Pięć złotych za wstęp do sali tronowej

Zamek w Łańcucie przygotowywał się do dorocznego balu debiutantek już od tygodnia. Służba przecierała kandelabry, ogrodnicy przycinali bukszpany w geometryczne wzory, a kucharze lepili pierogi z kapustą i grzybami tak małe, iż mieściły się na srebrnej łyżeczce do kawy. Ktoś, kto nigdy nie widział tego przepychu, mógłby pomyśleć, iż to przygotowania do koronacji. Tymczasem to był dopiero trzeci rok, odkąd hrabia Aleksander Zamoyski szukał żony w ten sam, niezmienny sposób.

Ojciec nie dawał mu spokoju. Codziennie przy śniadaniu, zanim jeszcze zdążył rozłożyć serwetkę, słyszał to samo.

— Aleksandrze. Majątek potrzebuje dziedzica. Ludzie zaczynają plotkować. Mówią, iż jesteś wybredny. Mówią też gorsze rzeczy.

Aleksander kroił bułkę na równe kromki i nie podnosił wzroku.

— Nie ożenię się, dopóki nie spotkam kobiety, którą naprawdę pokocham. Nie dla plotek, nie dla spadku, nie dla spokoju na twojej twarzy.

Ojciec wzdychał tak ciężko, iż drżały liście herbaty w filiżance. Ale nie przestawał zapraszać kandydatek.

I tak co roku, w pierwszą sobotę po Zielonych Świątkach, do zamku zjeżdżały najpiękniejsze panny z całej Galicji. Selekcja była surowa: metryki, świadectwa, listy polecające od proboszczów, a podobno choćby i zapiski od guwernantek, które donosiły, czy któraś panna nie garbi się przy fortepianie. Wiele dziewcząt przygotowywało się miesiącami, tylko po to, by przejść przez jedną salę i usłyszeć od hrabiego jedno słowo: Następna.

Najdziwniejszy był test. Na środku sali tronowej stała ogromna drewniana rama, wysokości dorosłego człowieka, kształtem przypominająca obrys kobiecej sylwetki. Wąska w talii, szersza w ramionach. Nikt nie wiedział, po co stoi. Służba przysięgała, iż hrabia kazał ją wykonać u stolarza z Rzeszowa, a potem osobiście sprawdzał, czy nie ma zadziorów.

Każda kandydatka musiała wejść do środka i stać przez kilka sekund. Hrabia patrzył na nią wtedy zupełnie inaczej, niż patrzy się na urodę — jak geometra, który sprawdza kąt. Potem mówił cicho: Dziękuję. Następna.

Przez trzy lata przeszły przez tę ramę setki dziewcząt. I żadna nie wróciła na kolację.

Czwartego roku, w sobotę dziesiątego czerwca, deszcz zaczynał padać już od rana. Woźnice w ceratowych pelerynach zajeżdżali pod główne wejście, z powozów wysiadały panny w sukniach w kolorze fuksji, szampana i bladego błękitu. Pachniało pudrem ryżowym i wilgotną wełną.

O wpół do jedenastej weszła ona. Nie czekała, aż ktoś otworzy jej drzwi, nie strzepnęła wody z parasola. Przyszła pieszo od strony furtki przy oranżerii, a strażnik, zaskoczony, nie zdążył choćby sprawdzić, czy jest na liście.

Suknia miała kolor ciemnego miodu, prosta, bez krynoliny. Ale i tak oczy wszystkich zatrzymały się na czym innym. Figura tej dziewczyny nie mieściła się w żadnej z miar, które obowiązywały w tym domu. Miała pełne ramiona, biodra jak dwie połowy chleba i piersi, nad którymi musiała nosić stanik z fiszbinami z zamku w Krasiczynie, tak mówiły kobiety.

W sali zaszumiało.

— Czy ona naprawdę tu weszła?

— Chyba pomyliła adres. Bal w remizie jest w sobotę za dwa tygodnie.

— Myśli, iż hrabia szuka kucharki do majątku?

Kilka panien zasłoniło usta wachlarzami, ale przez jedwab było słychać śmiech. Dworzanie odwracali głowy w stronę okien, byle tylko nie pokazać twarzy. Ceremoniarz, pan Borek, człowiek o suchych dłoniach, które zawsze pachniały krochmalem, podszedł do dziewczyny i pochylił się z fałszywą uprzejmością.

— Wybaczy pani… Obawiam się, iż rama jest zbyt wąska. Może lepiej będzie, jeśli…

I wtedy Aleksander podniósł dłoń. Nie krzyknął. Po prostu uniósł rękę na wysokość skroni, tak jak podnosi się rękę, gdy chce się zatrzymać orkiestrę.

— Nie. Proszę jej pozwolić.

Sala zamilkła. Takiej ciszy nie było tu od czasu, gdy kuzyn z Paryża przysłał telegram o rewolucji.

Dziewczyna weszła do ramy. Szerokie biodra oparły się o drewno, a dokładniej o jedno z bocznych żeber. Rozległ się suchy trzask. Wszyscy zamarli.

A potem drewno pękło.

Rama rozchyliła się na boki, jakby ktoś otworzył okno w zimie. Na posadzkę posypały się małe drewienka, a za nimi coś, czego nikt nie widział przez trzy lata. Wewnątrz drewnianych żeber biegły ukryte, mosiężne sprężyny, każda zakończona szklaną łezką, a w najwęższym miejscu talii widniał napis zrobiony w lutowaniu: Miara L.

Dziewczyna kopnęła pęknięty kawałek drewna i wysunęła się z ramy.

— Teraz pasuje — powiedziała. I hrabia po raz pierwszy od trzech lat powiedział: Zostaje.

Reszta kandydatek dostała suchy obiad w bocznej jadalni i rozesłano je do domów. Tylko jedna została zaproszona do herbaciarni z widokiem na fosę. Okazało się, iż to córka rymarza z Jarosławia, która do testu zgłosiła się przez zakład z siostrą. Siostra twierdziła, iż taka dziewczyna nigdy nie wejdzie do zamku. Więc przyszła. Pięć złotych za wstęp. Więcej niż jej tygodniowa pensja w pracowni kapeluszy.

Wieczorem Aleksander kazał podać kolację we dwoje. Nie mówił o miłości. Mówił o sprężynach. Że rama była zbudowana tak, by wyłowić kobiety o idealnej talii, bo tego, zdaniem ojca, wymagała przyszła pani zamku. A on przez trzy lata kazał każdej wchodzić do środka i czekał, aż któraś poczuje, iż to drewno kłamie. Nikt nigdy nie zapytał, po co ten test. Wszystkie się uśmiechały i wpychały biodra w cudzą miarę.

Zuzanna, bo tak miała na imię, położyła na stole mosiężną sprężynę, którą podniosła z podłogi.

— To nie jest miara, panie hrabio. To gorset dla murarki.

Następnego dnia ślubu nie było. I we wtorek też nie. Cały czerwiec Aleksander jeździł do Jarosławia, gdzie pachniało skórą i tanią wołowiną z jarmarku. Przywoził jej cynamonowe lizaki i zszargane powieści z czytelni. Ojciec przez trzy tygodnie nie odzywał się do syna.

Miesiąc później Zuzanna wprowadziła się do zamku. Rama została rozebrana na podpałkę. Pierwszego dnia kazała otworzyć okna w sali tronowej i wyjąć z komód osiem kompletów liliowej zastawy, których nikt nigdy nie używał. Kucharka dostała listę dań, jakie gotowała jej matka na odpust, i zakaz patrzenia na talerze z wyższością.

A w sierpniu ceremoniarz Borek, ten sam, który chciał ją wyprosić z sali, stanął przed nią z notesem w ręku.

— Jaśnie pani. Hrabia prosi o listę gości na wesele.

Spojrzała na niego znad rachunków za porcelanę.

— Nie jaśnie pani. Pani Zuzanna wystarczy.

— Ależ to nie wypada…

— Wypadnie.

I widząc, iż przez cały czas stoi z piórem w powietrzu, dodała:

— Proszę dopisać to na końcu listy. Bilet wstępu. Pięć złotych. Od mojej siostry. Niech pan zapisze: za to, iż nie weszła pierwsza.

Borek zapisał, chociaż ręka mu drżała. A potem Zuzanna zabrała od niego notes i przekreśliła coś w kolumnie kosztów. Poprawka opiewała na czterysta dwadzieścia złotych, które miały pójść na popręgi, rymy i nowe siodło dla konia hrabiego. Całą kwotę przesunęła do rubryki: wyprawa. Bez pytania o zgodę.

Ślub odbył się w październiku, w deszczu drobniejszym niż ten czerwcowy. Siostra Zuzanny stała w pierwszej ławce i płakała, bo przegrała zakład o osiem złotych. Ojciec Aleksandra po raz pierwszy wzniósł toast i nie wspomniał ani słowem o majątku.

Tańczyli do rana. W pewnej chwili Zuzanna zdjęła pantofle i postawiła je pod stołem, obok butelki malinowej wódki. Nie dlatego, iż ją uciskały. Po prostu tak jej pasowało. A potem, przechodząc do poloneza, nadepnęła na kawałek drewna, który wypadł z czyjegoś buta. Schyliła się, podniosła go i odłożyła na tacy z ciastem. Nikt nie wiedział, iż to ostatni kawałek ramy. Wiedziała tylko ona. I nie powiedziała nikomu.