Od starej koszulki do nowej. Czy recykling tekstyliów może zamknąć obieg ubrań?

zero-waste.pl 1 tydzień temu

Kupujemy coraz więcej ubrań, a z tych, które wyrzucamy, tylko niewielki ułamek wraca do obiegu jako nowa odzież. Czy technologie i nowe unijne przepisy mogą to zmienić? Sprawdzamy, co naprawdę potrafi recykling textile to textile (T2T), gdzie kończą się zapowiedzi, a zaczynają działające fabryki, i kto zapłaci za porządki po modzie, która gwałtownie się zmienia.

1. Ubranie nie kończy życia w chwili, gdy przestajemy je nosić

Koszulka, która straciła fason, spodnie z przetartymi kolanami czy sweter, którego nie da się już naprawić, wydają się mało znaczącymi odpadami. W skali całej branży tworzą jednak ogromny strumień materiałów, z którymi trzeba coś zrobić. Problem pogłębia szybka, a ostatnio wręcz ultraszybka moda: ubrania są kupowane często, noszone krótko, a kolejne kolekcje błyskawicznie wypierają poprzednie. Niskie ceny odzieży zwykle idą w parze z tańszymi i mniej trwałymi materiałami, które szybciej się niszczą. Taka odzież nie tylko szybciej staje się odpadem, ale też trudniej ją potem zawrócić do obiegu.

Według Europejskiej Agencji Środowiska (EEA) w 2022 r. państwa UE wytworzyły około 6,94 mln ton odpadów tekstylnych, czyli 16 kg na mieszkańca, a szacunkowa konsumpcja odzieży, obuwia i tekstyliów domowych wyniosła średnio 19 kg na mieszkańca. Trzeba jednak pamiętać, iż do odpadów wlicza się także to, co powstaje przy produkcji i w handlu. Gorzej wygląda zbiórka: aż 85% odpadów tekstylnych z gospodarstw domowych nie było zbieranych selektywnie. Selektywnie zbierano więc około 15%, a reszta trafiała głównie do odpadów zmieszanych, co utrudniało ponowne użycie i recykling [1].

Najlepszym rozwiązaniem często pozostaje przedłużenie życia ubrania: naprawa, sprzedaż z drugiej ręki lub przekazanie go kolejnej osobie lub organizacji charytatywnej. Nie każda rzecz nadaje się jednak do dalszego noszenia. Co można zrobić z materiałem, który rzeczywiście stał się odpadem?

W praktyce zbyt często kończy on na składowisku lub w spalarni. Część tekstyliów jest też przerabiana na paliwo alternatywne (RDF). Materiał, w który włożono dużo wody, energii i pracy, traci wtedy wartość bezpowrotnie. Mniej drastyczną drogą jest downcycling, czyli recykling do zastosowań o niższych wymaganiach, na przykład na czyściwo, wypełnienia czy materiały izolacyjne. Materiał jest wtedy wykorzystany ponownie, ale nie wraca do produkcji ubrań.

Najwięcej wartości zachowuje recykling textile to textile (T2T), czyli przetwarzanie zużytych tekstyliów na surowiec do produkcji nowych tekstyliów. W idealnym scenariuszu włókna z niepotrzebnego ubrania wracają do obiegu jako materiał kolejnego ubrania. To ważna różnica między odzyskiem materiału a zachowaniem jego pierwotnej funkcji i wartości. Na razie jest to jednak rzadkość. Według najnowszego raportu Textile Exchange włókna pochodzące z recyklingu T2T stanowiły w 2025 r. zaledwie około 0,76% światowej produkcji włókien [2]. Dlatego warto przyjrzeć się, dlaczego tak trudno to zmienić.

2. Dlaczego nie da się po prostu przetworzyć ubrań tak jak papieru?

Ubrania są znacznie bardziej złożone niż wiele innych materiałów poddawanych recyklingowi. Jedna rzecz może zawierać kilka rodzajów włókien, barwniki, powłoki i dodatki, które trzeba uwzględnić w procesie przetwarzania.

  • Mieszanki włókien. Bawełna z poliestrem to popularne połączenie: bawełna zapewnia komfort, a poliester trwałość i mniejszą skłonność do gniecenia. Dodatek elastanu nadaje elastyczność. To, co jest zaletą podczas noszenia, staje się wyzwaniem na końcu życia produktu. Bawełna, poliester i elastan mają różną budowę chemiczną, więc ich odzyskanie wymaga rozdzielenia lub zastosowania procesu dopasowanego do konkretnego składnika.
  • Jakość włókien. W recyklingu mechanicznym tkanina jest rozdrabniana i rozwłókniana. Włókna się przy tym skracają i uszkadzają, przez co trudniej uprząść z nich mocną, równą przędzę. Czasem trzeba je mieszać z włóknem pierwotnym, a uzyskany materiał często nadaje się do produktów o niższych wymaganiach.
  • Dodatki i zanieczyszczenia. Guziki, zamki błyskawiczne, nici, nadruki, barwniki i wykończenia chemiczne utrudniają sortowanie i przetwarzanie.

Dlatego recykling zaczyna się przed adekwatnym procesem technologicznym, od rozpoznania składu i sortowania. Dziś odbywa się ono głównie manualnie, ale rośnie rola sortowania automatycznego, zwykle opartego na spektroskopii bliskiej podczerwieni (NIR). Ma ona znane ograniczenia: trudno za jej pomocą rozpoznać mieszanki materiałów, ciemne i czarne kolory, materiały wielowarstwowe i duże nadruki. Mimo to pierwsze zautomatyzowane zakłady już działają. Przykładem jest SIPTex w Malmö, przemysłowa sortownia uruchomiona w 2020 r. Jej potencjalna przepustowość wynosi do 24 tys. ton tekstyliów rocznie, choć w raporcie JRC z 2021 r. aktualną zdolność instalacji oceniano na 8 tys. ton [3]. Im dokładniej wiadomo, z czego wykonano dane ubranie, tym łatwiej dobrać sposób jego przetworzenia.

3. Trzy drogi od odpadu do nowego włókna

Nie istnieje jedna uniwersalna technologia, która równie dobrze poradzi sobie ze wszystkimi ubraniami. Metodę trzeba dobrać do rodzaju włókien, składu materiału, jego stanu i tego, jaki produkt ma powstać.

  • Recykling mechaniczny: rozdrabnianie i odzyskiwanie włókien. Tekstylia są cięte, rozluźniane i rozwłókniane. Uzyskane włókna można wykorzystać do produkcji przędzy, włóknin lub materiałów izolacyjnych. To metoda dobrze znana, względnie tania i ważna dla zagospodarowania odpadów. Jej ograniczeniem jest osłabianie włókien, więc nie każdy materiał da się przerobić na tkaninę o jakości zbliżonej do pierwotnej.

Warto tu rozróżnić dwa pojęcia. Downcycling oznacza wykorzystanie materiału w produkcie o niższej wartości, natomiast recykling w obiegu zamkniętym (closed loop) dąży do odzyskania surowca, który może posłużyć do podobnego zastosowania.

  • Recykling chemiczny: odzyskiwanie surowca z materiału. W procesach chemicznych materiał rozkłada się na związki, z których można ponownie wytworzyć włókna lub polimery. Poliester można rozłożyć na związki wyjściowe i wykorzystać do produkcji nowego poliestru. Z tekstyliów bawełnianych można odzyskać celulozę i zrobić z niej nowe włókna celulozowe. To rozwiązanie idealne tam, gdzie samo rozwłóknianie nie daje surowca odpowiedniej jakości. Procesy te wymagają jednak dobrze przygotowanego wsadu, energii, chemikaliów i kontroli jakości, a ich opłacalność zależy od skali.
  • Technologie enzymatyczne i hybrydowe: bardziej selektywne podejście. Niektóre technologie wykorzystują enzymy, które rozkładają tylko wybrany składnik materiału. Enzymatyczny recykling PET pozwala odzyskać związki, z których powstaje nowy polimer. Rozwijane są też rozwiązania łączone, na przykład najpierw mechaniczne usunięcie zanieczyszczeń, a potem rozkład chemiczny lub enzymatyczny wybranego włókna. Pozwala to lepiej radzić sobie z ubraniami z mieszanek.

To obiecujący kierunek, ale jeszcze w fazie prototypowej, a nie gotowy system przemysłowy. Liczą się wydajność, jakość surowca, zużycie zasobów, koszty i możliwość wpięcia procesu w istniejącą produkcję odzieży.

4. Sześć przykładów, iż T2T wychodzi poza laboratorium

Technologie pokazane na kolekcjach
  • Infinited Fiber Company (Finlandia): włókno celulozowe z odpadów. Firma opracowała technologię wytwarzania włókna celulozowego Infinna z surowca bogatego w bawełnę, także z odpadów tekstylnych. W europejskim projekcie New Cotton technologię tę wykorzystano do stworzenia kolekcji we współpracy z markami, takimi jak Adidas i H&M [4]. Technologia została sprawdzona w projektach demonstracyjnych i kolekcjach odzieżowych, ale jej przemysłowe skalowanie okazało się trudniejsze, niż pierwotnie zakładano. Planowany zakład w Kemi o mocy 30 tys. ton rocznie nie rozpoczął produkcji, a w 2026 r. firma informowała o dalszych procedurach administracyjnych i etapowym podejściu do zwiększania mocy.
  • Carbios i partnerzy (Francja): poliester z enzymów. Carbios rozwija enzymatyczny recykling PET. W październiku 2024 r. razem z konsorcjum marek (On, Patagonia, PUMA, Salomon i PVH) pokazała pierwszą odzież z włókien odzyskanych enzymatycznie ze 100% odpadów tekstylnych [5]. We wrześniu 2026 r. firma poinformowała o wyprodukowaniu koszulek z recyklowanego poliestru na europejskich liniach przemysłowych, z odpadów tekstylnych i opakowaniowych.
  • PANGAIA i Evrnu (USA): kurtka z odpadów. Technologia NuCycl przetwarza odpady bawełniane z produkcji oraz zużytą odzież w nowe włókna. W lutym 2023 r. PANGAIA zaprezentowała kurtkę dżinsową RENU wykonaną z materiału NuCycl firmy Evrnu, powstałego z odpadów tekstylnych zawierających bawełnę. Produkt pokazał, iż odzyskane włókno może wrócić do branży odzieżowej jako materiał nowego ubrania. Był to jednak przykład konkretnego produktu, a nie dowód na masową dostępność takiego surowca [6].
Pierwsze instalacje przemysłowe
  • Södra OnceMore (Szwecja): odzysk celulozy z tekstyliów i drewna. Södra opracowała przemysłowy proces przetwarzania zużytych tekstyliów, głównie bogatych w bawełnę, na masę celulozową wykorzystywaną później do produkcji nowych włókien, takich jak wiskoza, modal czy lyocell. Proces pozwala przyjmować również wybrane mieszanki bawełny z poliestrem: składniki są rozdzielane, a odzyskana celuloza bawełniana łączona z celulozą drzewną. w tej chwili produkowana masa zawiera około 20% celulozy pochodzącej z tekstyliów i 80% z drewna, a zdolność produkcyjna zakładu w Mörrum wynosi 6 tys. ton rocznie. Firma chce zwiększyć udział tekstyliów do 50% i docelowo rozbudować moce do 60 tys. ton. To istotny krok w stronę ponownego wykorzystania tekstyliów, ale nie jest to w pełni zamknięty obieg T2T, gdyż część surowca przez cały czas pochodzi z drewna [7].
  • Recover (Hiszpania): recykling mechaniczny na dużą skalę. Firma przetwarza mechanicznie odpady bawełniane (poprodukcyjne oraz zużyte ubrania) we włókno RCotton (100% czysta bawełna). Ma pięć zakładów w Europie, Azji i obu Amerykach, a w październiku 2025 r. podpisała wieloletnią umowę z H&M, która przenosi to włókno z fazy pilotażowej do szerokiej produkcji [8].
  • Circulose (Szwecja): celuloza z odpadów bawełnianych. Po upadłości Renewcell w 2024 r. działalność została przejęta przez nowego właściciela i rozwijana pod marką Circulose. W lutym 2026 r. firma poinformowała o przygotowaniach do wznowienia produkcji w zakładzie Ortviken (planowanego na IV kwartał 2026 r.). Według komunikatu przedsiębiorstwa powrót do produkcji ma być wsparty zobowiązaniami zakupowymi 11 marek [9].
  • Kipaş / Meltem Kimya (Turcja) – tureckie firmy rozwijają platformę fibR-e, łączącą chemiczny recykling odpadów tekstylnych z poliestru z produkcją nowych włókien, przędzy i tkanin. Zużyta odzież zawierająca co najmniej 70% poliestru jest rozkładana metodą glikolizy, a odzyskany surowiec służy do produkcji granulatów rTEX. Następnie Kipaş Textiles przetwarza je na włókna i przędzę wykorzystywane do produkcji nowych tekstyliów. To przykład przemysłowego podejścia do recyklingu T2T, w którym poliester ze zużytej odzieży wraca do produkcji materiałów tekstylnych [10].

5. Dlaczego to wciąż nie jest zamknięty obieg?

Skoro istnieją technologie i fabryki, dlaczego recykling tekstyliów nie stał się standardem? Odpowiedź nie sprowadza się do jednego problemu.

Po pierwsze, trzeba zebrać odpowiedni materiał. W Polsce od 1 stycznia 2025 r. każda gmina musi zapewnić selektywną zbiórkę odpadów tekstylnych, co najmniej w PSZOK. Niektóre gminy oferują również dodatkowe formy odbioru, np. kontenery lub zbiórkę bezpośrednio od mieszkańców. EEA (European Environment Agency) zwraca też uwagę, iż obowiązkowa zbiórka zwiększy ilość tekstyliów, ale może obniżyć ich przeciętną jakość. Ubrania z różnych mieszanek niekoniecznie nadają się do tego samego procesu, a zabrudzenia i niezgodne materiały czynią przygotowanie surowca trudniejszym i droższym.

Po drugie, odzyskane włókno musi spełniać wymagania producenta. Liczy się wytrzymałość, jednorodność, kolor i możliwość przetwarzania na istniejących liniach. W przeciwnym razie konieczne jest mieszanie z surowcem pierwotnym albo wykorzystanie w innym produkcie. Widać to w statystykach: recyklowany poliester z butelek stanowił w 2024 r. 6,9% wszystkich włókien na świecie, a recykling zużytych tekstyliów mieścił się poniżej 1%.

Po trzecie, technologia musi być opłacalna i działać w odpowiedniej skali. Instalacja pilotażowa dowodzi, iż proces działa, ale produkcja przemysłowa wymaga dużych nakładów, stabilnych dostaw surowca i odbiorców gotowych kupować odzyskany materiał. Upadek Renewcell w 2024 r. i opóźnienia w budowie pierwszej instalacji Carbios pokazują, iż sama technologia bez stabilnego finansowania i popytu nie wystarczy.

Wreszcie, sam recykling nie rozwiąże problemu nadmiernej produkcji i konsumpcji. jeżeli ubrań będzie przybywać szybciej, niż system potrafi je zbierać, sortować i przetwarzać, technologia pozostanie tylko jednym z elementów odpowiedzi.

6. Co mogą zmienić unijne przepisy?

Technologie recyklingu nie działają w próżni. Potrzebują systemu, który umożliwi zbiórkę, zapewni sortowanie i stworzy popyt na odzyskane surowce. Dlatego tak ważne są przepisy o odpowiedzialności producentów i informacji o produktach.

ROP/EPR: kto zapłaci za ubranie po zakończeniu jego użytkowania? Dyrektywa (UE) 2025/1892, zmieniająca dyrektywę ramową o odpadach, weszła w życie 16 października 2025 r. i wprowadza obowiązkowe systemy rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP) dla tekstyliów i obuwia we wszystkich państwach członkowskich [11]. Producenci produktów tekstylnych, tekstyliów powiązanych i obuwia objętych zakresem dyrektywy będą finansować koszty zagospodarowania odpadów pochodzących z tych produktów. Opłaty mają być ekomodulowane, czyli uwzględniać kryteria środowiskowe, takie jak trwałość i możliwość recyklingu. Dyrektywa przewiduje nie tylko finansowanie zbiórki i recyklingu, ale również sortowanie zebranych tekstyliów w taki sposób, aby w pierwszej kolejności wyodrębniać produkty nadające się do ponownego użycia.

Terminy są konkretne. Państwa muszą wdrożyć przepisy do 17 czerwca 2027 r. i uruchomić systemy ROP do 17 kwietnia 2028 r., a mikroprzedsiębiorstwa mają na to czas do 17 kwietnia 2029 r. Zmieniono też status zebranych tekstyliów: wszystkie selektywnie zebrane tekstylia są uznawane za odpady, dopóki nie zostaną posortowane i ocenione jako nadające się do ponownego użycia.

Co to może zmienić? jeżeli produkty trudniejsze do przetworzenia będą droższe dla producenta, powstanie zachęta do projektowania odzieży trwalszej i łatwiejszej do recyklingu. ROP może też sfinansować zbiórkę i sortowanie, bez których technologie T2T nie dostaną odpowiedniego surowca. Nie oznacza to jednak, iż wszystko, co zostanie zebrane, stanie się nowym ubraniem. Priorytetem pozostaje ponowne użycie odzieży nadającej się do noszenia, a recykling jest szczególnie istotny dla tej, której nie da się już sensownie wykorzystać.

Koniec z niszczeniem niesprzedanych ubrań. Rozporządzenie o ekoprojekcie (ESPR, rozporządzenie (UE) 2024/1781) wprowadziło zakaz niszczenia niesprzedanej odzieży, akcesoriów odzieżowych i obuwia. Od 19 lipca 2026 r. obowiązuje on duże przedsiębiorstwa, z dziesięcioma ściśle opisanymi wyjątkami. Mikro i małe firmy są z niego wyłączone, a średnie dołączą w 2030 r. Komisja szacuje, iż w Europie niszczy się 4 do 9% niesprzedanych tekstyliów [12].

Cyfrowy paszport produktu: informacja, która może pomóc w recyklingu. Drugim ważnym kierunkiem jest cyfrowy paszport produktu (DPP), rozwijany w ramach ESPR. Ma on ułatwiać dostęp do informacji o produkcie na kolejnych etapach jego życia, od produkcji i sprzedaży po naprawę, ponowne użycie i recykling [13]. Można sobie wyobrazić, iż po zeskanowaniu kodu z metki sortownia dowie się o składzie włókien, a zakład recyklingu o sposobach przetwarzania. Mniej będzie wtedy zgadywania, a więcej pewności, czy rzecz nadaje się do konkretnego procesu.

DPP nie jest jednak jeszcze systemem wdrożonym dla ubrań. Komisja planuje przyjęcie aktu delegowanego dla tekstyliów w IV kwartale 2027 r., a przepisy zwykle zaczynają obowiązywać z kilkunastomiesięcznym opóźnieniem po jego przyjęciu. Harmonogram może się zmienić, a szczegółowy zakres wymagań dopiero zostanie ustalony.

ROP i DPP uzupełniają się: pierwszy ma sfinansować zagospodarowanie tekstyliów po użyciu, drugi poprawić dostęp do danych potrzebnych do sortowania i przetwarzania. Żaden z nich sam nie zagwarantuje jednak, iż ubrania będą projektowane z myślą o recyklingu ani iż odzyskany materiał znajdzie nabywcę.

7. Co to oznacza dla nas?

Rozwój T2T pokazuje, iż stare ubrania mogą stać się surowcem dla nowych. Istnieją już konkretne produkty i pierwsze fabryki, a kolejne technologie są testowane w coraz większej skali. Warto jednak pamiętać o czterech rzeczach.

  • Po pierwsze, najbardziej zrównoważone ubranie to często to, które już mamy. Naprawa, dłuższe noszenie i przekazywanie odzieży dalej pozwalają uniknąć części obciążeń związanych z produkcją nowych rzeczy.
  • Po drugie, inaczej traktujemy odzież, którą można jeszcze nosić, i odpad. Czyste i nadające się do użycia ubrania warto sprzedać albo oddać dalej, pamiętając, iż punkty i organizacje mają różne zasady i często przyjmują tylko odzież do noszenia. Zużyte i zniszczone tekstylia należy oddawać do PSZOK lub innych punktów wskazanych przez gminę, a nie wyrzucać do odpadów zmieszanych. Nie należy też zakładać, iż wszystko, co zostanie zebrane, trafi do T2T, bo może zostać ponownie użyte, poddane innemu procesowi lub skierowane do dalszego zagospodarowania.
  • Po trzecie, przy zakupach warto patrzeć na metkę. Ubrania z jednego włókna i bez zbędnych dodatków są zwykle łatwiejsze do recyklingu niż skomplikowane mieszanki.
  • Po czwarte, w przyszłości większe znaczenie może mieć to, czy ubranie można naprawić, rozdzielić na składniki i przetworzyć. To zależy zarówno od decyzji projektantów i producentów, jak i od sprawnie działającego systemu zbiórki, sortowania i recyklingu.

T2T nie jest magicznym sposobem na rozwiązanie problemu nadmiaru ubrań. Jest jednak ważnym elementem gospodarki o obiegu zamkniętym, pod warunkiem iż stanie się częścią szerszej zmiany: projektowania produktów, ograniczania odpadów, ponownego użycia i odpowiedzialności za cały cykl życia odzieży.

Przypisy i źródła

[1] European Environment Agency, dane o konsumpcji i odpadach tekstylnych (2022) oraz briefing o gospodarowaniu odpadami tekstylnymi. https://www.eea.europa.eu/en/newsroom/news/consumption-of-clothing-footwear-other-textiles-in-the-eu-reaches-new-record-high i https://www.eea.europa.eu/en/analysis/publications/circularity-of-the-eu-textiles-value-chain-in-numbers
[2] Textile Exchange, Materials Market Report 2025. https://www.textileexchange.org/resources/materials-market-report-2025/
[3] JRC — Perspectives for EU textiles, Sortowanie NIR i SIPTex https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/bitstream/JRC125110/jrc125110_ce_perspectives_for_eu_textiles_tr_10.06.2021_final.pdf
[4] EU Textiles Ecosystem Platform, projekt New Cotton; Fashion for Good, Journey to Scale: Infinited Fiber Company. https://transition-pathways.europa.eu/textiles/projects/new-cotton-project-demonstrating-circular-textile-value-chains-through-fibre
[5] Carbios, komunikaty z 2024 i 2026 r. https://www.carbios.com/newsroom/en/
[6] Evrnu i PANGAIA, kurtka RENU. https://evrnu.com/latest/the-world-s-first-nucycl-denim-jacket
[7] Södra, OnceMore; Lenzing i Södra, projekt LIFE TREATS. https://www.sodra.com/en/gb/about-sodra/press/press-releases/biggest-ever-eu-life-textile-funding-to-the-recycling-system-oncemore2
[8] Recover i H&M, komunikat z 29 października 2025 r. https://www.textileworld.com/textile-world/knitting-apparel/2025/10/recover-secures-multi-year-recycled-cotton-agreement-with-hm/
[9] Circulose, restart zakładu w Sundsvall; H&M Foundation, przegląd T2T. https://www.just-style.com/news/circulose-ortviken-pant-restart/
[10] Kipaş / Meltem Kimya,platformę fibR-e i recycling T2T poliestru https://innovationintextiles.com/fibres-yarns-fabrics/recycled-polyester-at-commercial-scale [11] Dyrektywa (UE) 2025/1892; KE, komunikat z 16 października 2025 r. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202501892
[12] Rozporządzenie (UE) 2024/1781 (ESPR) oraz rozporządzenie delegowane KE 2026/296, zakaz niszczenia niesprzedanej odzieży, rozporządzenie 2026/2 o niszczeniu niesprzedanej odzieży. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202401781; https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202600296; https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202600002
[13] Komisja Europejska, cyfrowy paszport produktu dla tekstyliów. https://single-market-economy.ec.europa.eu/single-market/digital-product-passport/textile-apparel_en

Autor:

Bartosz Malowaniec

Członek Zarządu Polskiego Stowarzyszenia Zero Waste

Idź do oryginalnego materiału