplozja nowej sztuki queerowej.
Część sukcesu sztuka queer zawdzięcza bardzo szerokiemu rozumieniu tego pojęcia; tu jednak je trochę zawężę i skupię się na twórczości osób, które identyfikują się jako queerowe, czyli nieheteronormatywne, niebinarne lub transgenderowe. Kluczem jest zatem tożsamość, a nie sam temat przedstawienia. Elementy biograficzne lub autotematyczne są bowiem w tej twórczości niesłychanie istotne.
Po raz pierwszy w historii polskiej sztuki osoby queerowe nie czują już wstydu i lęku, a wręcz przeciwne – odczuwają niepohamowaną potrzebę manifestacji swojej tożsamości. I właśnie ta najnowsza sztuka queerowa, wrząca teraz w akademiach, lub która niedawno się z nich wylała, interesuje mnie najbardziej. Fascynuje mnie jej energia, inwencja ikonograficzna i formalna, oraz twórcza naiwność, przekonanie o wywarzaniu queerowych drzwi po raz pierwszy, choć przecież ktoś już je dawno otworzył, a przynajmniej uchylił. Jednak bez tego przeświadczenia o wyjątkowości nie sposób tworzyć. Ta najnowsza sztuka, jak zawsze, powstaje na żyznej glebie wcześniejszych pokoleń lokalnych i globalnych, dzięki czemu możemy już mówić o genealogiach polskiej sztuki queer.
To już nie czas na Schadenfreude. O odwadze żenady w „Antyfaszystowskim projekcie wizualno-choreograficznym Ani Nowak we współpracy z Hubertem Kielanem w Galerii Foksal, 2026”
Agata Pyzik
Ten tekst jest poświęcony czterem falom na tym poruszającym się i żywym oceanie. Czterem osobom artystycznym, które wpadły w moje subiektywne oko, a które są dla mnie symptomatyczne dla „pokolenia Q” w polskiej kulturze wizualnej. Są to również osoby artystyczne, które miały wystawy w 2026 roku, a jednocześnie wciąż sytuują się na marginesie, również queerowym. Prowokują zatem do queerowej decentralizacji geograficznej i ikonograficznej.
Część sukcesu sztuka queer zawdzięcza bardzo szerokiemu rozumieniu tego pojęcia; tu jednak je trochę zawężę i skupię się na twórczości osób, które identyfikują się jako queerowe, czyli nieheteronormatywne, niebinarne lub transgenderowe. Kluczem jest zatem tożsamość, a nie sam temat przedstawienia. Elementy biograficzne lub autotematyczne są bowiem w tej twórczości niesłychanie istotne: chodzi tu o osobiste doświadczenie cierpienia lub rozkoszy.
Figury mocy: pogański trans
Inez Dapszus w czerwcu 2026 miała swoją wystawę w szczecińskiej Galerii Star na Końskim Kieracie, zatytułowaną Na czole miała odciśniętą cyfrę 6, inspirowaną czeskim surrealistycznym filmem Věry Chytilovej Owoce rajskich drzew spożywamy (1969). Problematyka rajskiej utopii odnosi się do całego projektu artystki, składającego się z malarstwa i rzeźb. Najbardziej uderzające są wykonane w technice druku 3D dwie rzeźby o neonowo-fioletowym kolorze, eksperymentujące z przedstawieniem kobiecej genitalnej cielesności. Dapszus, poruszająca problematykę transgenderowej kobiecości, stworzyła ekspresyjne kobiece kształty, poruszające swą kompozycją.
Najbardziej charakterystycznym dziełem jest w mojej opinii Gymnastics #1 (2026) – figura kobieca wygięta w histeryczny łuku, niczym ze zdjęć pacjentek z paryskiego szpitala Salpętrière, wykonywane pod kierunkiem psychiatry Jean-Martin Charcota w drugiej połowie XIX wieku. Jednak tutaj na kobiecym brzuchu i piersiach stoi hiena. Całość jest ekspresyjno-agresywnym połączeniem ciała ludzkiego i zwierzęcego, oddając fascynujący artystkę temat przekraczania dualizmów i syntezy z pierwotną naturą. Sama hiena jest dziś feministycznym i queerowym symbolem. Samice hien są większe od samców i dominujące, istnieje też pradawne podanie, iż zwierzęta te zmieniają płeć lub są jednocześnie samcem i samicą. Ich łechtaczka jest wydłużona i przypomina prącie. Nie przypadkiem więc inna rzeźba na wystawie – Gymnastics #2 (2026) – to studium takich właśnie kobiecych genitaliów. Postać ukazana w dziwnym skrócie i splątaniu, w ginekologicznej pozycji, z szeroko otwartą kobiecą waginą, konfrontuje widza swą obsceniczną anatomią z równą intensywnością jak sąsiednia agresywna hiena-kobieta. Już te dwie rzeźby są niezapomnianym fioletowym queerowym śladem, pozostającym w pamięci na długo.
Na ścianach dodatkowo znajdują się mroczne baśniowe obrazy, przedstawiające demoniczne i dzikie kobiety, panujące w świecie pierwotnej natury i jej rytuałów. Mnie nasunęły się również skojarzenia z niezależną i niebezpieczną Lilith – z tradycji żydowskiej.
Queerowa sztuka Dapszus jest symptomem wielkiego potencjału i pozytywnej siły tradycji pogańskich. Wielkim i bolesnym pytaniem pozostaje, czy ta potęga piktorialnej wyobraźni jest skuteczną formą oporu wobec lokalnego i globalnego ataku na prawa osób transgenderowych.
Dapszus inspiruje się pierwotnymi rytami i mitologiami, odnoszącymi się do pogańskich bóstw bliskich przyrodzie i kwestionującymi późniejsze chrześcijańskie reguły płci. Wiąże się to z poszukiwaniem innych źródeł sacrum i mocy, innej duchowości i seksualności, o antycznych, słowiańskich lub pozaeuropejskich źródłach, gdzie potężne istoty kobiece lub znajdujące się poza płcią panują nad światem więcej niż ludzkim. Jest to zwrot ku nowym, a jednocześnie prehistorycznym mitologiom w sztuce współczesnej, poszukiwanych też wcześniej przez surrealistki. Takie współczesne queerowanie surrealizmu jako wciąż żywego nurtu jest zjawiskiem globalnym, czego przykładem aktualna retrospektywa Fridy Kahlo w Tate Modern, poświęcona między innymi queerowej recepcji jej prywatnej mitologii w późniejszej sztuce latynoskiej. W polskiej sztuce LGBTQ+ takie silne pogańskie i szamańskie energie pojawiały się u Liliany Zeic i Bartka Arobala Kociemby. Enigmatyczna i na poły abstrakcyjna kobieca figuracja w malarstwie Dapszus przypomina też niebinarny ekspresjonizm Małgorzaty Mycek.
Ogon macha kotem. „Dziadostwo” Małgorzaty Mycek w Galerii Bielskiej BWA
Patrycja Ignaczak
Queerowa sztuka Dapszus jest symptomem wielkiego potencjału i pozytywnej siły tradycji pogańskich. Obejmuje to moc genitalnej energii i estetyki, która jeszcze powróci w tym tekście. Wielkim i bolesnym pytaniem pozostaje, czy ta potęga piktorialnej wyobraźni jest skuteczną formą oporu wobec lokalnego i globalnego ataku na prawa osób transgenderowych. Czy nowe imaginarium wyzwoli nowe podmiotowości?
Figury buntu: fetysze patriarchatu
Natalia Sara Skorupa prezentowała swoje malarstwo na wystawie w Filharmonii Szczecińskiej, wraz z Klaudią Prabucką, w lutym 2026 roku. Ich wspólna ekspozycja, zatytułowana Psia kość, dotyczyła problemów wynikającego ze współczesnego doświadczenia partnerstwa, od którego absolutnie odstaje archaiczne polskie prawodawstwo. Malarstwo Skorupy przenosi do zupełnie innego świata. Na białych ścianach instytucji kultury poświęconej muzyce poważnej, duże, barwne, humorystyczne, ale i agresywne obrazy wyglądały niczym z innego wymiaru. Niewykluczone, iż to dlatego zostały pokazane jedynie jej łagodniejsze realizacje. Mnie jednak interesują te najbardziej prowokacyjne i niebezpieczne.
Początkowo artystka zwróciła moją uwagę radykalnymi performansami, w których wykorzystuje własny ból i krew; a także obiektem, który wygląda jak czerwone opakowanie od prezerwatywy, na którym umieszczony jest duży napis „Nie potrzeba nam więcej Polaków”. Konfrontowanie się z polskim nacjonalizmem wydaje się głównym tematem we wczesnej sztuce tej młodej artystki, która posługuje się barwami bieli i czerwieni oraz innymi symbolami narodowymi. W centrum jej praktyki artystycznej znajdują się zagadnienia przemocy w relacjach społecznych, ze szczególnym uwzględnieniem doświadczeń kobiet i osób queerowych. Sztuka Skorupy bywa brutalna, drastyczna i konfrontacyjna, wyrastając bezpośrednio z napięć kształtujących współczesne polskie społeczeństwo.
Obrazoburcza krytyka wartości nacjonalistycznych i patriarchalnych w Polsce 2026 roku wymaga odwagi i jest skazana w wielu środowiskach na odrzucenie. Hasło „Nie potrzebujemy więcej Polaków” w czasach niżu demograficznego i religijno-kapitalistycznego kultu rodziny – jest zawołaniem prawie szaleńczym. Nacjonalizm jest w tej chwili dominującą ideologią, której zwycięstwo manifestują zamykane, coraz bardziej mordercze granice. Artystka w swej sztuce prowokuje nacjonalistyczne sentymenty i uwydatnia patriotyczne fetysze, inspirując się marszami niepodległości i ich hasłami, które często oscylują wokół maskulinistycznej triady sportu, zdrowia i narodu. Skorupa kreuje z tych obsesji własną ikonografię, tworzoną z punktu widzenia lesbijskiego doświadczenia.
Najnowsza seria obrazów przedstawia kobiece postacie w białych dresach Adidasa z napisem Polka lub Polska – lub orzełkiem w miejscu logo. Ubrane w takie stroje dziewczyny demonstrują antypatriarchalne i antynacjonalistyczne postawy, podkreślone dodatkowo przez mocne tytuły. Przykładem może być W służbie lesbijskości w walce z patriarchatem (2026), gdzie dziewczyna w dresie trzyma karabin dłonią z pomalowanymi paznokciami. Jej popiersie zostało wykadrowane tak, iż głowa jest niewidoczna, pozostaje więc efekt niebieskiej broni i czerwonego orła na białym tle. Inne płótno przechodzi od agresji do strachu. Przedstawia dwie obejmujące się i przerażone dziewczyny w biało-czerwonych dresach z napisem „Polka”, otoczone przez szczekające psy; dodatkowo na krwistym czerwonym tle widoczny jest mały dziecięcy rysunek z płaczącą dziewczynką. Obraz ma znamienny tytuł Boję się o ciebie (2026) i jest jasnym odniesieniem do zagrożenia odczuwanego przez queerowe kobiety i pary funkcjonujące w homofobicznym, maczystowskim otoczeniu.
Sztuka Natalii Sary Skorupy bywa brutalna, drastyczna i konfrontacyjna, wyrastając bezpośrednio z napięć kształtujących współczesne polskie społeczeństwo.
Najbardziej wyrazista i kontrowersyjna jest jednak seria obrazów z 2025 roku, ukazująca brutalność środowiska kiboli, inspirowana subkulturą klubu Pogoń ze Szczecina, z którego artystka pochodzi. Na takich obrazach jak Zły pies, Uścisk, Krew i honor, Fani czy Wyznanie miłości Skorupa ukazuje zbliżenia na ciała i figury muskularnych młodych mężczyzn, których głowy przekształciła w pyski agresywnych psów. Są to z jednej strony wyobrażenia krytyczne wobec męskiej przemocy, również wobec siebie wzajemnie, a jednocześnie wyraz fascynacji toksyczną męskością panującą na ulicach, ale również w sieci, w tzw. manosferze. Refleksja nad brutalnością współczesnej rzeczywistości, politycznej i codziennej, jest wielkim tematem tej młodej malarki, która stworzyła własną ikonografię, rozpostartą gdzieś pomiędzy obrazami ubogiej polskiej codzienności Edwarda Dwurnika a krytyczną sztuką o nacjonalistycznej męskości Doroty Nieznalskiej. Widoczna jest również erotyzacja, a choćby homoerotyzacja tego typu męskości, strategia, która wcześniej występowała w sztuce queerowej w Polsce w filmach i na fotografiach Karola Radziszewskiego.
(Nie aż tak) „Brudne strony” Karola Radziszewskiego w Galerii Studio
Patrycja Ignaczak
Natalia Sara Skorupa intensyfikuje swój radykalizm w performansach, gdzie wykorzystuje doświadczenie własnego bólu i krwi, kontynuując tradycję zaangażowanego politycznie body artu. Artystka postrzega każdą decyzję polityczną jako coś, co odciska się na realności naszych ciał. Ten punkt widzenia ma szczególne znaczenie w odniesieniu do kobiet i osób queerowych.
Oto przykłady dwóch performansów. Gniew (2024) stanowi przywłaszczenie gestu uderzania pięściami w ściany, charakterystycznego dla odczuwających gniew mężczyzn. Artystka powtórzyła go, aż do pojawienia się krwi na pięściach, które pozostawiły dużą czerwoną plamę na białej ścianie. Na zakończenie performansu autorka wypaliła symbolicznego papierosa po „wykonaniu roboty”, która polegała nie tylko na rozładowaniu gniewu, ale także zasugerowaniu kolorów flagi narodowej.
Z kolei Wiszące ciało (2025) zostało zainspirowane wiszącym świńskim mięsem w rzeźniach i sklepach. W pracy tej czterej mężczyźni, dzięki uprzęży, powoli podciągali nagą artystkę pod sufit w ciemnej przestrzeni wypełnionej publicznością. W centrum sceny, w strumieniu światła, ciało Skorupy powoli obracało się wokół własnej osi. Każde szarpnięcie uprzęży lub jej poluzowanie wywoływało dynamiczną reakcję bezwładnie wiszącej performerki. Ekspresjonistyczny i traumatyczny charakter cielesnych konfrontacji z dominującymi ideologiami władzy podkreśla wyrazista dokumentacja fotograficzna i filmowa. Skorupa maluje również portrety bliskich i rodziny. prawdopodobnie w ten sposób odnajduje ukojenie, chociaż to gniew artystki wydaje mi się jedyną zdrową reakcja na chorą rzeczywistość, w której jesteśmy w tej chwili uwięzieni.
Figury aktywizmu: flagi i manifestacje
Wiele osób artystycznych identyfikuje się dzisiaj jako niebinarne. Wśród wkraczającego na scenę sztuki pokolenia chciałbym wyróżnić twórczość Dobro Hada-Jasikowskiej, które od 2020 roku przekształca tęczową flagę, szczególnie w wersjach transgenderowych, we własnoręcznie wykonywane, osobiste i unikalne obiekty tekstylne. Dotychczas stworzyło ich około 250. Są to realizacje artywistyczne – funkcjonują zarówno jako dzieła sztuki, jak i symbole wykorzystywane podczas demonstracji na rzecz praw osób LGBTQ+ czy marszów kobiet, stając się symbolem solidarności, wspólnoty, oporu i troski. Flagi Hada-Jasikowskiej są zatem przykładem sztuki publicznej. Ludzie maszerują z tymi flagami, a także eksponują je w swoich domach.
Flaga jest ważnym elementem w historii sztuki nowoczesnej, najbardziej znane dzieła dotyczą jednak głównie flag narodowych. Dla Hada-Jasikowskiej kolorystycznym transformacjom podlegają flagi związane z ruchem LGBTQ+. Tęczowa flaga powstała w 1978 roku w San Francisco, zaprojektował ją Gilbert Baker. Od tego czasu przeszła kilka modyfikacji. Pierwotna wersja składała się z ośmiu kolorów, potem została zredukowana do sześciu pasów: czerwonego, pomarańczowego, żółtego, zielonego, niebieskiego i fioletowego, gdzie każda barwa ma wartość symboliczną. w tej chwili istnieją różne warianty tęczowej flagi, których celem jest zwrócenie uwagi na określone kwestie lub grupy w obrębie społeczności – na przykład osoby transpłciowe, walkę z epidemią AIDS czy włączenie i reprezentację niebiałych osób LGBTQ+. Tęczowa flaga jest zatem strukturą otwartą na sygnalizowanie różnych intersekcjonalnych znaczeń – i Hada-Jasikowska z tego korzysta, eksperymentując z kolorami, formą i sposobem ekspozycji.
Jedną z ostatnich wystaw, w których brała udział artystka była Migotliwość synaps w Trafostacji Sztuki w Szczecinie (wiosna 2026), kuratorowana przez KOTA i poświęcona twórczości osób artystycznych, które identyfikują się jako neuroróżnorodne. Hada-Jasikowska stworzyło Flagę neuromarzeń (2026) podczas warsztatów prowadzonych wspólnie z Anną Bielawską dla osób neuroatypowych (np. w spektrum autyzmu czy z ADHD), które potrzebują wyciszenia i bezpiecznego środowiska w instytucjach kultury. W tej fladze kolor fioletowy symbolizuje kreatywność, natomiast formy przypominające gwiazdy odnoszą się do synaps – iskier nowych idei – a także symbolizują niepowtarzalność. To jeden z projektów, które Hada-Jasikowska wykonuje kolektywnie, w wyniku współpracy, często o charakterze aktywistycznym lub terapeutycznym.
Najbardziej znane i wystawiane flagi Hada-Jasikowskiej wiążą się jednak ze społecznością queerowo-feministyczną. Wielokolorowa You Will Never Walk Alone (2020) powstała z myślą o protestach przeciwko przemocy policji wobec osób LGBTQ+ w Polsce w czasach rządów PiS-u. Flaga została uszyta z wielu skrawków tkanin; kolory zostały ułożone w sposób przywołujący istniejące flagi, ale jednocześnie tworzący nowe skojarzenia i umożliwiający różnym osobom odnalezienie w niej własnej obecności. Jest to projekt trwający do dziś. Flagi można zamawiać u artystki, a większość uzyskiwanego dochodu przekazywana jest organizacjom działającym na rzecz równouprawnienia oraz prawa osób LGBTQ+ do zawierania małżeństw w Polsce.
Czasami flagi wynikają z osobistych doświadczeń związanych z queerfobią. Spalona tęczowa flaga (2024) to uwieczniona w gablocie ze szkoły podstawowej artystki flaga zniszczona chlorem przez jej sąsiada. Umieszczona za szkłem niczym flaga narodowa, staje się upamiętnieniem wszystkich młodych osób queerowych doświadczających prześladowania w systemie edukacji. Czyli większości z nas.
Tęczowa flaga jest strukturą otwartą na sygnalizowanie różnych intersekcjonalnych znaczeń – i Hada-Jasikowska z tego korzysta, eksperymentując z kolorami, formą i sposobem ekspozycji.
Flagi Hada-Jasikowskiej były już prezentowane na ważnych wystawach w Polsce, między innymi Chcemy całego życia. Feminizmy w sztuce polskiej w PGS w Sopocie (2024). Sama Hada-Jasikowska jest nie tylko osobą artystyczną ale i kuratorską, integrując te dwie perspektywy myślenia. To właśnie Hada-Jasikowska kuratorowała projekt Inez Dapszus Na czole miała odciśniętą cyfrę 6 (2026).
Twórczość Hada-Jasikowskiej można wpisać w tradycję polskiej sztuki queerowej i feministycznej o charakterze artywistycznym, czyli łączącej sztukę z aktywizmem. Znaczenie flagi jest związane z jej pierwotną funkcją – opieką i troską o innych; ten element wspólnoty podkreśla także Hada-Jasikowska, a jej flagi są eksponowane podczas marszów związanych z prawami kobiet. W szerszej perspektywie patchworkowe flagi wpisują w aktualny zwrot ku tkaninie i tekstyliom w sztuce aktualnej i historii sztuki.
Figury rozkoszy: dogs and cocks
Karol Prochacki jest współczesnym polskim peintre animalièr, czyli malarzem specjalizującym się w realistycznym przedstawianiu zwierząt. W sierpniu 2026 roku odbyła się jego wystawa portretów psów Shaggy Heart w warszawskiej winiarni Winnice Mołdawii – wernisaż zgromadził osoby, których pieski artysta sportretował. To przedsięwzięcie „psiej firmy portretowej” jest nie tylko działalnością komercyjną artysty, ale i jego pasją w życiu i sztuce. Prochacki jest jednym z nielicznych malarzy, którzy poważnie eksplorują animalistykę, gatunek sięgający czasów paleolitycznych. Jego niewielkie formatowo portrety, oparte na klasycznym warsztacie, nie tylko mistrzowsko oddają psią psychikę i urodę, ale są też opowieścią o emocjonalnej bliskości między człowiekiem a zwierzęciem. Malarz łączy wrażliwość obserwatora z dynamiczną techniką malarską, tworząc wyobrażenia, w których piękno zwierząt splata się z energią ruchu pędzla. Jak pisze o swojej „animalier”, w centrum ekspozycji pulsuje metaforyczne „kudłate serce” – symbol czułości, instynktu i siły natury.
Matką i ideałem nowoczesnej animalistyki jest XIX-wieczna francuska malarka Rosa Bonheur. Jest ona również gwiazdą i prekursorką sztuki lesbijskiej.
Jest to z pewnością sztuka głównie dla miłośniczek i miłośników psów wszelkiej maści i wielkości, ale też refleksja nad rolą takiego malarstwa we współczesnej kulturze post-ludzkiej lub więcej niż ludzkiej, gdzie zwierzęta domowe są traktowane jako „osoby”. Nikt, kto wielbi swoje psie osoby, nie oprze się tym portretom! Tematyka jest jednak poważna, również z queerowego punktu widzenia. Matką i ideałem nowoczesnej animalistyki jest XIX-wieczna francuska malarka Rosa Bonheur. Renesans jej twórczości trwa od jakiegoś czasu i nie słabnie, co manifestuje się poprzez liczbę retrospektyw oraz wielość nowych reinterpretacji. Bonheur jest również gwiazdą i prekursorką sztuki lesbijskiej. Jej fenomen prowokuje do refleksji nad tym, iż sam gatunek peinture animalière może być głęboko queerowy, szczególnie o ile chodzi o portrety zwierzęcej psychologii i piękna. W teorii krytycznej istnieje bliskie pokrewieństwo pomiędzy najnowszymi queer feminist studies i animal studies, wywodzące się z koncepcji wielogatunkowego pokrewieństwa Donny Haraway. Przedstawienie zwierzęcia może bowiem destabilizować antropocentryzm, heteronormatywność i binarność płciową.
Prace Prochackiego skłaniają z kolei do refleksji o bliskiej relacji pomiędzy gejami i ich psami; jest to opowieść zarówno humorystyczna, jak i fundamentalnie egzystencjalna i filozoficzna. Jest sporo literatury popularnej i lajfstajlowej o takich związkach, albumy portretów znanych gejów i ich psów cieszą się zainteresowaniem od wielu lat. Często przywoływaną publikacją jest książka redagowana przez Neila S. Plakcy i Sharon Sakson Paws and Reflect: Exploring the Bond Between Gay Men and Their Dogs (2006). Pies pojawia się tu jako towarzysz, źródło bezwarunkowej akceptacji, członek rodziny, wsparcie emocjonalne, ale również jako element alternatywnego modelu rodziny i queerowego pokrewieństwa.
Zatem nie ma sztuki queerowej bez animalistyki, a twórczość malarska Prochackiego jest najlepszym tego polskim przykładem, wynikającym z osobistej relacji malarza z jego psem Racuchem. Ta więź i fascynacja psami przenika wszystkie jego portrety „kudłatego serca”. To jednak jedynie połowa tej historii o figurach rozkoszy. Artysta jest bowiem malarzem nie tylko psów, ale i penisów.
Projekt Panopti_CUM to jego długoterminowy cykl konceptualno-malarski poświęcony męskiemu aktowi oraz współczesnym sposobom produkowania i rozpowszechniania obrazów ciała. Malarz wykonuje setki niewielkich obrazów olejnych (20 × 25 cm), rozmiarami podobnymi do portretów psów, przedstawiających męskie genitalia, malowane na podstawie fotografii pochodzących z gejowskich aplikacji randkowych. Planowana jest prezentacja w postaci rozrastającej się modernistycznej siatki, podkreślającej seryjność, powtórzenie i potencjalną nieskończoność zbioru. Zamierzeniem jest przeniesienie fotografii funkcjonujących pierwotnie w prywatnym, cyfrowym obiegu seksualnym w obszar tradycyjnego malarstwa i instytucjonalnej przestrzeni sztuki.
Cykl dotyka paradoksu erotycznej centralizacji męskich genitaliów, które historycznie były cenzurowane i marginalizowane, aby w XXI wieku powrócić dzięki erotycznym mediom społecznościowym, sygnalizując zwycięstwo pogańskiej kultury po stuleciach chrześcijańskiego odrzucenia. Są to oczywiście wyobrażenia, które wciąż należą do sfery obsceny, a dla wielu – wręcz pornografii, jednak w homoerotycznym kontekście są również obrazami piękna i pożądania, mając afirmatywny charakter. Artysta wykorzystuje tradycyjne studia nad kolorem, pigmentami i sposobami przedstawiania cielesności, konfrontując je z masową produkcją intymnych fotografii we współczesnej kulturze cyfrowej. Efektem są estetyzujące, ale realistyczne wyobrażenie fallicznej różnorodności, zarówno w stanie spoczynku, jak i erekcji. Projekt ma więc wymiar erotyczny i badawczy: stawia pytania o widzialność i odmienność gejowskiej seksualności w heteronormatywnej kulturze, gdzie takie obrazy są wciąż odrzucane i traktowane jako agresja wizualna wobec kobiet. Jednak w alternatywnej cyrkulacji pożądania pomiędzy mężczyznami są to figury rozkoszy.
Prace Prochackiego skłaniają do refleksji o bliskiej relacji pomiędzy gejami i ich psami; jest to opowieść zarówno humorystyczna, jak i fundamentalnie egzystencjalna i filozoficzna.
Pokolenie…?
Wspólną cechą twórczości Inez Dapszus, Natalii Sary Skorupy, Dobro Hada-Jasikowskiej i Karola Prochackiego jest poszukiwanie własnych figur queerowej kreatywności, egzystencji i zaangażowania. Dapszus zwraca się ku pogańskim mitologiom, transgenderowej kobiecości i hybrydom ludzko-zwierzęcym, tworząc fantastyczne figury mocy i przetrwania w obliczu politycznej transfobii. Skorupa konfrontuje queerowe i kobiece ciało z patriarchatem i nacjonalizmem, przechwytując ich maskulinistyczny symbolizm. Hada-Jasikowska przekształca znaki ruchu LGBTQ+ w narzędzia wspólnoty i aktywizmu, złożone prywatno-publiczne realizacje zaangażowanej sztuki tkaniny. Prochacki bada queerowe pokrewieństwo między ludźmi i zwierzętami oraz afirmuje homoseksualne pożądanie, reaktywując tradycyjne warsztatowe malarstwo obrazami zwierzęcej podmiotowości oraz męskiej seksualności.
Łączy ich zainteresowanie ciałem jako miejscem zarówno opresji, jak i przyjemności, transformacji oraz oporu. W ich dziełach powracają także zwierzęta – hiena u Dapszus, agresywne psie figury u Skorupy i portretowane psiaki u Prochackiego – które destabilizują prosty podział między tym, co ludzkie i nie-ludzkie. Równie istotne jest przekraczanie binarności: kobiece/męskie, ludzkie/zwierzęce, prywatne/publiczne, sztuka/aktywizm czy sacrum/seksualność. W rezultacie queerowość nie jest tutaj jedynie reprezentacją określonych tożsamości, ale także sposobem przekształcania zastanych porządków i tworzenia alternatywnych wyobrażeń osoby, wspólnoty i relacji.
Ich sztuka jest mocno zakorzeniona we współczesności, ale jednocześnie sięga do odległych genealogii: pogaństwa i surrealizmu, body artu i sztuki krytycznej, historii flagi jako medium artystycznego czy tradycji peinture animalière. Wspólne jest także odzyskiwanie tego, co zepchnięte, obsceniczne, słabe lub niepoważne – i przekształcanie w źródło mocy, buntu, aktywizmu i rozkoszy. Te cztery kategorie organizują opisane w tekście praktyki w spójną opowieść o nowej sztuce queerowej, która nie tylko odrzuca istniejący świat, ale przede wszystkim produkuje nowe obrazy możliwego życia w czasach permanentnego zagrożenia i niepewności. Skorupa jest najbardziej mroczna i odważna, Prochacki optymistyczny i zmysłowy, Hada zaangażowana społecznie i wspólnotowa, a Dapszus wizjonerska i charyzmatyczna. Prezentują różne bieguny postaw w najnowszej sztuce queerowej w tym specyficznym, pełnym sprzeczności i trudnym dla tej społeczności kraju. Ich twórczość wynika z autentycznej potrzeby, innymi słowy: robią sztukę, aby istnieć, co samo w sobie stanowi nadzieję i alternatywę wobec korporacyjnego świata sztuki, marginalizującego coraz więcej kreatywnych jednostek poszukujących własnej drogi. Nazwałem ich „pokoleniem Q” nie dlatego, iż są z podobnych roczników, ale dlatego, iż ich dzieła mają potencjał squeerowania wszystkich pokoleń starających się żyć poza koszmarem normatywnej codzienności.






