W poniedziałek po świętach znalazłam w skrzynce list polecony z sądu. Nie otwierałam go od razu. Zrobiłam herbatę, usiadłam przy kuchennym stole, na którym od dwóch tygodni suszyły się nasiona dyni — Bartek zbierał je dla ptaków. List leżał obok cukiernicy i nie znikał. Wiedziałam, co w nim jest. I wiedziałam, kto go wysłał.
Nazywam się Wiesław. Mam sześćdziesiąt trzy lata. Przez trzydzieści jeden lat pracowałem na kolei — zaczynałem jako pomocnik maszynisty w lokomotywowni w Szczecinie, skończyłem jako dyspozytor. Żona, Maria, prowadziła dom i wychowywała dwóch synów. Młodszy, Bartek, mieszka z nami. Starszy, Paweł, wyprowadził się dziesięć lat temu. Wtedy jeszcze myślałem, iż odległość to jedyny problem.
Halina to matka Marii. Moja teściowa. Kobieta, która zawsze wiedziała lepiej, ile mam zarabiać, gdzie powinienem pracować i jak wychowywać dzieci. Po śmierci teścia, jedenaście lat temu, zamieszkała w naszym domu na Pogodnie. Miała swoje dwa pokoje na parterze, oddzielne wejście od ogrodu i rentę po mężu. Maria codziennie nosiła jej obiady. Ja naprawiałem krany, kosiłem trawnik, odśnieżałem podjazd. Tak to wyglądało z zewnątrz.
Nikt nie widział, jak Halina potrafiła wejść do naszej części domu bez pukania, kiedy Maria leżała chora, i powiedzieć: „Wiesiu, zupa jest za słona. I w ogóle, co to za pomysł z tą pożyczką na remont dachu? Przecież wy nie macie głowy do pieniędzy”. Co z tego, iż pożyczka była spłacona w trzy lata. Liczyło się tylko to, co ona powiedziała przy niedzielnym obiedzie, przy gościach, przy księdzu po kolędzie.
Dwanaście lat temu przechodziłem poważną operację kręgosłupa. Trzy miesiące zwolnienia. Halina przyszła wtedy do szpitala i zamiast „wracaj do zdrowia” powiedziała: „Mógłbyś pomyśleć o rodzinie, zanim się położyłeś. Kto teraz będzie zarabiał?”. Maria płakała w korytarzu, ale jej nie przerywała. Nigdy nie przerywała. Córka jedynaczka, od dziecka uczona, iż matce się nie odpowiada.
A potem, cztery lata temu, Maria zachorowała. Rak piersi. Chemioterapia w szpitalu wojewódzkim, naświetlania, taksówka do kliniki co drugi dzień. Halina przyszła do nas wtedy i powiedziała, iż pomoże. Dała na pierwszą ratę leczenia dwanaście tysięcy złotych. Wzięliśmy. Boże, jak myśmy się wtedy cieszyli, iż rodzina się zjednoczyła. Maria całowała matkę po rękach.
Osiem miesięcy później Maria zmarła. W sobotę, piętnastego kwietnia. W niedzielę rano Halina weszła do kuchni, kiedy parzyłem kawę, i położyła na stole kartkę. Pismo odręczne, niebieski długopis, podkreślone sumy. Dwanaście tysięcy pożyczki. Plus odsetki — cztery tysiące dwieście. Plus koszty pogrzebu, które niby „załatwiała” — osiem tysięcy. Razem dwadzieścia cztery tysiące dwieście złotych. „Oddasz, jak sprzedasz samochód. Albo jak Bartek zacznie pracować”.
Zostawiła tę kartkę na stole i wyszła. Bartek miał wtedy dwadzieścia jeden lat i pracował w warsztacie samochodowym na Prawobrzeżu. Zarabiał dwa tysiące trzysta na rękę. Ja byłem na rencie. Dom był przepisany dawno temu na mnie i Marię, na szczęście. Ale wdowia emerytura ledwo starczała na rachunki, a rat kredytu na dach było jeszcze siedem.
Zaczęły się telefony. Najpierw raz w tygodniu. Potem co drugi dzień. Halina dzwoniła wieczorami, kiedy już wypiłem herbatę z melisą i próbowałem zasnąć przy audycji o ptakach w radiu. „Wiesiu, a ty co, wczoraj grałeś w totolotka? Bo ja na twoim miejscu już dawno bym coś sprzedała. Masz przecież garaż pełen złomu”. Nie mówiła „oddaj”. Mówiła: „pamiętam, jak Maria pożyczała ci na pierwszy rower górski. Ty chyba nigdy nie umiałeś szanować pieniędzy”.
Sprzedałem motocykl. WSK 175, rocznik 1982. Stał w garażu dwadzieścia lat, bo nie miałem serca go oddać. Kupił mi go ojciec, kiedy zdałem maturę. Za osiem tysięcy kupił go kolekcjoner z Lublina. Pieniądze zawiozłem Halinie w kopercie. Wzięła bez słowa, przeliczyła, schowała do torebki. „To na poczet odsetek” — powiedziała.
Przestałem się odzywać. Nie chodziłem, nie telefonowałem. Halina mieszkała w tym samym domu, ale ja wychodziłem z domu tylnym wejściem, przez pralnię. Maria zawsze mówiła, iż teść przewróciłby się w grobie, gdyby widział, jak matka traktuje jej chłopców. Przewracał się pewnie co noc.
Potem zaczęło się sądowe. Najpierw wezwanie do zapłaty z kancelarii adwokackiej na ulicy Bogusława. Potem mediacja, na którą Halina poszła z notesem. Mediatorka, młoda kobieta w okularach, zaproponowała ugodę: ja płacę siedemset złotych miesięcznie przez dwa lata, ona nie zgłasza sprawy do sądu. „Może pan sprzedać działkę po rodzicach” — zasugerowała Halina, choćby nie patrząc na mnie.
Nie sprzedałem działki. To jedyne, co zostało Bartkowi po dziadku ze strony ojca. Trzysta metrów za miastem, przy drodze na Wkrzańską. Dwa lata temu sąd okręgowy wydał wyrok zaoczny: mam zapłacić szesnaście tysięcy osiemset złotych plus koszty. Komornik przyszedł w lipcu, kiedy suszyłem porzeczki na ganku. Zajął mi trzysta złotych z konta emerytalnego i zajął stary fiata pandę, którego Bartek chciał odrestaurować. Samochód zabrano spod płotu, pod którym rósł dziki chmiel. Halina przez dwa dni nie wychodziła do ogrodu — pewnie stała w oknie i patrzyła.
Dzisiaj ten list. Że wierzycielka wnosi o licytację nieruchomości. Że sąd wyznaczył termin na dwudziestego siódmego. Bartek wziął list, przeczytał, odłożył na parapet, przygarnął kota i powiedział: „Tato, nie damy rady. Musisz iść do adwokata”.
Więc poszedłem. Adwokat, mecenas Wojciechowski, przyjął mnie w poniedziałek o ósmej rano. Zanim wszedłem do gabinetu, patrzyłem na tabliczkę: „Kancelaria Radcy Prawnego”. Mosiężna, przykręcana czterema śrubkami. Jedna śrubka była poluzowana. Zawsze to zauważam, po ojcach. Mecenas wysłuchał, przejrzał papiery, wziął długopis i zapisał coś na marginesie. „Panie Wiesławie, a kto podpisywał umowę pożyczki?”. Nikt. Nie było żadnej umowy. Była tylko ta kartka z zeszytu w kratkę. „Ile pan faktycznie dostał?”. Dwanaście tysięcy. „A reszta — odsetki czterdzieści procent rocznie — to jej wyliczenie?”. Tak.
Mecenas odłożył długopis, zdjął okulary i popatrzył na mnie zmęczonym wzrokiem, jak się patrzy na człowieka, który w sąsiednim przedziale pociągu pomylił peron. „Panie Wiesławie, sprawa jest prosta. To nie była pożyczka”. Zapadła cisza. Za oknem tramwaj linii trzeciej dzwonił na skręcie w ulicę Krzywoustego. „To była darowizna. Dała panu te pieniądze na leczenie córki, bo pan i Maria nie mieliście już z czego płacić. Nie ma umowy, nie ma zobowiązania. A weksli pan nie podpisywał?”. Nie. Nic nie podpisywałem.
Siedziałem tam może godzinę. Opowiadałem o wszystkich telefonach, o kartce, o tym, jak Halina weszła do nas wtedy, po pogrzebie, w czarnym płaszczu, który pachniał naftaliną. Mecenas słuchał i notował. W końcu wstał, podszedł do okna, poprawił firankę i powiedział: „Ten wyrok zaoczny jest do uchylenia. Ale musi pan złożyć wniosek w ciągu siedmiu dni od doręczenia”. List przyszedł wczoraj. Zostało sześć.
I wie pan co, zrobiłem to. Złożyłem wniosek. Dołączyłem oświadczenie. Ksero historii choroby Marii — teczka, którą wiozłem w szarej reklamówce z warzywniaka, bo nie miałem aktówki. I tę kartkę od Haliny, w linie, z podkreślonymi sumami. Zaznaczyłem długopisem, iż nie ma na niej żadnych podpisów. Ani moich, ani Marii. Ani świadków.
Teraz czekam na rozprawę. Nie powiem, żebym był spokojny. Ale po raz pierwszy od czterech lat rano piję kawę i nie słyszę w głowie jej głosu. Dzwoni tylko budzik o piątej trzydzieści. I tramwaj za ścianą.
Bartek zapytał wczoraj, co będzie, jak sąd przyzna rację Halinie. Odpowiedziałem, iż wtedy sprzedamy dom i kupimy małe mieszkanie na Gumieńcach. A jak przyzna rację mnie, to wymienię zamek w drzwiach do jej części. Jeszcze tego samego dnia. Mam już nowy, w skrzynce z narzędziami. Mosiężny. Z czterema śrubkami.
