Mąż roześmiał się, kiedy wyciągnęłam walizkę z pawlacza. Ten śmiech był krótki i suchy, jak zepsuty mechanizm. — Postanowiłaś odejść? — zapytał, opierając się o framugę. — Tylko nie wracaj jutro z płaczem.
Nie odpowiedziałam. Poukładałam słoiczki z olejkami w kartonowej przegródce, zawinęłam w flanelę fiolki z próbkami, a na samą górę położyłam notes w ceratowej okładce. W nim — jedenaście lat formuł, proporcji i poprawek. Michał patrzył, jak pakuję laboratorium.
— Zabierasz choćby te swoje mikstury? — parsknął. — Komu to potrzebne?
Zatrzasnęłam walizkę i dopiero wtedy na niego zerknęłam. Na jego sweter w serek, na brodę, którą pielęgnował staranniej niż nasz związek, na lewą rękę, którą tak lubił pokazywać gościom: „to ona robi zapachy, ale to ja mam tę rękę, która trzyma biznes”. Zawsze to samo. Jedenaście lat.
— Zapach, który kazałeś nazywać „Dębem z Puszczy”, opracowałam w dwie noce, kiedy leżałeś z grypą — powiedziałam. — Zamówiłeś etykietę z własnym nazwiskiem. Pamiętasz?
— Znowu zaczynasz?
— Nie zaczynam. Kończę.
W przedpokoju śmierdziało farbą — poprzedniego dnia pomalowałam listwy, bo Michał uznał, iż mieszkanie w Krakowie przy Rynku musi wyglądać jak z katalogu. Stara kamienica, wysokie okna na Sukiennice. Kiedyś myślałam, iż to dom. Teraz — magazyn, w którym przechowywano moją pracę i jego próżność.
Przy drzwiach stała torba z moimi rzeczami. Michał podszedł i postawił na niej but.
— Zostaw cenniki i bazę klientów — powiedział. — To należy do firmy.
Ściągnęłam jego but z rączki torby. — Firma nazywa się „Salon Zapachu Michał Rudnicki”. Ale baza zaczyna się od notatek, które robiłam, zanim poznałam twoje nazwisko.
— Niczego nie udowodnisz.
— Nie muszę. Mam kopie.
Zeszłam po schodach. Na półpiętrze paliła się goła żarówka; sąsiad z pierwszego zawsze narzekał, iż nie dokręcam jej do końca. Za oknem hałasował tramwaj, turysta robił zdjęcie gołębiom na pomniku Mickiewicza. Kraków pachniał wilgocią i przypalonym cukrem z obwarzanków. A ja po raz pierwszy od dziesięciu lat nie czułam, iż muszę tłumaczyć, czym się zajmuję.
Miesiąc później siedziałam w kuchni u Ireny, mojej byłej teściowej. W Płocku, w bloku, gdzie kaloryfer grzał tak, iż w lutym otwierało się okno. Irena nalała herbaty do fajansowych kubków i podeszła do okna. Na parapecie kwitł grudnik, ten sam, który rzekomo miał przynieść szczęście jej synowi.
— Zuzanna, ja wiem, jaka była ta twoja praca — powiedziała. — On myślał, iż dość dać nazwisko.
— Teraz niech da coś więcej niż nazwisko.
— Przyjdziesz do sądu?
— Przyjdę. Ale nie dla zemsty.
Irena odwróciła się, wytarła ręce w fartuch w koguty. — Wiem. Dla rachunków.
Na rozprawę Michał przyszedł w nowym garniturze. Pachniał „Dębem z Puszczy” — tym, który stworzyłam na jego przeziębienie. Przywiózł ze sobą prawniczkę, młodą kobietę z równym przedziałkiem. I Julia, jego asystentka, której pół roku płaciłam za etat, choć do końca nie wiedziałam, co robi poza parzeniem mu kawy. Siedziała w pierwszym rzędzie, obracając w palcach srebrny pierścionek.
Sędzina, starsza kobieta w okularach na łańcuszku, przejrzała moje dokumenty: umowy z klientami, faktury za surowce, korespondencję z dostawcami z Prowansji, szkice etykiet. Na końcu położyła dłoń na notesie w ceratowej okładce.
— To pani formuły?
— Tak. Od dwutysięcznego czternastego. Tu jest próbka zapachowa, którą opracowałam dla pensjonatu w Kazimierzu Dolnym. Oni wciąż używają tego dyfuzora.
Prawniczka Michała próbowała twierdzić, iż wszystko powstało po ślubie, więc należy do małżeństwa, ale sędzina uniosła dłoń i poprosiła o ciszę.
Michał wstał, poprawił mankiety. — Ona odeszła i chciała zniszczyć biznes. To oczywiste.
Sędzina zdjęła okulary. — Panie Michale, pan miał zapach. A ona ma recepturę. Różnicę widać w zeznaniach: dwie panie z Filharmonii Bałtyckiej i właścicielka apteki z Torunia potwierdziły, iż to z Zuzanną ustalały skład. Pańska rola kończyła się na nazwie na pudełku.
Michał usiadł. W sali śmierdziało jego wodą kolońską, którą spryskał się przed wejściem — pachniała teraz mydłem i desperacją.
W przerwie podeszła do mnie Julia. Ta sama, która rok temu pokazała mi na telefonie zdjęcie: „zobacz, jaki Michał romantyczny”. Dziś makijaż miała nietrwały, a usta zaciśnięte w wąską kreskę.
— Zuzka, chyba nie myślisz, iż to coś zmieni? Ja z nim zostaję.
— Zostań. Tylko sprawdź, czy etat przez cały czas opłacam ci ja, czy już on.
Cień przeszedł jej po twarzy. Odwróciłam się do okna na korytarzu. Za szybą stał październikowy Kraków, mokry jak stara gąbka. Pod sądem ktoś sprzedawał kasztany z beczki; zapach roztartych liści wciskał się przez szparę, mieszał z papierosowym dymem woźnego.
Potem ruszyła maszyna. Biegli sądowi, ekspertyzy, wycena studia przy Brackiej. Michał próbował wynająć je po cichu, ale usłyszał od komornika, iż ma zakaz. Zadzwonił do mnie wieczorem, z numeru, który znałam na pamięć.
— Czy ty musisz robić ze mnie złodzieja? — warknął.
— Nie muszę. Sam się zgłosiłeś.
— Wracaj, to skończymy sprawę.
W tle słyszałam Julię: „powiedz jej, iż przeprosisz”. Powiedział. Przeprosił. Nie za to, za co trzeba.
— Słuchaj, Michał. Ja nie chcę twoich przeprosin. Chcę czterystu dwudziestu tysięcy. To cena jedenastu lat, w których miałam etat bez umowy.
Cisza. Potem trzaśnięcie. Odłożył telefon.
Trzy miesiące później sędzina przyznała mi autorstwo kompozycji, udział w nazwie i odszkodowanie za wykorzystanie formuł bez zgody. Michał musiał wypłacić kompensatę w sześciu ratach. Nie było mnie stać na to, żeby mu darować.
Nie tylko mi. Irena pierwsza pokazała mi, jak wygląda rachunek sumienia: na rozprawie usiadła po mojej stronie i wyjęła z torebki pożółkły zeszyt. To tam zapisywała, ile jej syn wydał na studia podyplomowe w Warszawie, z których zrezygnował po semestrze. Okazało się, iż w kwestii dowodów jesteśmy kwita.
Miesiąc po wyroku przyszedł do mnie mężczyzna z kwiaciarni na Floriańskiej. Miał przy sobie próbkę jaśminu, którą pokazałam mu rok wcześniej na targach w Łodzi. Chciał, żebym przygotowała linię do jego butików. Nie dla sklepów, tylko dla gości hotelowych w Sopocie. Trzysta flakoników na wiosnę.
Wynajęłam małą pracownię w kamienicy na Kazimierzu. Na drzwiach przykleiłam kartkę z nazwiskiem: „Zuzanna Wysocka — Pracownia Zapachu”. Poniżej — „wejście od podwórza”, bo wszyscy i tak pytali o domofon. W środku pachniało starym drewnem, cytrusem i talkiem, który poprzedni najemca zostawił w szufladzie.
Pierwszą kompozycję nazwałam „Południe z cisa”. Bez patrona, bez jego nazwiska, bez obietnic. Nalałam do probówki olejek z gorzkiej pomarańczy, dodałam paczulę i kroplę wanilii. Zamknęłam oczy. Wrócił zapach ulicy z dzieciństwa: podwórko babci w Lublinie, susząca się pościel, deszcz na liściach.
Zadzwoniła Irena. — I jak, czujesz się wolna?
Nie odpowiedziałam. Patrzyłam na rząd fiolek pod oknem. Jedna z nich, niedokręcona, wypuszczała wąziutki język zapachu. Czułam, jak wchodzi w rękaw swetra.
Michał zniknął z rynku. Salon na Brackiej zamknięto, meble zlicytowano, alejki na Nowym Świecie nie. Spotkałam go raz, na przystanku tramwajowym obok szkoły, w której kiedyś prowadził warsztaty. Schudł, brodę przyciął po domowemu, jakby nożyczkami do papieru. W ręku trzymał torbę z warzywami. Pachniał zwykłym potem, nie moją kompozycją.
— Cześć, Zuzanna — powiedział. — Podobno robisz teraz w Warszawie kontrakt z hotelem.
— Tak. Trzysta sześćdziesiąt flakoników.
— Nie pomogłabyś mi wrócić do branży?
Spojrzałam na jego torbę. Marchewka leżała bokiem, przygnieciona pękiem pietruszki. — Michał, ja już zrobiłam dla ciebie wszystko, co mogłam. Termin na zapłatę czwartej raty mija piętnastego.
Zacisnął usta. Chciał coś powiedzieć, ale nadjechał tramwaj, zabrzęczał dzwonkiem. Wsiadłam i nie odwróciłam się w jego stronę. Przez szybę widziałam, jak został na przystanku, z torbą w lewej ręce.
Wieczorem sprawdziłam konto. Piąta rata miała przyjść po weekendzie. Obok czekało zamówienie z Kopenhagi, podpisane przez duńskiego dystrybutora, który nigdy nie słyszał o Michale Rudnickim. W lodówce stała ciemna butelka wina. Otworzyłam ją, ale nie piłam. Trzymałam korek w palcach, aż zapach dębu przestał przypominać cokolwiek z tamtego życia.
Za oknem Kraków pachniał październikiem. Pracownia milczała. W szparze pod drzwiami leżał rachunek za prąd — pierwszy, na którym widniało wyłącznie moje imię i nazwisko. Podniosłam go i położyłam na parapecie, przy słoiku z olejkiem lawendowym. Pachniał inaczej niż wszystko, co robiłam dla Michała: nie chciał nikogo zatrzymać.
Następnego dnia weszłam do pracowni o siódmej. Zmieszałam nową próbkę i podpisałam ją w notesie nie jako kompozycję, ale jako notatkę do siebie: „czy zapach można odziedziczyć po samotności?”. Potem zakręciłam fiolkę i wsunęłam ją do kieszeni. Ciepły szklany walec — jak dowód, iż z tego miejsca nie zamierzam już uciekać.
Przed południem otworzyłam skrzynkę. W kopercie bez nadawcy znalazłam przelew. Rata czwarta, z datą wczorajszą. W uwagach Michał wpisał jedno zdanie: „Nie wracam”.
Złożyłam przelew na pół i schowałam do tego samego notesu, w którym jedenaście lat wcześniej zapisałam pierwszą formułę dla naszego wspólnego salonu. Teraz była tam pusta strona po ostatnim wpisie. Nie zamierzałam jej już nikomu udostępniać.
