PMOS, czyli wielogruczołowy zespół metaboliczno-jajnikowy, najczęściej kojarzy się z nieregularnymi miesiączkami, trudnościami z owulacją, trądzikiem, nadmiernym owłosieniem czy problemami metabolicznymi. Coraz częściej mówi się jednak także o tym, iż PMOS może wpływać nie tylko na ciało, ale również na samopoczucie psychiczne.
Osoby z PMOS częściej doświadczają objawów depresji i lęku niż osoby bez tego rozpoznania. Nie oznacza to, iż każda osoba z PMOS będzie mierzyć się z kryzysem psychicznym. Oznacza jednak, iż zdrowie psychiczne powinno być ważnym elementem diagnostyki, leczenia i codziennego wspierania osób z tym zaburzeniem.
Najważniejsze informacje
- PMOS może dotyczyć około 1 na 10 osób miesiączkujących, choć wiele przypadków pozostaje nierozpoznanych.
- Badania pokazują, iż osoby z PMOS są bardziej narażone na depresję i zaburzenia lękowe. U części osób objawy mogą być też bardziej nasilone.
- Związek między PMOS a zdrowiem psychicznym jest złożony. Mogą mieć na niego wpływ objawy fizyczne, gospodarka hormonalna, insulinooporność, stan zapalny, obraz ciała, doświadczenia leczenia i presja społeczna.
- Pomoc jest możliwa. Wsparcie może obejmować leczenie medyczne, psychoterapię, aktywność fizyczną, pracę z dietetykiem, leczenie objawów PMOS oraz — jeżeli jest taka potrzeba — leczenie psychiatryczne.
Jak PMOS może wiązać się ze zdrowiem psychicznym?
PMOS to zaburzenie, które może wpływać na wiele obszarów zdrowia. Obejmuje nie tylko cykl miesiączkowy i owulację, ale także metabolizm, skórę, włosy, masę ciała, płodność i gospodarkę hormonalną. Każdy z tych obszarów może mieć znaczenie dla psychiki.
Dla jednej osoby najbardziej obciążające będą nieregularne miesiączki i niepewność związana z płodnością. Dla innej — trądzik, przetłuszczająca się skóra albo nadmierne owłosienie. Ktoś inny może najbardziej przeżywać zmiany masy ciała, zmęczenie, brak kontroli nad objawami albo długą drogę do diagnozy.
To ważne: cierpienie psychiczne przy PMOS nie jest „przesadą” ani „słabą odpornością”. jeżeli ciało zmienia się w sposób trudny do przewidzenia, objawy są widoczne, leczenie trwa długo, a osoba słyszy od otoczenia bagatelizujące komentarze, napięcie emocjonalne może narastać.
PMOS i depresja
Depresja nie zawsze wygląda tak samo. Może oznaczać obniżony nastrój, utratę energii, wycofanie, płaczliwość, problemy ze snem, poczucie winy, trudność w koncentracji, spadek motywacji, drażliwość albo poczucie beznadziei.
U osób z PMOS ryzyko objawów depresyjnych może być większe. Przyczyn prawdopodobnie jest kilka. Znaczenie mogą mieć zmiany hormonalne, insulinooporność, stan zapalny, obciążenie przewlekłymi objawami, doświadczenie stygmatyzacji oraz wpływ PMOS na obraz siebie.
Nie wiemy, czy PMOS bezpośrednio „powoduje” depresję. Wiemy natomiast, iż te dwa problemy często współwystępują i iż warto pytać o samopoczucie psychiczne tak samo poważnie, jak o miesiączki, skórę czy wyniki badań.
PMOS i lęk
Zaburzenia lękowe również mogą pojawiać się częściej u osób z PMOS. Lęk może dotyczyć zdrowia, płodności, wyglądu, przyszłości, relacji, seksu, reakcji otoczenia albo kolejnych wizyt lekarskich.
Czasem lęk ma postać ciągłego napięcia. Czasem objawia się napadami paniki, unikaniem sytuacji społecznych, zamartwianiem się, problemami ze snem albo potrzebą ciągłego sprawdzania informacji o chorobie.
Jeśli PMOS przez długi czas pozostaje niezdiagnozowany, osoba może mieć poczucie, iż „coś jest nie tak”, ale nie wie co. Taka niepewność sama w sobie bywa bardzo obciążająca.
Objawy PMOS, które mogą wpływać na samopoczucie
PMOS może przebiegać bardzo różnie. Do częstych objawów i powiązanych trudności należą:
- nieregularne, rzadkie lub nieprzewidywalne miesiączki,
- trudności z owulacją i zajściem w ciążę,
- trądzik lub przetłuszczanie się skóry,
- nadmierne owłosienie na twarzy, klatce piersiowej, brzuchu lub innych częściach ciała,
- wypadanie lub przerzedzanie się włosów,
- przyrost masy ciała albo trudność w jej regulacji,
- insulinooporność i zaburzenia metaboliczne,
- podwyższone stężenie androgenów,
- zmęczenie, wahania nastroju i poczucie braku kontroli nad ciałem.
Nie każda osoba ma wszystkie objawy. Nie każda osoba odczuwa je tak samo. To, co dla jednej osoby jest niewielką niedogodnością, dla innej może być źródłem dużego stresu, wstydu lub obniżenia samooceny.
Hormony, insulina i mózg: dlaczego to wszystko może się łączyć?
Jednym z ważnych elementów PMOS jest gospodarka hormonalna. U wielu osób występuje podwyższony poziom androgenów, czyli hormonów, do których należy m.in. testosteron. Androgeny mogą wpływać na owulację, skórę, owłosienie i inne objawy PMOS.
U części osób z PMOS występuje również insulinooporność. Oznacza to, iż organizm gorzej reaguje na insulinę, czyli hormon pomagający komórkom wykorzystywać glukozę. W odpowiedzi organizm może produkować jej więcej. Insulinooporność wiąże się z większym ryzykiem zaburzeń metabolicznych, a w badaniach bywa łączona także z objawami depresyjnymi.
Nie oznacza to prostego mechanizmu: „insulinooporność równa się depresja”. Relacja jest bardziej skomplikowana. Prawdopodobnie znaczenie mają hormony, metabolizm, stan zapalny, sen, stres i indywidualna podatność.
W badaniach pojawia się też temat neuroprzekaźników, czyli substancji chemicznych, które pomagają komórkom nerwowym komunikować się ze sobą. Jednym z nich jest serotonina, ważna dla regulacji nastroju. Możliwe, iż zaburzenia hormonalne u części osób z PMOS wpływają na układy związane z nastrojem i lękiem, ale ten obszar przez cały czas wymaga dalszych badań.
Czy styl życia może pomóc?
Styl życia nie jest „lekiem na wszystko” i nie powinien być przedstawiany jako jedyna odpowiedź na PMOS, depresję czy lęk. Może jednak wspierać leczenie i poprawiać codzienne funkcjonowanie.
Regularna aktywność fizyczna u części osób pomaga zmniejszać napięcie, poprawia sen, wspiera metabolizm i może łagodzić objawy depresyjne oraz lękowe. Nie musi to oznaczać intensywnych treningów. Dla wielu osób dobrym początkiem są spacery, spokojny ruch, ćwiczenia siłowe, joga, pływanie albo aktywność dopasowana do możliwości ciała.
W kontekście diety nie ma jednego idealnego modelu dla wszystkich osób z PMOS. Warto jednak zwracać uwagę na regularne posiłki, odpowiednią ilość białka, warzyw, produktów bogatych w błonnik i ograniczanie dużych wahań glukozy. jeżeli jedzenie staje się źródłem napięcia, kontroli lub poczucia winy, dobrze skonsultować się ze specjalistą lub specjalistką, którzy rozumieją zarówno PMOS, jak i zdrowie psychiczne.
Leczenie i wsparcie medyczne
Leczenie PMOS powinno być dopasowane do objawów, potrzeb i planów danej osoby. Inaczej może wyglądać u osoby, która chce regulować cykl, inaczej u osoby starającej się o ciążę, a inaczej u osoby, dla której największym problemem są objawy skórne, insulinooporność albo samopoczucie psychiczne.
W leczeniu mogą pojawić się m.in. leki wpływające na cykl, leczenie dermatologiczne, wsparcie w insulinooporności, metformina, leczenie niepłodności, psychoterapia, a w przypadku depresji lub zaburzeń lękowych, także konsultacja psychiatryczna.
Niektóre badania sugerują, iż metformina może u części osób poprawiać nie tylko parametry metaboliczne, ale również samopoczucie. Leki przeciwdepresyjne i przeciwlękowe również mogą być pomocne, jeżeli są wskazania do ich stosowania. O ich włączeniu powinien decydować lekarz lub lekarka po rozmowie o objawach, historii zdrowia i możliwych działaniach niepożądanych.
Psychoterapia, mindfulness i inne formy wsparcia
Psychoterapia może pomóc osobom, które z powodu PMOS doświadczają lęku, obniżonego nastroju, napięcia w relacji z ciałem, trudności seksualnych, problemów z samooceną albo stresu związanego z leczeniem.
Szczególnie często mówi się o terapii poznawczo-behawioralnej, która może pomagać w pracy z lękiem, natrętnymi myślami, unikaniem i obniżonym nastrojem. Pomocne mogą być także techniki uważności, praca z oddechem, psychoedukacja i wsparcie grupowe.
Dla części osób ważna będzie również praca z objawami, które wpływają na wygląd i poczucie komfortu w ciele. Leczenie trądziku, wsparcie dermatologiczne, metody redukcji nadmiernego owłosienia czy rozmowa o wypadaniu włosów mogą realnie poprawiać jakość życia. Nie dlatego, iż wygląd jest najważniejszy, ale dlatego, iż widoczne objawy mogą być źródłem cierpienia i nie powinny być bagatelizowane.
Kiedy szukać pomocy?
Warto porozmawiać z lekarzem, lekarką, psychologiem, psycholożką lub psychiatrą, jeśli:
- obniżony nastrój utrzymuje się przez większość dni,
- lęk utrudnia codzienne funkcjonowanie,
- masz problemy ze snem, apetytem lub koncentracją,
- czujesz, iż tracisz kontrolę nad objawami,
- unika się kontaktów, pracy, szkoły, seksu lub relacji z powodu wstydu albo napięcia,
- pojawiają się myśli o samookaleczeniu albo o tym, iż nie chcesz żyć.
W przypadku myśli samobójczych lub bezpośredniego zagrożenia życia trzeba szukać pilnej pomocy: zadzwonić pod numer alarmowy 112, zgłosić się na najbliższy SOR albo poprosić zaufaną osobę, żeby została z Tobą i pomogła skontaktować się ze specjalistycznym wsparciem.
PMOS nie jest „tylko” problemem ginekologicznym
PMOS bywa opisywany głównie przez pryzmat jajników, miesiączki i płodności. Tymczasem dla wielu osób jest to doświadczenie znacznie szersze: dotyczy ciała, psychiki, relacji, seksualności, samooceny i poczucia sprawczości.
Dlatego dobra opieka nad osobą z PMOS powinna obejmować więcej niż wyniki badań. Powinna uwzględniać pytania o nastrój, lęk, sen, jedzenie, ciało, relacje i jakość życia.
Jeśli masz PMOS i czujesz, iż psychicznie jest Ci trudniej, nie musisz czekać, aż będzie „naprawdę źle”. Masz prawo szukać pomocy wcześniej. Objawy psychiczne są tak samo ważne, jak objawy fizyczne.
