Kocham stare murale, zwłaszcza te z epoki PRL. Na szczęście nie musiałam żyć w tamtym ustroju, dzięki czemu być może łatwiej jest mi z siebie wykrzesać pozytywne uczucia względem sztuki, a także estetyki przedmiotów użytkowych tamtych czasów. „Peerelowskie” murale mają w sobie czar, którego te bardziej współczesne muszą dopiero nabrać. Czas działa na ich korzyść pod względem nostalgii i wartości historycznej, pozwalając obserwować zmieniające się trendy w sztuce oraz estetyce miejskiej. Ten sam czas okazuje się jednak bezlitosny, gdy wielkoformatowe malowidła pozostają zaniedbane. Farba blaknie, tynk odpada, a dawne symbole stopniowo znikają z miejskiego krajobrazu. Właśnie dlatego tak interesujące są dwa zachowane murale w Zabrzu, położone bardzo blisko siebie. To wciąż żywe relikty epoki PRL, które mimo upływu dekad przez cały czas przyciągają uwagę swoją skalą, formą i znaczeniem.
Jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów jest mural olimpijski znajdujący się w rejonie ulicy Śląskiej, niedaleko dworca kolejowego. Przedstawia on charakterystyczny znak Igrzysk Olimpijskich zorganizowanych w 1980 roku w Moskwie. Pionowe czerwone linie przechodzące w pierścienie olimpijskie zdobią ścianę zabrzańskiego Kina Roma. Symbol ten był oficjalnym logotypem igrzysk organizowanych w Związku Radzieckim i należał do najbardziej rozpoznawalnych motywów graficznych tamtego okresu. Z czasem stan muralu znacznie się pogorszył, a on sam stał się mniej widoczny z powodu rozrostu samosiejki.
Symbol Igrzysk bojkotowanych przez wiele państw
Według informacji publikowanych przez lokalny portal Twoje Zabrze miałby doczekać się rewitalizacji. Byłoby to z pewnością cenne posunięcie, ponieważ lokalizacja muralu nie była przypadkowa. Malowidło powstało naprzeciwko dworca kolejowego, tak aby było dobrze widoczne dla pasażerów przyjeżdżających do miasta. Pełniło więc nie tylko funkcję dekoracyjną, ale także reprezentacyjną. Odwoływało się jednocześnie do sukcesów sportowych zawodników związanych z klubem Górnik Zabrze, którzy uczestniczyli w olimpiadzie w Moskwie. Wśród nich wymienia się lekkoatletę Dariusza Ludwiga oraz sprintera Zenona Licznerskiego, medalistę olimpijskiego związanego z zabrzańskim klubem w połowie lat siedemdziesiątych. Mural był więc jednocześnie elementem propagandy sportowej PRL i lokalnym symbolem dumy z osiągnięć sportowców reprezentujących miasto.
W szerszym kontekście mural olimpijski wpisuje się w charakterystyczny dla lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych nurt monumentalnych dekoracji ściennych tworzonych w przestrzeni publicznej. Władze chętnie wykorzystywały sport jako narzędzie budowania prestiżu państwa, a wielkoformatowe malowidła stawały się częścią oficjalnej narracji sukcesu. Dziś takie realizacje mają zupełnie inne znaczenie. Zamiast propagandy przypominają przede wszystkim o estetyce epoki i historii miejskiej przestrzeni.
Przy okazji chciałabym zaznaczyć, iż absolutnie nie popieram zbrodniczych działań reżimu radzieckiego. Rozważam jedynie, jako historyczka sztuki, czy renowacja muralu i jego przetrwanie w przestrzeni miejskiej mogłoby stanowić eksponat stricte edukacyjny.
Herb miasta nieaktualny, ale wciąż będący efektem pracy geniusza
Warto przejść kilka kroków dalej, w stronę ulicy Wandy, gdzie znajdziemy intrygujący, geometryczny mural. Kompozycja przedstawia koncentryczne okręgi, w których umieszczono nieaktualny na dzień dzisiejszy herb miasta oraz motyw kłosa zboża. Miasto używało symbolu umieszczonego na muralu w latach 1950-1990. Motyw herbu i kłosa można interpretować jako połączenie symboliki miejskiej, przemysłowej i rolniczej, co stanowiło częste, propagandowe połączenie w sztuce publicznej Polski Ludowej. Tego typu realizacje miały budować poczucie wspólnoty i podkreślać rozwój miast przemysłowych, szczególnie na Górnym Śląsku.
Istotne jest również to, iż mural z herbem stał się przedmiotem zainteresowania lokalnych społeczników i radnych, którzy zwracali uwagę na potrzebę ochrony podobnych realizacji. Jeszcze kilkanaście lat temu wiele takich malowideł uznawano za nieestetyczne pozostałości poprzedniego ustroju. Dziś coraz częściej traktowane są jako element dziedzictwa kulturowego oraz istotny zapis historii urbanistyki i sztuki użytkowej drugiej połowy XX wieku.
20 stycznia 2021 roku radny Dariusz Walerjański złożył wniosek skierowany do Przewodniczącego Rady Miasta Zabrze, w którym zaapelował o podjęcie działań na rzecz konserwacji muralu. Radny podkreślił, iż mural „nie posiada w swej wymowie charakteru politycznego”, a herb z tamtej epoki jest dziełem samego profesora Szancenbacha, uznanego krakowskiego kolorysty. Wykonanie muralu powierzono grupie lokalnych artystów plastyków w ramach działalności oświatowo-edukacyjnej. Przyłączam się do opinii, iż jego odnowienie byłoby świetnym przykładem dbałości o pamięć historii Zabrza.
Bo właśnie upływający czas sprawia, iż stare zabrzańskie murale nabierają dziś szczególnej wartości. Nie są już jedynie dekoracją ścian. Stały się świadectwem epoki, zapisem dawnych ambicji, estetycznych mód i lokalnej historii. Ich stopniowe odnawianie pokazuje również zmianę podejścia do dziedzictwa PRL, coraz częściej postrzeganego nie jako niewygodna pamiątka po minionym ustroju, ale jako integralna część historii miasta.
Bibliografia (APA)
Misiokk. (2016). File: Old 1980 Olympics mural in Zabrze.jpg [Fotografia]. Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/…/File%3AOld_1980…
Misiokk. (2016). File: Mural Zabrze, Śląska St..jpg [Fotografia]. Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/…/File:Mural_Zabrze%2C…
Nemo5576. (2011). File: Zabrze Padlewskiego Roma mural 19 04 2011 DSCF9044.JPG [Fotografia]. Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/…/File%3AZabrze…
Twoje Zabrze. (b.d.). Mural przy ul. Dąbrowskiego w Zabrzu [Post na Facebooku]. Facebook. https://www.facebook.com/twojezabrze/posts/mural-przy-ul-d%C4%85browskiego-w-zabrzu/1463538599139455/
Twoje Zabrze. (b.d.). Post dotyczący muralu olimpijskiego w Zabrzu [Post na Facebooku]. Facebook. https://www.facebook.com/twojezabrze/posts/pfbid0QDv91Fk6afDmokxcCSyxijfW7mCNwX3kHkWCQkKjfRPL4B2YG1jKbV6cXzvNim9Bl
Walerjański, D. (2021). Treść interpelacji lub zapytania [Interpelacja radnego dotycząca muralu przy ul. Śląskiej w Zabrzu]. Dokument PDF.
