Piękni ludzie, mes amours. „Zapisy. Leszek Brogowski i galeria gn 1978‒1981” w NOMUS

magazynszum.pl 1 tydzień temu

Jeśli od konceptualizmu odstręcza was uczony, elitarny ton, do znudzenia powtarzane tautologie i wywoływanie u widza frustracji, iż nie jest dość mądry, by cokolwiek zrozumieć, to koniecznie zrewidujcie te poglądy na wystawie Zapisy. Leszek Brogowski i galeria gn 1978‒1981 w gdańskim NOMUS-ie. Aby ustalić, dokąd adekwatnie należy się udać, osoby spoza Gdańska muszą wykazać się odrobiną detektywistycznego sprytu. Prasa jako miejsce wystawy wskazuje Gdańską Galerię Fotografii, ale informację tę warto potraktować jako pierwszy przejaw subtelnego humoru artysty: drobnego przekomarzania się z widzem i wprowadzania go w stan lekkiej dezorientacji, który powraca również w samych pracach. Oczywiście, nic na świecie nie jest tym, czym się wydaje: nic dziwnego więc, iż chodzi o NOMUS, cudownie zmieniającego się w galerię fotografii. Przypomina to pomysł Brogowskiego, by występującego w latach 70. w gn czeskiego artystę Ivana Kafkę zaanonsować prasie jako przybysza z Nowej Zelandii. Ba, choćby sama nazwa galerii gn to blaga i znak pusty, do wypełniania dowolnym żartem – z biegiem lat pojawiały się takie eksplikacje akronimu jak „gnuśne gnomy” czy „grupa niedostosowanych”.

Gn to jednak nie szyfr, a zaproszenie do zabawy. Ze względu na frankofilskie skrzywienie samego bohatera może być też jednak poważnie: bo czyż gn nie zwiastowała génération nouvelle? W Polsce to pokolenie, które za chwilę wyemigruje, by nie wsiąknąć w beznadzieję długich lat 80. w cieniu ciemnych okularów pewnego generała. Dziś to wciąż młoda generacja, choć w bardziej vintage’owym stylu. We Francji to także nieco wcześniejsze pokolenie, m.in. Supports/Surfaces, z którym sympatyzował Brogowski, a które rzuciło wyzwanie zarówno École de Paris, jak i Szkole Nowojorskiej, a ostatecznie zostało brutalnie odesłane w niebyt przez neoekspresjonizm lat 80. Figle-migle, czary-mary i zbijanie z pantałyku od początku działalności były więc częścią gry z widzem, jednak pod warunkiem, iż – w przeciwieństwie do dosadnej i przyciężkawej wulgarności nowych dzikich – miały w sobie nieuzasadnioną lekkość bytu. Naprzemienne, finezyjne przyciąganie i dezorientacja to nieodłączna część uroku gn.

Wyrafinowana gra jako panaceum

Historycznie poetykę przyciągania i wykolejania percepcji można widzieć także jako grę z kobiecym widzem, gdyż galeria gn nie odbiegała od niemal wszystkich peerelowskich galerii autorskich: były to po prostu cis-męskie kluby o wyrafinowanych strategiach analogowego podrywu w czasach przed Tinderem. Wabikiem była możliwość przeżycia wyjątkowej przygody, naznaczonej niezmiennie podziwem dla męskiego przewodnika. Galeria gn wpisywała się w ten szablon, choć wśród wystawiających było kilka kobiet, m.in. Teresa Murak, Orlan i Zofia Rydet. Klub był naprawdę pociągający: chłopaki z potarganymi włosami, w starannie zaprojektowanym „niedbałym” outficie, rzucający wyzwanie całemu światu. Byli jak biblijne niebieskie ptaki co to „nie sieją ani żną, ani zbierają do spichlerzy, a Ojciec niebieski je żywi” (Mt 6,26).

Figle-migle, czary-mary i zbijanie z pantałyku od początku działalności galerii gn były częścią gry z widzem, jednak pod warunkiem, iż – w przeciwieństwie do dosadnej i przyciężkawej wulgarności nowych dzikich – miały w sobie nieuzasadnioną lekkość bytu.

Przy czym, dla ścisłości, należy doprecyzować, iż Ojcem niebieskim w przypadku galerii gn był Związek Polskich Artystów Fotografików (ZPAF) i Urząd Wojewódzki. Ten ostatni przydzielił im lokal, opłacał czynsz, media, hotele, przejazdy dla artystów i katalogi. A ten pierwszy dawał niezwykłe fuchy – bo jak zdradził Brogowski na powernisażowym spotkaniu, wystarczyło bardzo ciężko – dzień i noc – pracować tylko przez dwa tygodnie (!), by mieć wolny czas przez resztę roku. Oczywiście, w społeczeństwie niedoboru hodowanie niebieskich ptaków musiało być ograniczone – ZPAF był zaś prawdziwie elitarnym klubem, bo liczył około 300–400 członków. Co istotne, ZPAF dawał też glejt, którym można było się legitymować przed milicją, udowadniając iż jest się zwolnionym z obowiązku pracy, bo PRL ludzi niepracujących uznawała za pasożytów. Czyż sam ten fakt cudownego wykręcenia się z systemu nie jest inspirujący zarówno egzystencjalnie, jak artystycznie? Tak zresztą szczęśliwie się złożyło, iż prezesem Zarządu Głównego ZPAF w latach 1976–1979 był niezwykle życzliwy młodym gdańszczanom Stefan Figlarowicz (skądinąd, podobnie jak Brogowski, absolwent Politechniki Gdańskiej) i jego wsparcie w zakładaniu galerii okazało się bezcenne.

Widok wystawy „Zapisy. Leszek Brogowski i galeria gn 1978‒1981”, NOMUS, fot. Jan Rusek
Widok wystawy „Zapisy. Leszek Brogowski i galeria gn 1978‒1981”, NOMUS, fot. Jan Rusek
Widok wystawy „Zapisy. Leszek Brogowski i galeria gn 1978‒1981”, NOMUS, fot. Jan Rusek

Wolny czas to niewątpliwie przywilej, a można wykorzystać go albo twórczo, albo na zbijanie bąków. Brogowski dostał się do elitarnego klubu fotografików, mając zaledwie dwadzieścia lat, i skrzydłami, jakimi wówczas został obdarowany wraz z legitymacją członkowską, macha dzielnie do dziś. Galeria gn, pierwsze z wielu imponujących przedsięwzięć uskrzydlonego urwisa, mimo stosunkowo krótkiej działalności odcisnęła imponujące, kreatywne piętno na środowisku, inspirując wielu ludzi, w tym artystów, inżynierów i wykładowców akademickich. Magiczne słowo, które stoi za sztuką pięknych ludzi skupionych wokół gn to przyjaźń. Bo choć, jak wielu ówczesnych progresywnych fotografów, Brogowski osadzony był w tradycji semiologicznej, to łagodził tę postawę, dystansując się od radykalnie krytycznych znaczeń, a skupiając się na sprawczości. Wkładane do teczki czy koperty fotografie i teksty, lekkie jak piórka, stawały się uczestnikami zadzierzgiwanych sieci relacji przyjacielskich trwających nierzadko całe dalsze życie. Dlatego wystawa o gn nie jest po prostu wystawą starych rysunków, notatek i niepoważnych fotografii bieli majtek zestawionych z bielą sufitu. To próba pokazania, jak dzieła stają się społecznymi węzłami.

Najbliższymi współpracownikami Brogowskiego w tamtym czasie był krytyk Marceli Bacciarelli oraz artyści: Paweł Borkowski, Wojciech Leszczyński, Grzegorz Sztabiński i Witold Węgrzyn. Ten ostatni, pracownik gdańskiej uczelni, wychowanek Bolesławy i Edmunda Zdanowskich, uformowany w tradycji fotografii Bułhakowskiej, dzięki Brogowskiemu – jak sam przyznaje – zaczął eksperymentować, odchodząc od piktorializmu. A to zmieniło sytuację na konserwatywnej lokalnej Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych. Ale ważniejsze od sztuki jest oczywiście życie. A ponieważ w czasie burzliwych lat 70. wielu artystów zrozumiało, iż najważniejszy w tworzeniu sztuki jest właśnie stosunek do życia, więc postawę chłopaków z gn uznać można za przedłużenie fenomenu niewinnych czarodziejów z filmu Wajdy. Rozrastające się środowisko gn, medytujące do późna w nocy i białego rana w sopockim SPATiF-ie, dawało obietnicę, iż życie z nimi, a przynajmniej w ich orbicie, będzie naprawdę niepowtarzalne, bez Edwarda Gierka, Stanisława Kani i Wojciecha Jaruzelskiego, choć paradoksalnie – dzięki nim. jeżeli zadymiona atmosfera klubu sprawiała, iż najlepsze pomysły przychodziły dopiero po skończonej dyskusji, gdy trzeba było zejść z narażeniem życia po ekstremalnie stromych, wysokich schodach klubu, to spóźniony przebłysk geniuszu – l’esprit d’escalier – nie zawodził, gdy wracało się lekko chwiejnym krokiem do Gdańska z pytaniem, co dalej. Gdy ziemia zdaje się wymykać spod nóg – można pofrunąć! A skoro SPATiF – to, dodajmy dla pełnego obrazu – dyskusje bez profanum vulgus, bo żeby się tam dostać, trzeba było mieć odpowiednią legitymację.

Galeria gn nie odbiegała od niemal wszystkich peerelowskich galerii autorskich: były to po prostu cis-męskie kluby o wyrafinowanych strategiach analogowego podrywu w czasach przed Tinderem.

Zmierzwiona broda, czyli jak mówić nie wprost

Brogowski niewątpliwie świadomy był faktu, iż to postawy stają się formą sztuki, a na pierwszy rzut oka najlepiej oddaje to wygląd artysty. Dlatego wyhodował sobie długą zmierzwioną brodę, tworząc wizerunek będący skrzyżowaniem wyglądu proroka-anachorety i Malewicza na łożu śmierci. To słynny look tamtych lat: podobnie imponującą brodę można było zobaczyć już u Lawrence’a Wienera, gdy tuż przed słynną wystawą When Attitudes Become Form pukał młoteczkiem w ścianę, odłupując tynk, by dokonać kluczowego statementu tamtych lat: dzieło jest niematerialne i demokratycznie dostępne dla wszystkich, poza skorumpowanym rynkiem sztuki. To, co w Stanach stało się z czasem hipokryzją, pod dominacją Wielkiego Brata, czyli bez kapitalistycznej ekonomii, miało teoretycznie większą szansę zbliżyć się do radosnego objawienia młodych ludzi – biednych, ale seksownych. Gdybyż tylko łaskawość i szczodrobliwość Urzędu Wojewódzkiego i ZPAF nie popsuły hojnymi dotacjami polskim czarodziejom szyków, by mogli chełpić się niezależnością! A mówiąc najpoważniej – nie szukajcie niewinności, bo od tego właśnie zaczyna się okrucieństwo. To, jak kult cnoty przeradza się w okrucieństwo wielokrotnie pokazywała historia; także w potransformacyjnej Polsce widzieliśmy, jak pragnienie sprawiedliwości niepostrzeżenie przerodziło się w cyniczne rozgrywki.

Brogowski podbudował anarchiczny wygląd autorską, wyrafinowaną koncepcją platońskiego humoru. Odróżniał go od ludycznych grubiaństw Sokratesa tym, iż nie irytuje i nie jest okrutny; raczej – jak pisał później o swym ideale – „zachwyca, jest wyrafinowany i wymaga pewnej żwawości umysłu”, wywołując uśmiech i pozostając symbolem „radosnego zapomnienia”. Bowiem humor – jak przekonywał – „jest rzeczą boską, zdolną uczynić myśl panoramiczną i ekstatyczną. Jest jednocześnie zrozumieniem i przyjemnością […]”. A gdy dodać do intelektualnych uniesień panoramicznych Volkswagena garbusa, przemalowanego na matową czerń – mamy obraz cyrkulacji po Trójmieście dziwnego ironicznego profety, zwiastującego umęczonym ludziom radosny świat. Do tego wspaniałego zespolenia ciała i duszy dojdę jednak później, bo można mieć wrażenie, iż odwiedziłam rekonstrukcję mindful spa w czasach kryzysu, a nie wystawę w poważnej galerii.

1
Krytyka 12.06.2026

Nieoczekiwane zniknięcie Ewy Partum. „Contemplating Art, Contemplating Love” w MOCAK-u

Anna Markowska

Wystawa, przygotowana starannie wraz z katalogiem przez Witolda Kanickiego oraz Małgorzatę Taraszkiewicz-Zwolicką, rozwija się wzdłuż nakreślonego tu tropu biblijnej egzegezy niebieskich ptaków, czyli pochwały ufności do świata, pozwalającej podejmować wyzwania i eksperymenty oraz podążać za marzeniami. A ponieważ nie jest to wystawa krytyczna, jest po prostu i przyjazna, i ładna. Jakkolwiek sponiewierano te przyjazne słowa, wyrażają one przyjemność, a nie martyrologię jako formę oporu wobec establishmentu. A ponieważ galeria gn osiągnęła wręcz mistrzostwo w radosnych intelektualnych swawolach, kuratorska strategia jest w pełni adekwatna i świetnie wyjaśniająca najważniejsze sensy tak galerii gn, jak i postawy Brogowskiego – inspirującej, zaskakującej i pełnej niewymuszonego uroku.

Lily Woodruff napisała kilka lat temu książkę o francuskim konceptualizmie zatytułowaną Disordering the Establishment, w której opisuje miedzy innymi jak w 1968 roku we Francji zaczęto wykorzystywać ściany, by zachęcać się nawzajem do doświadczania euforii bez ograniczeń oraz przywracania do życia ludycznej rozrywki, przytłumionej przez szarą codzienność życia. Brogowski, osiedlając się we Francji w latach 80., miał Francuzom wiele do zaoferowania w tym aspekcie i – jak się wydaje – w tym tkwi między innymi tajemnica jego zagranicznego sukcesu. To zresztą w ogóle przepis na udaną emigrację. Ale w przypadku Brogowskiego trudno mówić w pełni o emigracji, bo zamieszkując we Francji wydawał w Polsce książki. Mam na półce jego znakomitą Sztukę w obliczu przemian, wydaną w 1990 roku jako podręcznik dla uczniów i nauczycieli plastyki oraz… miłośników sztuki. Tak właśnie brzmi podtytuł tej publikacji i już samo zestawienie uczniów i miłośników wyjaśnia, iż celem autora było poszerzanie horyzontów czytelnika, a nie nastawienie na wkuwanie dat i regułek. Czy więc nie jest oczywiste, iż tak anarchiczny gest, jak zestawienie nastolatków i fanów sztuki, nie spotkał się z aprobatą Ministerstwa Edukacji Narodowej? Podstawową wadą, dyskredytującą książkę jako podręcznik szkolny, było – jak się domyślam – to, iż po jej przeczytaniu uczniowie nie wypełniliby głupawych testów z historii sztuki, którymi mierzy się poziom wiedzy i na ich podstawie wystawia się oceny. Książkę polecił mi jakiś czas temu jeden z gdańskich artystów jako go formującą: uczyła fruwać. A państwowe szkoły nie są dla niebieskich ptaków, ucząc nade wszystko rygoru i posłuszeństwa.

Zośka, skocz po wódkę!

Galeria gn została założona pod koniec 1977 roku, pamiętnego z wprowadzenia systemu reglamentacji żywności, a zamknięto ją na samym początku roku 1982, niedługo po wprowadzeniu stanu wojennego. Gdy Jaruzelski przesłaniał sobie oczy czarnymi okularami, w gn wystawiał Victor Burgin. Działalność rozpoczęto na ulicy Plebania 1 wystawą Pawła Borkowskiego (zawodowego fizyka). Później pojawił się też, oprócz wspominanego Węgrzyna, między innymi Wojciech Sztabiński i Jerzy Olek. Kolejny rok rozpoczął pokaz Alka Figury, a potem zjawił się Wojciech Bruszewski, Witosław Czerwonka i Andrzej Różycki. Rok 1979 zainaugurowano pokazem fotografii Stanisława I. Witkiewicza, a niedługo potem zagościł Zbigniew Dłubak, Zofia Rydet i Krystyna Kutyna. Rok 1980 to także zmiana adresu; odtąd siedziba galerii gn mieściła się na Piwnej 47, gdzie dzisiaj znajduje się restauracja. Ostatni rok rozpoczęto pokazem dokumentalnych fotografii, we współpracy z NSZZ Solidarność. Wystawa miała ogromną oglądalność, a podczas montażu pojawił się sam Andrzej Wajda, realizujący wówczas Człowieka z żelaza. W ostatnim roku działalności galeria miała najwięcej gości międzynarodowych: Jürgen Olbrich, Jean-Paul Thénot, grupa HPA z Lyonu (m.in. Geormilsslet i krytyk Guy Argence), grupa z Islandii związana z najciekawszą galerią w Reykjavíku lat 70. ‒ Gallerí Suðurgata 7, współpracującą ściśle z Fluxusem (Bjarni H. Þórarinsson i Margrét Jónsdóttir) oraz Orlan i wspomniany już Burgin. Gdy dołożyć do tego polską ekipę z Teresą Murak i Janem Berdyszakiem, można zobaczyć nieprawdopodobnie szybki rozwój instytucji i to, co Brogowski opisał na spotkaniu jako „strzelaliśmy celnie”.

Wernisaż wystawy Jerzego Olka „Po-fotografia”. Od lewej Jerzy Olek i Leszek Brogowski, fot. NN, galeria gn 1978. Ze zbiorów Leszka Brogowskiego
Zaproszenia na wystawy galerii gn, autor projektu Grzegorz Boros, sitodruk na kartonie

Ale nie chodzi tu tylko o prestiż nazwisk: w istocie najważniejsze okazało się w gn budowanie sieci relacji i wytwarzanie form komunikacji, a także wspieranie niekonwencjonalnych artystów i pomysłów. Gdy na krajowym Salonie Fotografików Złocisty Jantar ogłoszono konkurs na tekst krytyczny o nowych mediach, dzięki Brogowskiemu jedną z głównych nagród dostał młodziutki Adam Rzepecki za pracę pod tytułem Przyczynek do sporu o obiektywność środków wizualnego bombardowania [m.in. fotografii]. Tekst składał się z jednego zdania: „Czy jest tu kobieta zgwałcona i mówiąca po angielsku?”. Rzepecki, późniejszy współzałożyciel Łodzi Kaliskiej, zawłaszczył okrzyk biegającego po lotnisku gdzieś w Afryce dziennikarza BBC, który chciał mieć najświeższy dokument na żywo z dramatycznych wydarzeń w odległym kraju.

W momencie zakładania galerii Brogowski miał dopiero dwadzieścia dwa lata. Po zamknięciu galerii być może nie wyjechałby do Francji, ale zwolniono go z PWSSP. Decyzja rektora Władysława Jackiewicza okazała się dla dalszego rozwoju artystycznego i naukowego Brogowskiego niezwykle fortunna. Interesowało go studiowanie filozofii, ale nie chciał być ani neotomistą po KUL-u, ani neomarksistą po uniwersytecie w Poznaniu. choćby jeżeli ta pobieżna charakterystyka polskiej filozofii na początku lat 80. wydaje się nadmiernie złośliwa, bo nie uwzględniająca fenomenologii oraz tradycji analitycznej szkoły lwowsko-warszawskiej, to nie da się ukryć, iż Sorbona, na którą z gdańskiej PWSSP trafił Brogowski jako inżynier budowy maszyn (!) po Politechnice Gdańskiej, była strzałem w dziesiątkę. W Polsce, oprócz fascynacji Włodzimierzem Sedlakiem, jaka była wtedy udziałem wielu młodych artystów, Brogowskiego interesował personalizm. To był wręcz oczywisty wybór ludzi, którzy nie chcieli zostać zmiażdżeni przez system. Barthesowska narracja o „śmierci autora” była nie do przyjęcia w PRL, bo tylko pojedynczy autor i jego pełen nadziei donośny głos miał szansę przedrzeć się przez mowę-trawę propagandy. W PRL-u najcenniejsze były głosy indywidualnych, „infantylnych” artystów konstatujących, iż król jest nagi. W 1995 roku Brogowski obronił w Paryżu doktorat, napisany pod kierunkiem Jean-François Marqueta, a dwa lata później znalazł zatrudnienie na Uniwersytecie Rennes 2, gdzie sprawował wiele kluczowych i prominentnych funkcji. Nie sposób pominąć jego działalności wydawniczej – współtworzenia oficyny słowo/obraz terytoria i Éditions Incertain Sens. W tej ostatniej wydaje książki artystów. Niedawno wznowiono tam kultową Teaching and Learning Roberta Filliou z 1970 roku, proponującą współtworzenie zamiast pruskiego drylu.

Brogowski niewątpliwie świadomy był faktu, iż to postawy stają się formą sztuki, a na pierwszy rzut oka najlepiej oddaje to wygląd artysty. Dlatego wyhodował sobie długą zmierzwioną brodę, tworząc wizerunek będący skrzyżowaniem wyglądu proroka-anachorety i Malewicza na łożu śmierci.

Niewymuszony hommage

Zapisy. Leszek Brogowski i galeria gn 1978‒1981 to skromny, bez fanfar i zadęcia hołd złożony niezwykłej postaci i jego krótkotrwałej, a brzemiennej w środowiskowych skutkach działalności jako dyrektora galerii. Aby wystawa powstała, Witold Kanicki oraz Małgorzata Taraszkiewicz-Zwolicka spenetrowali jego archiwum, a wspomagali się archiwami Pawła Borkowskiego, Marty Olchowik-Choynowskiej, Witolda Węgrzyna, Muzeum Narodowego w Gdańsku, Fundacji im. Zofii Rydet, Muzeum Sztuki w Łodzi oraz kolekcją partnera wystawy – Alaina Oudina. Ten ostatni, francuski architekt, galerzysta i kolekcjoner, jest dobrym duchem Brogowskiego: wspierał go niemal od początku emigracji i zorganizował mu pierwszą francuską wystawę w galerii À l’Enseigne des Oudin.

Oprócz prac Brogowskiego – i to nie tylko tych z czasów galerii gn, jak brzmi tytuł, ale także, jako rodzaj wspaniałej superaty, z czasów ostatnich – zobaczyć można prace Witosława Czerwonki, Davida Connearna, Pawła Borkowskiego, Jana Berdyszaka, Wojciecha Bruszewskiego, Jana Michała Fabicha, Stano Filco, Ivana Kafki, Teresy Murak, Orlan, Andrzeja Różyckiego, Zofii Rydet oraz Witolda Węgrzyna. Jak się dowiedziałam na spotkaniu z artystami, na którym widownia żądna była przede wszystkim smakowitych anegdot, Różycki w owych czasach wysyłał Rydet po zakup wódki. Nie, nie zapałałam feministycznym oburzeniem – pomyślałam, iż kobieca troska to potęga! Świat by bez niej nie istniał. Amen. A portret Brogowskiego w jego mieszkaniu, wykonany przez Rydet z jej słynnego cyklu Zapis socjologiczny, to arcydzieło i prawdziwa gratka dla analityków klasowych różnic schyłkowego PRL-u. Nie będę spoilerować. Musicie to zobaczyć.

Widok wystawy „Zapisy. Leszek Brogowski i galeria gn 1978‒1981”, NOMUS, fot. Jan Rusek

Wystawie, poprzedzonej solidnym badaniem historycznym, towarzyszy katalog porządkujący fakty i interpretujący dorobek gn. Szczególnie ucieszył mnie wywód Kanickiego na temat ideologicznego aspektu białej ściany. Z ulgą przeczytałam o bieli, która nie ma nic wspólnego z przypisywaną jej neutralnością i obiektywnością, i z wielką euforią weszłam na wystawę, której spora część rozgrywała się na ścianach w ultramarynowym kobalcie. To kolor najgorętszego miejsca w płomieniu świecy. Ciemny niebieski, wpadający w ultramarynę, to ekspresja kosmicznej woli, jak mówił Steiner w swym wykładzie w Dornach w 1923 roku. Jak tłumaczyła to Liane Collot d’Herbois: to właśnie ten opiekuńczy aspekt woli, wyrażany przez kobaltową ultramarynę, charakteryzuje się ciepłem miłości. Brytyjska malarka dodawała w swej książce o kolorach, iż choć wola nie zawsze jest miłością, to właśnie ten aspekt niebieskości ją wyraża. Zwracam na to uwagę, bo choć Brogowski przyznaje, iż w latach, o których jest wystawa, nie miał świadomości feministycznej, to afirmacyjny zwrot, jaki propagował, miał wybitnie żeński, matczyny rys. Ów aspekt nie tylko pozwolił mu szczęśliwie przejeść przez życie bez żółci i rozczarowania, ale także zarażać płomiennym optymizmem wszystkich dookoła. Czy naprawdę więc wolelibyście, by galeria gn walczyła otwarcie z Jaruzelskim? Szczęśliwie, Brogowski ominął też wojownicze rafy francuskiej lewicy, która w pewnym momencie uwierzyła, iż rewolucja kulturowa przeprowadzona przez Mao w latach 60. była niezbędnym rozwiązaniem, zdolnym wyprowadzić komunizm z radzieckiej sklerozy symbolizowanej przez Breżniewa.

Biel nas wyzwoli, o ile nie przestraszy

Wspominałam już co nieco o bieli majtek zestawionych przez Brogowskiego z bielą sufitu. Czas rozwinąć to młodzieńcze zanurzenie w bezkresie bieli. Z dwóch kontrastowych znaczeń bieli w odniesieniu do twórczości artystycznej jedno jest przygnębiające, a drugie wyzwalające. Deprymujące, bo to symbol twórczej blokady, związany z syndromem białej kartki i białego płótna. Zdiagnozowano choćby tę niemoc jako leukoselofobię, a wiąże się ona z morderczym dążeniem do ideału. To fobia artystów dążących do stworzenia arcydzieła, ale krotochwilom Brogowskiego nigdy to szczęśliwie nie groziło. W kontraście, carte blanche to udzielanie komuś całkowitej swobody działania według własnego uznania, bez żadnych ograniczeń – trochę jak czek in blanco. Obsesja bieli u Brogowskiego, inżyniera budowy maszyn, bierze się oczywiście z chęci wyzwolenia przyjaciół ze strachu przed kreatywną blokadą, co musiałoby się skończyć – o zgrozo – zostawieniem twórczości w rękach wytrenowanych w profesjonalnych szkołach fachowców. Dlatego w aktywności społecznej Brogowskiego zawsze słychać było zachęcające wołanie do wszystkich: idźcie i majstrujcie! Na czystym białym polu nie znajdziecie żadnych zasadzek, jedynie wyzwalającą swobodę. We wstępie do katalogu swej wystawy Idiomy V, mającej miejsce w listopadzie i grudniu 1981 roku, napisał – ignorując zupełnie karnawał Solidarności – zgodnie z zasadą niezbieżności czasu osobistego i publicznego, co tak długo pozwalało mu nie czuć się opresjonowanym:

„Zdjęcie białej kartki papieru jest białą kartką papieru
Zdjęcie zdjęcia białej kartki papieru jest białą kartką papieru
Zdjęcie zdjęcia białej kartki papieru jest białą kartką papieru […]”.

Czy taktyka splendid isolation zawiodła w grudniu 1981? Oceńcie sami. Tak czy inaczej, „biała kartka papieru jest tym, czym jest – zarówno jako zdjęcie, jak i przedmiot”.

1
Krytyka 16.10.2026

Klasa średnia patrzy na gęby roboli. „Edward Dwurnik. Duma i wstyd” w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie

Monika Borys

Czy jesteście gotowi – w tym rozbielonym kontekście – na zagadkę, na jaki kolor pomalowana została ściana, na której kuratorzy umieścili te stwierdzenia? Kojący, jakże kojący jest fakt, iż nie ma żadnego logicznego uzasadnienia, iż zrobili to na ścianie w kolorze kobaltowej ultramaryny. I co? Wyszło bosko, a mniej racjonalnie nastawionym widzom, nie broniącym się przed wizjami, pojawił się choćby uśmiechnięty duch Yvesa Kleina, gotowy do skoku w bezkres IKB.

W momencie zakładania galerii Brogowski miał dopiero dwadzieścia dwa lata. Po zamknięciu galerii być może nie wyjechałby do Francji, ale zwolniono go z PWSSP. Decyzja rektora Władysława Jackiewicza okazała się dla dalszego rozwoju artystycznego i naukowego Brogowskiego niezwykle fortunna.

Na wystawie pokazano też wcześniejszą serię Idiomów, karnie ułożoną w idealnym pionie i poziomie. To niemal identyczne, białe, monochromatyczne fotografie przedstawiające ścianę, słońce, obrus, kartkę pocztową, prześcieradło, emalię na samochodzie oraz wspomniane już majtki i sufit. Tworzyły poetyckie pokrewieństwa, wyrywające przedmioty ze znaturalizowanych znaczeń i użyć. Słońce i majtki to fajna rodzinka; choć moja ulubiona pochodzi z serii Nowych idiomów (2026) i zatytułowana jest pf. To kolejny skrótowiec literowy, podobny do „gn”: tyleż siglum, inicjałowy kryptonim tytułowy, co sygil – zaklęcie: tytuł o niskiej referencyjności, nieopisujący wprost treści, ale tworzący zagadkę. Pf to tytuł artystycznego flipbooka Brogowskiego, zawierającego na każdej stronie pośrodku jedno niemieckie słowo ze zbitką liter „pf”. Polak często wymawia taki dwuznak – wybaczcie drastyczność opisu – opluwając interlokutora, bo „pf” wymaga gwałtownego wydechu i wypchnięcia języka. Powstaje wówczas nieco pogardliwe „pffyy”, w następnie czego twarz ewentualnego słuchacza z naprzeciwka pokrywa się śluzem. Ten mokry oprysk zrazu może być odbierany nieprzyjaźnie, ale z czasem, dzięki wilgoci zmiękczającej skórę, która służy za pancerz, zdystansowany obserwator ma szansę stać się zroszonym współuczestnikiem soczystego wydarzenia. A zatem, czytamy w Pf, inkantując rytmicznie kolejne słowa, niczym modlitwę o deszcz: Stumpf, Knopf, Pfanne, Pflaster, Pflanze, Pfüze, Pflege, Pfeife, verpflichten, schimpfen, Strumpfhosen. Znaczy to mniej więcej: czop, guzik, patelnia, plaster, roślina, kałuża, pielęgnacja, fajka, zobowiązać, zbesztać, rajstopy. Sama sekwencja pobudza intelekt nieoczekiwanymi znaczeniami, ale zabawa tkwi w głośnym czytaniu słów i ich fizycznym nasiąkaniu płynem z gruczołów ślinowych, a w rezultacie w tryskaniu wilgocią na osobę w pobliżu. Ślina, która nieuchronnie pojawi się między osobami, będzie wilgotnym interwałem między nimi, łącznikiem wskazującym nie tylko na niezamazywalną różnicę, ale również na możliwość przejścia w stan generatywny, znamionujący gotowość na przemianę pod wpływem mokrego spotkania. Śluzowa membrana, wytwarzana przez „pfyy!”, to upominanie się o ciało i jego responsywność. A jeżeli uznamy, iż to ukryty hołd dla teorii płynów Luce Irigaray, to pojawia się choćby myśl feministyczna. Jednak, ponieważ ślina rzadko bywa biała, a jeszcze rzadziej niebieska, wróćmy do kolorów!

Widok wystawy „Zapisy. Leszek Brogowski i galeria gn 1978‒1981”, NOMUS, fot. Jan Rusek
Widok wystawy „Zapisy. Leszek Brogowski i galeria gn 1978‒1981”, NOMUS, fot. Jan Rusek
Widok wystawy „Zapisy. Leszek Brogowski i galeria gn 1978‒1981”, NOMUS, fot. Jan Rusek

Zabawę w białe i niebieskie, umieszczenie przez kuratorów białych kartek i fotograficznych monochromów na ultramarynie, niespodziewanie pociągnął Brogowski w inną stronę podczas wernisażowego performansu Painting action. Artysta w białym lekarskim kitlu przemalowywał swój stary obraz na niebiesko. Zanim uczynił to równoległymi pociągnięciami pędzla, narysował pośrodku organiczny kształt ku czci Matisse’a. Choć kształt będący może ptakiem, a może sylwetką kobiety, zniknął niedługo pod warstwą farby, przypomnieć można było sobie w tej krótkiej chwili, co mówił kiedyś Wiener na wystawie w Bernie – dzieło nie musi być widzialne. Niebieskopodobne fale emanowały też ze stroju Alaina Oudina, który przyleciał na wystawę z Paryża w modowym ubraniu, łącząc niebieską kraciastą kurtkę (hołd dla serii passe-partout Brogowskiego) z bielą historycznej koszuli, którą przechował od lat 70. i nałożył specjalnie na cześć dobrych starych czasów. Pokazał mi choćby zdjęcie, eksponowane na wystawie, na którym uchwycono go w tym samym outficie.

1
Krytyka 04.09.2026

Dwa ciała instytucji. „Historia towarzyska” w Galerii Promocyjnej w SDK w Warszawie

Antoni Michnik

Imponującą białą oś, skontrastowaną z wybudowaną obok ultramarynową konstrukcją, tworzył tuż na wejściu na wystawę ośmiometrowy rysunek, położony na niskim postumencie, dynamicznie ustawionym po skosie. Ponieważ został wykonany wypisanym długopisem, faliste linie stworzyły subtelnie żeberkowany papier – nieskończony rytm białego na białym. Tytuł zadośćuczyni tym, którzy uznali za naganną obojętność na epokowe zmiany przełomu lat 70. i 80. Dzieło nosi tytuł Rysunek wojenny. Ale nie wiadomo, czy bezpośrednią inspiracją był faktycznie stan wojenny, czy monochrom Alphonsa Allais, przedstawiający Pierwszą komunię anemicznych dziewczynek w śnieżną pogodę.

Kolorowe przesłony i inne triki

Niewielu już dzisiaj pamięta kolorowe folie, jakie nakładano na czarno-biały telewizor, by wejść do strefy prestiżu – strefy właściciela kolorowego odbiornika. Na seanse zbierali się wieczorem sąsiedzi, wdzięczni za kolorowe obrazki w ruchu, opowiadające historie i otwierające drzwi do dalekiego świata. Prestiż trwał jednak tylko dopóty, dopóki sąsiad nie kupił sobie prawdziwego kolorowego telewizora. Wówczas barwna folia lądowała w koszu na śmieci, a niegdysiejsza euforia z koloru zmieniała się we wstyd poniżającej biedy. Ale bieda nie poniża artystów, gdy kieruje ich wewnętrzny impuls czyniący walor z frugalności i ograniczeń. Na wystawie zobaczymy, jak barwnymi kwadratowymi przesłonami bawił się Brogowski: jak ten sam fragment fotografii, wykadrowany przez inny odcień przesłony, zmienia percepcję. Figle z obramowywaniem i kadrowaniem odnoszą się oczywiście do lektury Jacquesa Derridy, który w słynnym eseju Passe-partout pokpiwał sobie z dotarcia do sedna malarstwa i krążył – na cztery różne sposoby – wokół niego. Swoje dekonstrukcyjne teorie rozwijał w Parergonie i Kartuszach, zwracając uwagę, iż „to, co nie poddaje się zaklasyfikowaniu, nie może być skadrowane” i „nie ma złożenia do grobu bez klasyfikującego uporządkowania, bez usystematyzowanej serii, bez ułożenia w tabelę”.

Obsesja bieli u Brogowskiego, inżyniera budowy maszyn, bierze się oczywiście z chęci wyzwolenia przyjaciół ze strachu przed kreatywną blokadą, co musiałoby się skończyć – o zgrozo – zostawieniem twórczości w rękach wytrenowanych w profesjonalnych szkołach fachowców. Dlatego w aktywności społecznej Brogowskiego zawsze słychać było zachęcające wołanie do wszystkich: idźcie i majstrujcie!

Zabawy z ramkami zajmują część wystawy wewnątrz ultramarynowego prostopadłościanu. Natomiast gdy po wejściu skierujecie się od razu w lewo, to pierwsza praca, jaka pojawi się przed waszym wzrokiem, to cudownie autoironiczna praca Witolda Czerwonki, przestawiająca jego nagi tors ze śladami-wgłębieniami po czymś w rodzaju sznurka, co powoduje nieuchronne skojarzenia bohaterskiej męskiej piersi z baleronem lub szynką. Niedługo potem zobaczycie z kolei dziwne autoportrety Brogowskiego, przedstawiające rozległy las z polanką, pośród których dopiero sokole oko – w tym niczym specjalnym nie wyróżniającym się pejzażu – zauważy z boku niewielką, nierzucającą się w oczy postać artysty. Szukajcie, łapcie umykającego, zwodniczego króliczka!

Leszek Brogowski, cykl „Passe-partout”, fotografia kolorowa, Paryż 1985
Witosław Czerwonka, „Przekształcenia”, fotografia czarno-biała, Gdańsk 1975–1977. Dzięki uprzejmości Marty Olchowik-Choynowskiej

Kim byli artyści zza granicy, wystawiający w gn?

Obecność w galerii gn dzieł Jean-Paul Thénota, członka słynnego Collectif d’art sociologique (CAS, zał. 1974), podczas studiów doktoranckich ucznia Jean-François Lyotarda, oznaczała odrzucenie dominujących praktyk sztuki współczesnej, skupiających się na wytwarzaniu przedmiotów dla społeczeństwa konsumpcyjnego. U Thénota ta nierynkowa postawa łączyła się ponadto z niechęcią do nazbyt elitarnych praktyk sztuki konceptualnej. Jak komentowała Woodroof postawę CAS – członkowie kolektywu przedkładali etykę i innowacje metodologiczne nad kwestie estetyczne, uznane za domenę salonów i akademizmu. Sztuka socjologiczna określona została przez jej twórców (oprócz Thénota – Freda Foresta i Hervé Fischera) jako czynnik działania i oporu oraz zachowanie ściśle związane z transformacją społeczeństwa; jej sens wypełniał się bowiem w badaniach nad samoświadomością. Sztuka w tym ujęciu staje się po prostu społeczną praktyką, badaną przy pomocy ankiet, sondaży, debat i kwestionariuszy, by w konkretnym kontekście społeczno-gospodarczym i historycznym ujawniać odruchy i postawy wynikające z determinizmów społecznych. Zdaniem Thénota opinie są siłami, a relacje między opiniami to konflikty sił między grupami. Jak słusznie dodawała Woodroof, opinie zwracały też uwagę na nieodłączny konformizm w reakcjach. Co ważne, kolektyw uważał, iż sztuka stosuje triki mające na celu umieszczenie podmiotu w takich konfiguracjach i sytuacjach, które doprowadzą go do doświadczania alternatywnych form adaptacji zmysłowej i umysłowej.

Zaprezentowany w galerii gn projekt Sto interpretacji Marcela Duchampa: to widzowie tworzą płótno (1974) Thénota to wynik zaproponowania stu osobom, z których większość nie miała na co dzień styczności ze sztuką, zapoznania się z dziełami Marcela Duchampa. Celem Thénota, podobnie jak jego kolegów, było przeniesienie akcentu z „genialnych mistrzów” – dawców sensu i formy – na odbiorców, gdyż ich zdaniem to publiczność dokonywała twórczego domknięcia dzieła. Ankiety, które stanowiły podstawę projektu Sto interpretacji Marcela Duchampa, zostały wydrukowane w formie książkowej w 1978 roku, niedługo po wystawie Duchampa inaugurującej działalność Centre Pompidou. Można powiedzieć, iż Brogowski i przyjaciele z adekwatnym sobie wdziękiem przekroczyli radykalny, destrukcyjny próg CAS, który wiązał się z negacją tzw. sztuki siatkówkowej, jak nazywał ją Duchamp. Za symbol takiej negacji uznać można akcję Fischera, kolegi Thénota. Artysta na początku lat 70. zniszczył swoje obrazy, a następnie zaprosił innych malarzy do przesyłania mu swoich dzieł. Przesyłki pokancerował, połączył je z resztkami własnych obrazów i odesłał nadawcom, aby mogli swoją dawną twórczość wyrzucić solidarnie i z poczuciem ulgi do kosza – w imię Higieny sztuki, jak nazwał serię swoich działań.

1
Krytyka 24.04.2026

Sztuka przełomu i gnijące trupy ideologii. Dwugłos o książce Daniela Muzyczuka „Zmierzch magów”

Mateusz Górniak Rafał Księżyk

Brogowski nie musiał natomiast niczego niszczyć, bo po prostu nie zaczynał od malowania obrazów. A instynkt podpowiadał mu, by trzymać się jak najdalej od ZPAP. Z Thénotem łączyło więc Brogowskiego przekonanie, iż promowanie skostniałych form sztuki i pragmatycznego przyswajania wiedzy prowadzi do naturalizacji społecznych hierarchii i skostnienia wyobraźni. Tymczasem niejasność czy pozorna irracjonalność sztuki (ów „incertain sens” z nazwy wydawnictwa Brogowskiego) to swoiste antyestablishmentowe panaceum.

Brak radykalizmu to jednak prawdopodobnie też powód, iż Brogowski – w przeciwieństwie do CAS – nie stronił od malarstwa, choć uprawiał je w duchu dekonstrukcji, jak u grupy Supports/Surfaces, Jego powtarzane wielokrotnie Painting Actions polegają na jednolitym zamalowywaniu tego samego płótna kolejnymi warstwami farby i dokumentacji zmiany kolorów przy pomocy sekwencji przeźroczy, wystawianych razem z obrazem. Akcje takie wykonywał w wielu miejscach w latach 80. – od warszawskiej galerii Emilii i Andrzeja Dłużniewskich po paryską galerię Alaina Oudina. Od początku przemalowywanie płótna zamierzone było jako nieskończone, o ile za nieskończone uznać można ludzkie życie. Akcja na wernisażu w NOMUS-ie zbiegła się z powrotem Brogowskiego do sztuki, a na potrzeby performansu wybrany został także nowy outfit. O ile wcześniej akcje wykonywał w nieformalnym stroju: zwykłym bawełnianym podkoszulku lub kraciastej koszuli, to na potrzeby gdańskiego powrotu do roli artysty wybrał lekarski kitel i lampę na czole, łącząc w jedno emploi speleologa i lekarza. Gdyby rozpisać kwestionariusz w duchu Thénota, jedno z pytań mogłoby brzmieć: w jakie zwierzę najchętniej byś się zmienił podczas performansu Brogowskiego?

Victor Burgin, inny artysta, którego dzieła pojawiły się w galerii gn, to z wykształcenia malarz, wychowanek Royal School of Art. Zarażony w młodości konceptualizmem, zmienił się w teoretyka i praktyka fotografii, a z czasem – w twórcę wideo. Fotografię analizował w perspektywie marksizmu, semiotyki oraz teorii feministycznych, od strony nadawania i rozpowszechniania znaczeń, w złożonych powiązaniach między instytucjonalizacją, dystrybucją i „konsumpcją” oraz obrazem i tekstem – sugerującymi różne możliwości narracyjne. W Gdańsku pokazał swoją uznawaną dziś za ikoniczną wręcz pracę US 77 – część swoistego reportażu z podróży samochodem po Stanach Zjednoczonych. Sekwencja zdjęć była pozornie niespójna, podobnie jak towarzyszące im teksty, a konstrukcja „nieudanych połączeń”, jak o nich pisano, pobudzała wyobraźnię, aktywując pamięć, logikę snu i marzenia, jednocześnie negując zdrowy rozsądek – choć wszystko w rygorze subtelnej elegancji. Ta słynna seria, badając przemiany społeczne w Stanach lat 70., osadzone w kulturze reklamy i mediów, analizowała także patriarchalizm i fetyszyzację wizerunków kobiet. Jako wystawa kończąca działalność gn, seria US 77 okazała się prorocza – bo wraz z utęsknioną amerykanizacją polskiej kultury zaczęły ją gnębić, ze wzrastającą mocą, podobne problemy. Od razu też można zauważyć, iż choć i Burgin, i Brogowski są nauczycielami, to więcej klasycznej pedagogiki znajdziemy u tego pierwszego. Niemniej jednak rozczulił mnie komentarz Morgana Falconiera we „Frieze” sprzed dwóch dekad, iż Burgin z czasem stracił wielu przyjaciół na lewicy ze względu na ciepły, inkluzywny humanizm. To określenie idealnie pasuje też do gn.

Orlan odwracała wagę męskich miar – stopy, łokcia czy Corbusierowskiego Modulora – zastępując je kobiecym ciałem. A co adekwatnie chciała powiedzieć Orlan o świecie sztuki, dowiedzieliśmy się dopiero, gdy w Polsce okrzepł kapitalizm i młode – lub zrobione na młode – kobiece ciało stało się powszechniejszą walutą niż w PRL-u.

Przyjaciół na lewicy stracił też dziś Ivan Kafka, który w 1980 pokazał w gn Zapytania i w przeciwieństwie do Burgina i Thénota pojawił się w Gdańsku osobiście. Podstawą jego działania była konstrukcja z aluminiowych prętów tworząca pusty sześcian – rodzaj kadru, ograniczenia, klatki, passe-partout. Pod koniec lat 70. i na początku lat 80. ubiegłego wieku Kafka dokonywał interwencji tą metalową geometryczną bryłą, a także sześcianem z innych materiałów – lodu, pleksiglasu, piasku czy gałązek, w różne przestrzenie galerii, jednak przede wszystkim na malowniczej i ukochanej przez Kafkę Wyżynie Czesko-Morawskiej. Były to działania prywatne, wręcz intymne. Łączono je z land artem także dlatego, iż artysta oscylował między galerią a wolną przestrzenią, gdzie wszystko nabierało nowych znaczeń. Jak przeczytałam u Milana Krištůfka, Kafka urodził się 29 lutego w przestępnym roku 1952, co pozwoliło mu wolniej dorastać i zachować duszę dziecka. Trudno autorytatywnie stwierdzić, czy Brogowskiego i Kafkę zbliżyło zamiłowanie do bieli (Kafka w pewnym okresie malował białe obrazy), wcześnie odkryta miłość do fotografii, czy brak regularnego wykształcenia artystycznego. Ale w przypadku Kafki powód nieukończenia szkoły artystycznej był zdecydowanie ponury i niezwiązany z wolnym wyborem: jako dziecko artystów-opozycjonistów nie miał szans zostać przyjęty na akademię. A ponieważ był postacią politycznie podejrzaną, choćby w Polsce lepiej było przedstawiać go jako obywatela Nowej Zelandii. Wiele prac obu przyjaciół wychodzi z tego samego pomysłu – nałożenia ramki czy passe-partout na niepozorny fragment płaszczyzny, wyróżnienia go z niejasnych powodów, a przez to – pochylenia się nad czymś, co zwyczajowo umyka. A to pozwalało zatrzymać się w biegu z niejasnych, własnych, intymnych powodów.

Do Gdańska przyjechała też Orlan, która jakiś czas później ogłosiła swój słynny manifest na „nie”, związany z wzorcami, jakie kobietom daje historia sztuki: nie chciała przypominać Wenus Botticelliego, Europy Gustave’a Moreau, Psyche François Gérarda, Diany ze Szkoły Fontainebleau, ani choćby Mony Lizy Leonarda. W rezultacie, jak wiadomo, całkowicie się zdecentralizowała i zhybrydyzowała, zmieniając rysy twarzy wedle pięciu historycznych obrazów: brodę wzięła z płótna Botticellego, nos z Gérarda, oczy z rzeźby Diany, usta z obrazu Moreau, a brwi z obrazu Leonarda.To jednak były akcje podejmowane od 1990 roku, gdy odpady z operacji chirurgicznych stawały się relikwiami. W czasie, gdy zjawiła się w Trójmieście, była zaledwie po jednej operacji, z której zrobiła performans i dokumentację. Była to jednak operacja ratująca życie, związana z ciążą pozamaciczną. Już w latach 60. artystka robiła fotografie, na których pokazywała poród siebie samej, zaznaczając przy tym, iż się bardzo kocha. Z czasem jednak zrozumiała, iż miłość to (niestety) nie wszystko. Cztery lata przed występem w gn rozdawała za pięć franków pocałunki przy wejściu do Grand Palais w Paryżu, gdzie odbywały się Międzynarodowe Targi Sztuki Współczesnej (FIAC). Oczywiście, wywołała skandal, zwolniono ją choćby z pracy w szkole. A performansowi przyglądała się inna późniejsza skandalistka – Catherine Millet, wówczas szefowa Biennale de Paris, która skomentowała akcję niezwykle trzeźwo – jako dowód, iż komercjalizacja osobowości artysty zastępuje komercjalizację sztuki. Kolejna akcja Orlan była już zresztą w duchu znacznie późniejszej książki Millet – Życie seksualne Catherine M., wydanej we Francji w 2001 roku, a w Polsce czytanej z wypiekami na twarzy już rok później. Tymczasem Orlan już w 1977 roku, podczas swej wystawy w nicejskiej galerii La Différence Bena Vautiera, zaprosiła tamtejszych galerzystów do uprawiania z nią seksu. Choć galerzyści odmówili, artystka jasno deklarowała, iż ponieważ chce się dostać na szczyt świata sztuki, ma zamiar ofiarowywać w tym celu w pakiecie swoje dzieło i swoje ciało. To ostatnie jednak pod warunkiem, iż transakcja będzie jawna.

Widok wystawy „Zapisy. Leszek Brogowski i galeria gn 1978‒1981”, NOMUS, fot. Jan Rusek
Widok wystawy „Zapisy. Leszek Brogowski i galeria gn 1978‒1981”, NOMUS, fot. Jan Rusek
Widok wystawy „Zapisy. Leszek Brogowski i galeria gn 1978‒1981”, NOMUS, fot. Jan Rusek
Widok wystawy „Zapisy. Leszek Brogowski i galeria gn 1978‒1981”, NOMUS, fot. Jan Rusek

Czy przyjechała do Polski zwabiona legendami o promiskuityzmie Słowian i feminizmie komunistów, tego nie wiemy. Wiemy jednak, iż 9 grudnia 1981 roku wykonała w gn akcję Pomiar instytucji z cyklu MesuRAGEs i wyszło jej z tego mierzenia, iż w galerii zmieściło się czternaście Orlan. Wcześniej mierzyła inne instytucje, choćby Centrum Pompidou, a także kościoły i ulice poświęcone słynnym mężczyznom – chodziło oczywiście o męskie przestrzenie instytucjonalne i brudzenie się, czy wręcz infekowanie się, w trakcie mierzenia, toksyczną męskością. Istotne było także to, iż Orlan odwracała wagę męskich miar – stopy, łokcia czy Corbusierowskiego Modulora – zastępując je kobiecym ciałem. A co adekwatnie chciała powiedzieć Orlan o świecie sztuki, dowiedzieliśmy się dopiero, gdy w Polsce okrzepł kapitalizm i młode – lub zrobione na młode – kobiece ciało stało się powszechniejszą walutą niż w PRL-u.

Trzy słowa najważniejsze albo mini-słowniczek dla odwiedzających wystawę

Oto pomocne słowa i myśli, pojawiające się w pismach Brogowskiego lub inspirowane jego refleksją:

Mimochodem i niewymuszenie (fr. involontairement) – kluczowa strategia artystyczna i życiowa, wzięta od Marcela Duchampa, który dokonał „mimowolnego podbicia” (conquete involontaire) Nowego Jorku, jak trafnie określił to Robert Lebel. Bez wątpienia w ten właśnie niewymuszony sposób, z wdzięczną swobodą i od niechcenia, Brogowski podbił Gdańsk, Rennes i nasze serca. Natomiast w fotografii uprawnianej przez Brogowskiego można się dopatrzeć dyskretnej i urokliwej praktyki „jakby mimochodem”, o tradycji sięgającej pierwszej połowy XX wieku. Już Brassaï zauważył i sfotografował rzeźby zrobione mimochodem (sculptures involontaires) – zarówno przez osoby z niepełnosprawnością mentalną, jak i przez Picassa: zdjęcia przedstawiające zwinięty kawałek papieru, kawałek mydła czy pastę do zębów, owe skarby codziennych rytuałów, w których tkwi niezgłębiona tajemnica. W ten sposób aparat fotograficzny, dzięki Brassaïowi, niespodziewanie umożliwił spojrzenie na świat zupełnie świeżym okiem! Kierując się tą zasadą, istotną dla surrealizmu, Brogowski wykonał nie tylko wiele fotografii, ale także wiele rysunków. Gdy chodzi o wyjaśnianie dzieł, warto otworzyć się zatem nie na historyczne, znaturalizowane narracje, ale na przypadek: wówczas wiedza otula obraz choćby wbrew woli eksperta, „spontanicznie i bez zamiaru”.

Niekoherencja – nie można zaczytywać się w Platonie, pomijając Alphonsa Allais, co oznacza zakaz intelektualnego nadymania się w poczuciu wyższości. Demokracja, której synonimem jest miedzy innymi takie narzędzie używane przez Brogowskiego jak aparat fotograficzny, wymaga nieustannego balansowania między tym, co wysokie, a tym, co niskie: by nie popaść ani w hermetyczny elitaryzm, ani w wulgarny populizm. Aby wyjaśnić, jak pozostać otwartym na nieoczywiste połączenia i dryfy, najłatwiej – bez używania wulgarnych słów – posłużyć się angielskim dwuznacznym słowem „puff”, które dobitnie ukazuje, jakie nieprzyjemne efekty, na czysto zmysłowym poziomie olfaktorycznym, mogą wyniknąć z nadmiernego się nadymania.

Etos niedokończenia procesu rewolucyjnego – ponieważ Rewolucja Francuska stworzyła projekt sprawiedliwego społeczeństwa, czyli projekt z natury niedokończony, to: „idea ostatecznej niedokończoności dzieła sztuki […] ma niewątpliwie związek z tymi rozważaniami”. Rola sztuki nowoczesnej w procesie rewolucyjnym polegałaby zatem na wywołaniu innej świadomości, często realizowanej poprzez zmianę spojrzenia: ukazanie tego, co otwiera oczy, ale co, pozostając niewidzialne lub niezauważone, może niestety utrwalać fałszywą świadomość. Aby temu zapobiec, trzeba zachować krytyczny dystans i używać takich narzędzi jak ironia i prowokacja, obrazy metaforyczne, efekty mise en abyme, gry słowne i aluzje. Sztuka rewolucyjna nie powinna się zatem przejmować reprezentacją (mimesis), gdyż jej zadaniem jest nie tyle pokazywanie świata, ile opowiadanie go (diegesis) i stwarzanie.

A jaki z tego morał? Ponieważ świat nie został stworzony do końca – do dzieła, Allons enfants!

Idź do oryginalnego materiału