Kto jedzie do Apulii, zwykle zaznacza na mapie Alberobello z jego trulli i jedzie dalej nad morze. A niedaleko leżą dwa miasta, które są dla Doliny Itrii tym, czym rama dla obrazu: Ostuni na wzgórzu nad oliwnym gajem, całe bielone wapnem, i Martina Franca na płaskowyżu, barokowa, z pałacem książąt i letnim festiwalem operowym.
Ostuni ma niecałe trzydzieści tysięcy mieszkańców i patrzy na Adriatyk z odległości kilku kilometrów. Martina Franca jest większa, ma ponad czterdzieści sześć tysięcy mieszkańców i leży wyżej, w głębi lądu. Łączy je biel domów, którą trzeba co roku odnawiać, i to, iż w obu tej jesieni coś się dzieje: w Ostuni trwa remont katedry, a w Martinie właśnie minął jarmark świętego Marcina.
Skąd te nazwy: białe miasto i wolna Martina
Skąd wzięła się nazwa Ostuni, nikt nie wie na pewno. Najczęściej przywołuje się greckie ástu néon, czyli „nowe miasto”, ale są też inne hipotezy. Pewne jest za to, iż pierwszą osadę na wzgórzu założyli Messapowie, lud starożytnej Apulii, mniej więcej w VII wieku przed naszą erą. Potem przyszli Rzymianie, Bizantyjczycy i Normanowie, a w 1506 roku Ostuni przeszło do księstwa Bari, którym władały Izabela Aragońska i jej córka Bona Sforza, ta sama, która została królową Polski.
Dla Włochów Ostuni to po prostu la città bianca, białe miasto. Domy bieli się tu wapnem od średniowiecza. Biel rozjaśniała wąskie, ciemne uliczki, a wapno uchodziło za środek odkażający. Miejscowi powtarzają, iż to dzięki niemu w XVII wieku ominęła miasto zaraza. Ładna opowieść, ale to tradycja, a nie udowodniony fakt. Według danych Istat na 1 stycznia 2026 w Ostuni mieszkało 29 803 osoby.
Nazwa Martina Franca ma dwie części i obie da się wyjaśnić. „Martina” pochodzi od kultu świętego Marcina z Tours. „Franca” to dodatek z 12 sierpnia 1310 roku, kiedy Filip I Andegaweński, książę Tarentu, nadał osadzie przywileje i zwolnienia podatkowe. Miasto było więc „wolne”, czyli franca, od części danin. Najstarszy dokument, który wspomina o osadzie, Castrum Martinae, pochodzi z 1260 roku. Dziś mieszka tu 46 753 osoby (Istat, 1 stycznia 2026), a centrum leży na wysokości 431 metrów.
Katedra z rozetą i pałac książąt Caracciolo
Na szczycie wzgórza w Ostuni stoi konkatedra Santa Maria Assunta. Budowę zaczęto w 1435 roku, a skończono pod koniec XV wieku. Fasada jest późnogotycka, z trzema ostrołukowymi portalami, a nad każdym jest rozeta. Środkowa ma 24 promienie i to ją fotografuje się najczęściej. Niedaleko, przy piazza della Libertà, stoi kolumna świętego Oronzo, patrona miasta, wzniesiona w 1771 roku przez Giuseppe Greca, wysoka na ponad dwadzieścia metrów. Święto patrona trwa od 24 do 27 sierpnia, a 26 sierpnia przez miasto przechodzi Cavalcata, pochód jeźdźców na przystrojonych koniach.
Jest też coś, czego nie ma w żadnym innym białym miasteczku. W 1991 roku archeolog Donato Coppola z Uniwersytetu w Bari znalazł w grocie Santa Maria di Agnano pod Ostuni pochówek młodej kobiety, około dwudziestoletniej, w zaawansowanej ciąży. Szkielet nazwano Ostuni 1. Ma kilkadziesiąt tysięcy lat, a jego odlew można zobaczyć w Museo di Civiltà Preclassiche della Murgia Meridionale, urządzonym w dawnym klasztorze Monacelle.
W Martinie Franca najważniejszy jest Palazzo Ducale, pałac książąt Caracciolo. Zaczął go budować w 1668 roku książę Petracone V Caracciolo w miejscu dawnego zamku Orsinich. Projekt był tak drogi, iż następcy go nie dokończyli. Dziś w pałacu mieści się ratusz, a na piętrze można obejrzeć sale, które w latach 1771-1776 pokrył freskami Domenico Carella: sceny biblijne, mitologiczne i arkadyjskie. Zajrzyj też do barokowej bazyliki San Martino z drugiej połowy XVIII wieku i po prostu pochodź po białym starym mieście.
Trulli w Martinie nie stoją w centrum, jak w Alberobello, tylko rozsiane po okolicznych polach i gajach. Z Martiny pochodzi też capocollo di Martina Franca, wędlina z wieprzowej karkówki doprawiana winem i ziołami, wędzona na drewnie dębu fragno. Miasto dało nazwę także rasie osła, asino di Martina Franca, hodowanej w okolicy razem z końmi rasy murgese.
FraDue radzi
Co słychać w obu miastach teraz
Katedra w Ostuni w remoncie. Jak pisała „La Gazzetta del Mezzogiorno” 11 marca 2026 roku, konkatedra jest zamknięta od grudnia 2025, kiedy w nocy, przy zamkniętych drzwiach, odpadła część tynku i gzymsów w prawym ramieniu transeptu. Nikomu nic się nie stało. Remont za 270 tysięcy euro, opłacony między innymi z 8xmille, obejmuje naprawę uszkodzeń, uszczelnienie dachu, nowe rynny, system przeciw wilgoci i rampę dla osób z niepełnosprawnością. Według harmonogramu ma trwać około 300 dni.
Zwiedzanie budowy z przewodnikiem. Od 2 kwietnia 2026 roku gmina prowadzi program „Cantiere aperto”, czyli „otwarta budowa”. Jak podał „Giornale di Puglia”, małe grupy wchodzą do katedry wyznaczoną, zabezpieczoną trasą z przewodnikami miejskiego punktu informacji turystycznej. Wyjścia są dwa razy dziennie, o 16:00 i o 17:30, spod piazza della Libertà, a wstęp kosztuje 3 euro. Rezerwacja jest obowiązkowa. Tego samego dnia otwarto znów Museo Civico, Museo Diocesano i park archeologiczny Santa Maria di Agnano.
Ostuni bez burmistrza do wiosny. Dekretem prezydenta z 19 maja 2026 roku rozwiązano radę miejską po rezygnacji większości radnych. Miastem rządzi komisarz, a wybory zaplanowano na wiosnę 2027 roku. Dla turysty kilka to zmienia, ale tłumaczy, czemu w lokalnej prasie o decyzjach mówi komisarz, a nie burmistrz.
Martina odświeża biel. 18 czerwca 2026 roku burmistrz Gianfranco Palmisano podpisał rozporządzenie nr 21, jak co roku o tej porze. Właściciele budynków w historycznym centrum mieli 30 dni na pobielenie fasad mlekiem wapiennym, z wyjątkiem kamiennych portali, herbów i gzymsów. Jak pisał serwis Noi Notizie, burmistrz zaznaczał, iż to raczej zaproszenie niż przymus, i tłumaczył to dbałością o wygląd miasta, bezpieczeństwem, bo odpadający tynk bywa groźny, i tym, iż stare miasto służy za plener seriali Rai i zagranicznych produkcji.
Po świętym Marcinie. 11 listopada, w dniu świętego Marcina, ulice centrum zajęła tradycyjna Fiera di San Martino, około 400 straganów, jak zapowiadała „Martina Sera”. Latem z kolei na dziedzińcu Palazzo Ducale gra Festival della Valle d’Itria. Jego 52. edycja trwała od 14 lipca do 2 sierpnia 2026 roku, z „Carmen” i „Pulcinellą” Strawińskiego na dziedzińcu pałacu. Kto planuje przyjazd w lipcu, niech zarezerwuje bilety i nocleg z dużym wyprzedzeniem.
Ostuni, la città bianca: bielone wapnem domy na wzgórzu i oliwki u jego stóp.Jak dojechać i jak połączyć oba miasta
Ostuni leży na głównej linii kolejowej wzdłuż Adriatyku. Pociąg z Bari jedzie zwykle niecałą godzinę. Stacja jest jednak kilka kilometrów pod miastem, więc na górę dojeżdża się autobusem. Trenitalia sprzedaje to jako „Ostuni Link”: przy zakupie wybiera się stację „Ostuni città” i dostaje bilet na pociąg razem z autobusem STP Brindisi, który za 1,10 euro dowozi pod piazza della Libertà.
Do Martiny Franca jeździ się koleją Ferrovie del Sud Est z Bari. Podróż trwa mniej więcej dwie godziny, bo pociągi regionalne zatrzymują się po drodze w małych miasteczkach Doliny Itrii. Na tej samej linii leżą Alberobello i Locorotondo, więc pociąg sam układa trasę po okolicy. Rozkłady zmieniają się często, dlatego godziny warto sprawdzić tuż przed wyjazdem.
Oba miasta najwygodniej połączyć samochodem, jak całą Dolinę Itrii. Trzeba tylko pamiętać, iż do historycznych centrów obowiązuje strefa ograniczonego ruchu ZTL, więc auto zostawia się na parkingu poza starym miastem. Dobry plan to Martina rano, kiedy pałac i bazylika są otwarte, a Ostuni po południu, na zachód słońca, kiedy białe domy robią się złote. Więcej o regionie piszemy w przewodniku po Apulii, a pozostałe miasta serii znajdziesz na mapie regionów Włoch.
Werdykt źródeł
- FAKT Według Istat na 1 stycznia 2026 Ostuni liczyło 29 803, a Martina Franca 46 753 mieszkańców (dane szacunkowe).
- FAKT Przydomek Franca Martina dostała 12 sierpnia 1310 roku od Filipa I Andegaweńskiego, księcia Tarentu, razem z przywilejami i zwolnieniami podatkowymi.
- FAKT Konkatedra w Ostuni jest zamknięta od grudnia 2025 po odpadnięciu tynku w transepcie. Remont za 270 tys. euro ma trwać około 300 dni, a od 2 kwietnia 2026 działa zwiedzanie z przewodnikiem „Cantiere aperto” (3 euro, z rezerwacją).
- FAKT W 1506 roku Ostuni przeszło do księstwa Bari Izabeli Aragońskiej i Bony Sforzy, późniejszej królowej Polski.
- SPORNE Kiedy otworzą katedrę? Harmonogram mówi o około 300 dniach od rozpoczęcia prac wiosną 2026, ale konkretnej daty ponownego otwarcia nikt jeszcze nie podał. Sporny jest też wiek szkieletu Ostuni 1: źródła podają około 25 albo około 28 tysięcy lat.
- SPORNE Bernini i Palazzo Ducale. Przewodniki chętnie przypisują projekt pałacu Gianlorenzowi Berniniemu, ale badacze uważają przekaz, na którym się to opiera, za niewiarygodny. Pewne jest tylko, iż budowę zaczął w 1668 roku Petracone V Caracciolo.
- SPORNE Największa rozeta we Włoszech? Tak opisuje się czasem środkową rozetę katedry w Ostuni. Nie znaleźliśmy pomiaru, który by to potwierdzał, więc traktujemy to jako lokalną chlubę, a nie fakt.
- MIT Wapno uratowało Ostuni przed zarazą. Że w XVII wieku epidemia ominęła miasto dzięki bielonym domom, to miejscowa tradycja. Wapno rzeczywiście ma adekwatności odkażające, ale związku z ocaleniem miasta nikt nie udowodnił.
Najczęstsze pytania
Ostuni czy Martina Franca – co wybrać, jeżeli mam jeden dzień?
Najlepiej oba: miasta dzieli krótki przejazd przez Dolinę Itrii. Martinę warto zobaczyć rano, kiedy otwarte są Palazzo Ducale i bazylika San Martino, a Ostuni po południu, na spacer po białym starym mieście i zachód słońca nad gajami oliwnymi.
Czy katedra w Ostuni jest otwarta?
Od grudnia 2025 trwa remont po odpadnięciu tynku w transepcie. Od 2 kwietnia 2026 można ją zwiedzać w małych grupach z przewodnikiem w ramach programu „Cantiere aperto”, o 16:00 i 17:30, za 3 euro, z obowiązkową rezerwacją w punkcie informacji turystycznej przy piazza della Libertà.
Jak dojechać do Ostuni i Martiny Franca bez samochodu?
Do Ostuni pociągiem z Bari, zwykle w niecałą godzinę, a ze stacji autobusem „Ostuni Link” do centrum za 1,10 euro. Do Martiny Franca jeżdżą pociągi regionalne Ferrovie del Sud Est z Bari, mniej więcej dwie godziny, przez Alberobello i Locorotondo.
Dlaczego Ostuni nazywa się białym miastem?
Bo domy na starym mieście od średniowiecza bieli się wapnem. Biel rozjaśniała wąskie uliczki, a wapno uchodziło za środek odkażający. Opowieść, iż dzięki temu w XVII wieku ominęła miasto zaraza, to tradycja, a nie udokumentowany fakt.
