To największa reforma unijnych zasad dotyczących migracji i azylu od wielu lat — zestaw 10 aktów prawnych, które były negocjowane od 2020 r., a formalnie przyjęte w maju 2024 r.
Nowe zasady mają trzy główne cele:
Uszczelnienie granic zewnętrznych. Wprowadzono obowiązkową weryfikację (screening) wszystkich osób, które nielegalnie przekraczają granicę zewnętrzną UE. Trwa on maksymalnie 7 dni (3 dni, jeżeli ktoś jest złapany już wewnątrz kraju). Podczas screeningu robi się: rejestrację, sprawdzenie tożsamości, kontrole bezpieczeństwa, zdrowotne i podatności na przemoc. Osoby, które najprawdopodobniej nie dostaną ochrony (np. z tzw. bezpiecznych państw lub stanowiące zagrożenie), trafiają od razu do procedury granicznej — decyzje mają zapadać szybko, a oni pozostają w strefie przygranicznej.
Szybsze procedury azylowe i powrotowe Ujednolicono terminy rozpatrywania wniosków o azyl w całej UE. Wzmocniono walkę z wtórnymi ruchami (czyli gdy migrant złoży wniosek w jednym kraju, a potem jedzie do innego). Usprawniono procedury powrotowe osób, które nie dostały ochrony.
Mechanizm solidarności (najbardziej kontrowersyjny element)
Zamiast dobrowolnych relokacji wprowadzono obowiązkowy, ale elastyczny mechanizm solidarności. Kraje pod dużą presją migracyjną (głównie Włochy, Grecja, Hiszpania) mają dostać pomoc w trzech formach: przyjęcie migrantów (relokacja), wpłata pieniędzy (ok. 20 tys. euro za osobę, której państwo nie przyjęło), wsparcie operacyjne (ludzie, sprzęt, eksperci).
Na 2026 rok ustalono pulę solidarnościową na poziomie ok. 21 tys. relokacji lub 420 mln euro wkładu finansowego.
To najważniejsza sprawa z polskiego punktu widzenia. Polska została zwolniona z mechanizmu solidarności na 2026 rok. Decyzję podjęła grudniu 2025 r. Rada UE — uznano, iż Polska stoi w obliczu „znaczącej sytuacji migracyjnej” (ze względu na presję na granicy z Białorusią i przyjmowanie uchodźców z Ukrainy). Dzięki temu w tym roku nie musi ani przyjmować migrantów, ani wpłacać pieniędzy do puli solidarnościowej. Ale to zwolnienie jest tymczasowe — obowiązuje do końca 2026 r. Potem Komisja Europejska będzie co roku oceniać sytuację Polski i decydować, czy zwolnienie przedłużyć.
Polska przez cały czas musi jednak stosować nowe unijne standardy: screening na granicach, ulepszoną bazę Eurodac, szybsze procedury azylowe, przepisy dotyczące kryzysów i instrumentalizacji migracji.
