Fotografia odegrała kluczową rolę w dokumentowaniu i popularyzowaniu Tatr, stopniowo zastępując wcześniejsze rysunki i obrazy. Od pierwszych eksperymentów w połowie XIX wieku po artystyczne ujęcia taterników i górskich krajobrazów fotografia stała się ważnym świadectwem historii, przyrody i przemian zachodzących w Tatrach.
Początki fotografii tatrzańskiej
Najstarsze zachowane fotografie Tatr pochodzą z końca lat 50. XIX wieku i zostały wykonane około 1858–1860 roku. Wcześniej górskie krajobrazy dokumentowali głównie malarze i rysownicy, jednak rozwój fotografii gwałtownie zmienił sposób utrwalania tatrzańskich pejzaży.
Do pionierów fotografii Tatr należeli przede wszystkim:
- Meletiusz Dutkiewicz – jeden z pierwszych fotografów działających na Podhalu, który już pod koniec lat 50. XIX wieku wykonywał zdjęcia Zakopanego i okolic Tatr.
- Walery Rzewuski – autor jednych z najstarszych zachowanych fotografii tatrzańskich, wykonanych podczas wypraw w 1859 i 1861 roku, m.in. w Dolinie Kościeliskiej.
- Marcin Olszyński – fotografujący Tatry od około 1860 roku, dokumentujący górskie krajobrazy i uczestniczący w wyprawach organizowanych przez Wojciecha Gersona.
Praca pierwszych fotografów była niezwykle trudna. W góry musieli transportować ciężkie aparaty, szklane płyty światłoczułe oraz przenośny sprzęt i chemię do natychmiastowego wywoływania zdjęć w terenie. Z tego powodu wiele najstarszych ujęć zachowało się jedynie w postaci drzeworytów i ilustracji prasowych wykonanych na podstawie fotografii.
Rozwój fotografii tatrzańskiej w XIX wieku
W latach 70. i 80. XIX wieku fotografia tatrzańska weszła w bardziej profesjonalny etap. Powstawały pierwsze albumy fotograficzne, a Tatry dokumentowali m.in. Awit Szubert i Károly Divald. Pod koniec XIX wieku dołączył do nich również Stanisław Bizański.
Fotografie z tego okresu miały przede wszystkim charakter dokumentacyjny. Rejestrowano krajobrazy, szlaki, miejscowości podhalańskie oraz życie mieszkańców regionu. Jednocześnie poziom techniczny zdjęć stale się poprawiał.
Era fotografów-amatorów i fotografia artystyczna
Na przełomie XIX i XX wieku pojawiły się lżejsze aparaty i prostsze metody obróbki zdjęć. Dzięki temu fotografia stała się dostępna również dla turystów i taterników.
Wśród najbardziej znanych twórców tego okresu znaleźli się:
- Mieczysław Karłowicz
- Józef Oppenheim
- Janusz Chmielowski
- Roman Kordys
- Zygmunt Klemensiewicz
- Stanisław Zdyb
Coraz większe znaczenie zaczęła odgrywać nie tylko dokumentacja, ale również walory artystyczne fotografii. Fotografowie poszukiwali wyjątkowego światła, kompozycji i nastroju, tworząc obrazy ukazujące piękno Tatr.
Najważniejsi fotografowie Tatr
Walery Eljasz-Radzikowski
Walery Eljasz-Radzikowski (1841–1905) był malarzem, grafikiem, autorem przewodników i jednym z największych popularyzatorów Tatr. W 1870 roku wydał słynny „Ilustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnic”, który przez dziesięciolecia inspirował Polaków do poznawania gór.
Tatry przedstawiał początkowo na rysunkach i drzeworytach, a około 1890 roku zainteresował się fotografią. Pozostawił po sobie setki starannie opisanych zdjęć dokumentujących wygląd Tatr i Podhala pod koniec XIX wieku.
Stanisław Bizański
Stanisław Bizański (1846–1890) prowadził od 1880 roku znany zakład w Krakowie oraz jego filię w Zakopanem. Jego fotografie publikowano jako dodatki do „Pamiętnika Towarzystwa Tatrzańskiego”.
Po jego śmierci w 1890 roku renomowaną firmę i bogate archiwum klisz prowadziła jego żona Maria. To nakładem Zakładu Fotograficznego S. Bizańskiego ukazał się w 1901 roku cenny album „Widoki z Tatr”. Dziś prace sygnowane tym nazwiskiem mają ogromną wartość historyczną, dokumentując wygląd Tatr i Zakopanego z przełomu wieków.
Awit Szubert
Awit Szubert (1837–1919) należy do najważniejszych pionierów fotografii tatrzańskiej. Pierwsze znane fotografie Tatr wykonał w latach 1865–1866, a później regularnie dokumentował Tatry i Pieniny.Jest autorem słynnego portretu z 1877 roku zatytułowanego „Przewodnicy tatrzańscy”, przedstawiającego najwybitniejszych przewodników XIX wieku, m.in. Macieja Sieczkę, Jędrzeja Walę starszego i Szymona Tatara. Jego fotografie publikowane były przez Towarzystwo Tatrzańskie i do dziś stanowią bezcenne źródło wiedzy o historii eksploracji Tatr.
Mieczysław Karłowicz
Mieczysław Karłowicz (1876–1909) był nie tylko wybitnym kompozytorem, ale również jednym z najwybitniejszych fotografów tatrzańskich początku XX wieku. Należał do pionierów taternictwa zimowego, narciarstwa oraz współtwórców TOPR.Fotografował głównie wysokogórskie krajobrazy i ściany skalne. Jego zdjęcia wyróżniały się wyjątkową kompozycją i nastrojem, dzięki czemu uznawane są dziś za jedne z najcenniejszych dzieł w historii polskiej fotografii górskiej. Większość jego klisz została zniszczona podczas II wojny światowej, jednak część zbiorów zachowała się w archiwach PTTK i Muzeum Tatrzańskiego.
Józef Oppenheim
Józef Oppenheim (1887–1946) zasłynął jako wieloletni naczelnik TOPR oraz jeden z pionierów narciarstwa i taternictwa zimowego.Równocześnie był znakomitym fotografem i pozostawił po sobie około 3000 szklanych negatywów, tworzących jedno z największych archiwów fotografii tatrzańskiej.
Jego zdjęcia wyróżniają się wysokim poziomem artystycznym i doskonałym wyczuciem światła. Dzięki wieloletniej działalności w górach dokumentował Tatry o każdej porze roku, pozostawiając wyjątkowy zapis krajobrazu, przyrody i historii regionu.
Znaczna część jego dorobku przechowywana jest dziś w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem.
AUTORMichał Jarząbek-Giewont
Przewodnik tatrzański — ponad 10 lat doświadczenia w oprowadzaniu po Tatrach i Zakopanem. Rodowity góral z Zakopanego i miłośnik przyrody tatrzańskiej. Przewodnictwem zajmuje się zawodowo. Prywatnie pasjonat jazdy na rowerze, skiturów oraz fotografii krajobrazów górskich.
