Niezwykła historia Rud i Jankowic, czyli kolejne perły ziemi raciborskiej

nieustanne-wedrowanie.pl 1 dzień temu

Tym razem zabieram Was do Rud i pobliskich Jankowic na ziemi raciborskiej. Są to miejsca, które pozornie wydają się spokojnymi wsiami ukrytymi pośród lasów, ale w rzeczywistości kryją niezwykle bogatą historię. To ziemia cystersów, dawnych hutników, kolei wąskotorowej i leśnych opowieści, których nie sposób odkryć i pojąć podczas jednej wizyty. Tym razem mój film na YouTube z tej podróży będzie miał nieco inną formułę niż zwykle i odegra kluczową rolę w przekazywaniu Wam wiedzy. O wielu ciekawostkach związanych z tą okolicą opowie bowiem mój Gość, wybitny historyk, pan Henryk Postawka. Dzisiejszy tekst jest więc jedynie bardzo skromnym wprowadzeniem do historii Rud i ich okolic, zanim wspólnie wyruszymy na adekwatny spacer śladami dawnych mieszkańców tej niezwykłej ziemi.

Historia Rud nierozerwalnie związana jest z zakonem cystersów, sprowadzonych na te tereny w połowie XIII wieku przez księcia Władysława Opolskiego. Mnisi przybyli prawdopodobnie z Jędrzejowa i już w 1258 roku otrzymali dokument fundacyjny, który pozwolił im rozwijać osadnictwo, handel, rzemiosło oraz gospodarkę leśną. Cystersi odegrali ogromną rolę w zagospodarowaniu tych terenów. Zakładali wsie, budowali drogi, rozwijali stawy rybne, młyny, browary oraz kuźnie. Zajmowali się także bartnictwem, hutnictwem i gospodarką leśną. To właśnie oni stworzyli podwaliny późniejszego krajobrazu kulturowego Rud Wielkich.

Ora et labora, za starego piyrwy

Przez blisko sześć stuleci cystersi z Rud odgrywali ogromną rolę religijną, gospodarczą i kulturową, jednak kres ich działalności przyniosła pruska kasata klasztorów przeprowadzona na początku XIX wieku. Po wojnach śląskich ziemie te znalazły się pod panowaniem Królestwa Prus, a władze rozpoczęły stopniowe ograniczanie wpływów Kościoła oraz zakonów. „Kropkę nad i” postawiono w 1810 roku, gdy król Fryderyk Wilhelm III wydał edykt sekularyzacyjny likwidujący większość klasztorów na terenie państwa pruskiego. Oficjalnym powodem były problemy finansowe państwa po wojnach napoleońskich oraz chęć przejęcia ogromnych majątków kościelnych. W praktyce oznaczało to przejęcie przez państwo ziem, lasów, stawów i zabudowań należących do cystersów. Zakonnicy musieli opuścić opactwo, a wielowiekowy majątek przeszedł w ręce administracji pruskiej, a następnie rodów arystokratycznych. W kolejnych latach część dawnych zabudowań klasztornych zaczęła pełnić funkcje rezydencjonalne i administracyjne, zmienił się również charakter lokalnej gospodarki. W 1820 roku dobra rudzkie przejęli książęta raciborscy, przebudowując dawny klasztor i pałac opacki na magnacką rezydencję. Mimo kasaty ślady działalności cystersów do dziś są jednak niezwykle widoczne w krajobrazie Rud i okolic, zarówno w układzie dawnych stawów, przebiegu dróg, jak i w samym charakterze miejscowości.

Najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem miejscowości pozostaje pocysterski zespół klasztorno-pałacowy wraz z bazyliką Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Obiekt ten przez wieki był jednym z najważniejszych ośrodków religijnych i gospodarczych regionu. Choć został poważnie zniszczony w 1945 roku, z czasem udało się go odbudować i dziś ponownie stanowi jedną z największych pereł architektury ziemi raciborskiej i całego Górnego Śląska.

Nie tylko klasztor, ale także zabytki techniki

Rudy to jednak nie tylko historia klasztoru. Miejscowość słynie również z zabytków techniki, spośród których najbardziej rozpoznawalna jest zabytkowa kolej wąskotorowa. Powstała pod koniec XIX wieku i przez lata stanowiła istotny środek transportu między Gliwicami a Raciborzem. Dziś przejazd kolejką, wzdłuż zaledwie fragmentu starej trasy, jest jedną z największych atrakcji turystycznych regionu i doskonałą okazją, by zobaczyć rozległe lasy Rudzkiego Parku Krajobrazowego z zupełnie innej perspektywy.

Warto wspomnieć również o dawnych urządzeniach hydrotechnicznych, stawach oraz śladach przemysłu rozwijanego przez cystersów. W Stodołach funkcjonował choćby jeden z pierwszych na Górnym Śląsku wielkich pieców opalanych węglem. Ogromnym atutem okolicy jest także rzeka Ruda, wijąca się pośród lasów Parku Krajobrazowego „Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich”. Coraz większą popularnością cieszą się organizowane tutaj spływy kajakowe. Jedna z najbardziej znanych tras prowadzi ze Stodół do Rud i kończy się w pobliżu pocysterskiego zespołu klasztornego. To właśnie przy okazji opisywania tego spływu miałam już okazję wspominać o niezwykłej przyrodzie tych terenów: rozległych lasach, meandrującej rzece oraz niezwykłej, unikatowej duszy ziem raciborskich. Podobnie było podczas relacji z wielokilometrowego spaceru po lasach Nadleśnictwa Rudy Raciborskie, które pozostają jednym z najbardziej malowniczych kompleksów leśnych Górnego Śląska.

Jankowice? Musisz tu przyjechać!

Kilka kilometrów od Rud znajdują się Jankowice, dawniej znane jako Jankowice Rudzkie. Wieś została założona prawdopodobnie przez cystersów około 1260 roku i już w średniowieczu pełniła istotną rolę gospodarczą. Mieszkańcy zajmowali się przede wszystkim pracami leśnymi, hodowlą, pozyskiwaniem drewna oraz eksploatacją rud żelaza. Warto zatrzymać się tutaj przy neogotyckiej kapliczce św. Izydora Oracza z 1902 roku, stojącej na skrzyżowaniu ulic Wiejskiej i Raciborskiej. Świątynia została ufundowana przez miejscowych rolników na przełomie XIX i XX wieku, gdy na tych terenach szczególnie silny stał się kult św. Izydora, patrona rolników i pracy na roli. Kapliczka została wzniesiona na planie prostokąta z trójbocznym zamknięciem i posiada charakterystyczne ostrołukowe okna oraz ceglane detale dekoracyjne typowe dla neogotyku. Nad budowlą góruje niewielka sygnaturka z dzwonem odlanym w Opawie w 1731 roku. Co ciekawe, dzwon ten pierwotnie znajdował się w wolnostojącej wiejskiej dzwonnicy. Kapliczka do dziś pozostaje ważnym miejscem lokalnych tradycji religijnych, a przed jej wejściem ustawiono figurę rycerza Janika, czyli legendarnego założyciela miejscowości, od którego według podań miała wywodzić się nazwa Jankowic.

Wśród mniej znanych, ale niezwykle klimatycznych zabytków okolicy znajduje się również leśniczówka Krasiejów (Rothenburg) z początku XX wieku. Budynek reprezentuje charakterystyczną dla terenów leśnych architekturę użytkową z elementami konstrukcji szkieletowej. Drewniany szkielet wypełniono cegłą, dzięki czemu obiekt zachował bardzo malowniczy wygląd, typowy dla dawnych leśnych osad i zabudowań administracji leśnej. Szczególną uwagę zwraca wejście ozdobione ażurowym gankiem, nadającym leśniczówce niemal baśniowego charakteru. Obiekt doskonale wpisuje się w krajobraz rozległych lasów Rud Raciborskich i przypomina o ogromnym znaczeniu gospodarki leśnej dla historii tych terenów.

Tu historia woła Cię z każdego zakątka

Rudy i Jankowice są miejscami, które trudno opisać jedynie datami i faktami. Tutaj historia niezwykle mocno splata się z przyrodą, dawną techniką, leśnymi opowieściami i lokalnymi legendami. Można tu przyjechać na przejazd kolejką wąskotorową, spacer po pocysterskim parku, spływ kajakowy czy wielogodzinną wędrówkę przez lasy Rud Raciborskich i za każdym razem odkryć coś nowego. Tym bardziej, gdy prowadzi nas prawdziwy pasjonat, przewodnik z krwi i kości, pan Henryk Postawka. W tym artykule jedynie bardzo ogólnie nakreśliłam, czym są Rudy i ich okolice. Ale to właśnie opowieści pana Henryka pozwolą dostrzec detale, których zwykle się nie zauważa…