Z naszego raportu* wynika, iż aż 26% rodziców uważa szczepienie chłopców przed 15. rokiem życia przeciwko wirusowi HPV za „za wczesne”. Intuicyjnie może się to wydawać logiczne – po co chronić dziecko przed czymś, z czym zetknie się najprawdopodobniej dopiero w dorosłości? Z punktu widzenia tego, jak działa nasz organizm, odpowiedź jest jednak banalnie prosta.
Szczepionka przeciw HPV: dlaczego podaje się ją dzieciom w wieku 9-14 lat?
HPV to wirus bardzo łatwo przenoszący się między ludźmi, głównie poprzez kontakty seksualne. Szczepionki działają najskuteczniej wtedy, gdy zostaną podane jeszcze przed zetknięciem się z wirusem. Typy HPV wysokoonkogennego, czyli takie, które mogą prowadzić do rozwoju raka, są odpowiedzialne za ponad 95% przypadków raka szyjki macicy oraz za znaczący (od 50-90%) procent innych nowotworów HPV– zależnych (np. raka odbytu, penisa, gardła, krtani, sromu, pochwy). Oprócz nowotworów wirus HPV może powodować także brodawki narządów płciowych tzw. kłykciny kończyste, które mogą występować zarówno u kobiet, jak i mężczyzn.
Wirus jest bardzo powszechny — większość ludzi zakaża się nim w którymś momencie życia, a największy wzrost liczby zakażeń obserwuje się w pierwszych latach po rozpoczęciu aktywności seksualnej.
Co ważne, zakażenie HPV nie dotyczy wyłącznie osób mających wielu partnerów seksualnych. Do transmisji może dojść choćby w relacji z jednym partnerem. Badania pokazują również, iż wirusa wykrywano także u osób, które nie rozpoczęły jeszcze życia seksualnego.
HPV może prowadzić do nowotworów poprzez wbudowywanie swojego materiału genetycznego w DNA komórek, zaburzając ich prawidłowe funkcjonowanie.
Szczepienie działa najlepiej, jeżeli zostanie wykonane, zanim organizm zetknie się z wirusem — dlatego wiek 9–14 lat uznaje się za optymalny.
Dodatkowo młodszy wiek oznacza silniejszą reakcję układu odpornościowego. Choć szczepienie starszych nastolatków i młodych dorosłych przez cały czas przynosi korzyści, jego skuteczność jest nieco niższa niż u młodszych osób.
Jeśli szczepienie zostanie odłożone na później, istnieje ryzyko, iż dana osoba miała już kontakt z HPV, a wtedy szczepionka nie będzie chronić przed typami wirusa, które już zdążyły zainfekować organizm.
WSZYSTKO O SZCZEPIENIACH PRZECIWKO HPV >>
Szczepionka przeciwko HPV działa wyłącznie profilaktycznie. Oznacza to, iż jest doskonałą tarczą, ale nie potrafi cofnąć czasu – nie wyleczy komórek, do których wirus zdążył już wniknąć. Aby ten biologiczny pancerz zadziałał, musi być w pełni gotowy przed pierwszym możliwym kontaktem z wirusem, czyli jeszcze przed rozpoczęciem jakiejkolwiek aktywności seksualnej.
Dlaczego szczepienie przeciwko HPV daje większą skuteczność?
Niektóre wirusy potrafią skutecznie wymykać się układowi odpornościowemu. Gdy myślimy o infekcjach wirusowych, najczęściej przychodzą nam do głowy przeziębienie albo grypa — choroby, które zwykle realizowane są kilka dni i potem ustępują. W przypadku takich wirusów strategia przetrwania nie polega przede wszystkim na długotrwałym ukrywaniu się przed odpornością, ale na szybkim przenoszeniu się z jednej osoby na drugą, dzięki czemu mogą stale się rozprzestrzeniać.
Są jednak także wirusy, które wykształciły zupełnie inne mechanizmy i potrafią utrzymywać się w organizmie przez bardzo długi czas, a czasem choćby przez całe życie. Tak dzieje się na przykład w przypadku HIV czy wirusów z rodziny herpes, do których należą m.in. HSV-1, HSV-2, wirus ospy wietrznej i półpaśca czy EBV. Niektóre z nich osiągają to, ukrywając się w tkankach nerwowych, do których układ odpornościowy ma ograniczony dostęp. Potrafią też przechodzić w stan uśpienia — pozostają wtedy w komórkach jedynie jako materiał genetyczny, nie produkując białek, które mogłyby zostać rozpoznane przez układ immunologiczny.
Istnieją też wirusy, które sytuują się gdzieś pośrodku. Nie zostają w organizmie na całe życie, ale przez pewien czas potrafią unikać pełnej odpowiedzi odpornościowej. Ostatecznie mogą zostać usunięte przez organizm, ale czasem zajmuje to choćby rok lub dwa. Co ważne, u niektórych osób utrzymują się znacznie dłużej. Przyczyny tego zjawiska nie są jeszcze do końca poznane, ale prawdopodobnie mają związek z różnicami genetycznymi między ludźmi.
Strategia HPV jest złożona i opiera się na kilku mechanizmach jednocześnie
Na początku zakażenia wirus wytwarza kilka antygenów, czyli cząsteczek, które mogłyby zostać wychwycone przez układ odpornościowy. W późniejszym etapie infekcji gwałtownie się ich pozbywa. Dodatkowo wpływa na ekspresję genów w zakażonych komórkach w taki sposób, aby osłabiać odpowiedź immunologiczną na kilku poziomach. Znaczenie ma również to, gdzie dokładnie dochodzi do zakażenia — HPV wybiera miejsca, które z punktu widzenia jego przetrwania są dla niego korzystne.
Szczepienie zmienia tę sytuację diametralnie
Po podaniu szczepionki organizm wytwarza pełną odpowiedź immunologiczną przeciw HPV, a ta zostaje zapisana w pamięci odpornościowej. To bardzo ważne, ponieważ gdy organizm zetknie się później z wirusem, może niemal natychmiast uruchomić mechanizmy obronne i zatrzymać infekcję, zanim zdąży się ona w ogóle rozwinąć.
W przypadku osoby niezaszczepionej sytuacja wygląda inaczej. HPV może wniknąć do organizmu i rozpocząć zakażenie, podczas gdy układ odpornościowy dopiero buduje tzw. odpowiedź adaptacyjną, co zajmuje zwykle około tygodnia. W tym czasie wirus ma szansę się zadomowić i zacząć wykorzystywać swoje mechanizmy unikania odporności — te same, które pozwalają mu ograniczać widoczność dla układu immunologicznego i osłabiać jego reakcję.
Można powiedzieć, iż szczepionka zatrzymuje wirusa już na progu. Bez szczepienia HPV zdąży przekroczyć próg, rozgościć się i rozpocząć walkę na własnych warunkach. A wtedy organizmowi znacznie trudniej jest skutecznie się go pozbyć.
Czy szczepionka przeciw HPV jest bezpieczna?
Od momentu wprowadzenia szczepionki podano na świecie ponad 300 milionów dawek. Jej bezpieczeństwo jest stale monitorowane przez krajowe i międzynarodowe systemy nadzoru.
Analizy obejmujące dane z wielu badań klinicznych nie wykazały istotnych różnic w częstości poważnych działań niepożądanych między osobami zaszczepionymi a tymi, które otrzymały placebo. Nie odnotowano zwiększonego ryzyka poważnych reakcji, takich jak problemy żołądkowo-jelitowe, reakcje skórne, bóle głowy czy gorączka.
Po szczepieniu mogą pojawić się miejscowe objawy, takie jak ból, obrzęk czy zaczerwienienie w miejscu wkłucia, a także zmęczenie lub bóle mięśni. Choć mogą być nieprzyjemne, są one naturalną reakcją organizmu i świadczą o tym, iż układ odpornościowy reaguje na szczepionkę.
Ogólny profil bezpieczeństwa szczepionki przeciw HPV jest porównywalny z innymi powszechnie stosowanymi szczepieniami.
Jak skuteczna jest szczepionka?
Badania wskazują, że szczepienie przeciw HPV znacząco zmniejsza ryzyko zachorowania i zgonu z powodu nowotworów wywołanych przez ten wirus. Szacuje się, iż na każde 1000 zaszczepionych dzieci można zapobiec około 17 zgonom.
Największą skuteczność osiąga się, gdy szczepienie podawane jest w jednej lub dwóch dawkach dzieciom w wieku 9–14 lat.
Dane z krajów, które wprowadziły szczepienia ponad dekadę temu — takich jak Wielka Brytania, Dania czy Stany Zjednoczone — pokazują wyraźny spadek liczby zakażeń HPV oraz zachorowań wśród zaszczepionych osób.
W Danii, gdzie program szczepień rozpoczął się w 2008 roku, praktycznie wyeliminowano dwa najgroźniejsze typy wirusa odpowiedzialne za rozwój nowotworów. Co więcej, ich obecność w populacji spadła na tyle, iż choćby osoby niezaszczepione rzadziej ulegają zakażeniu.
Czy szczepienie na HPV wpływa na zachowania seksualne?
Jednym z najczęstszych mitów jest przekonanie, iż szczepienie przeciw HPV może zachęcać młodych ludzi do wcześniejszego rozpoczęcia życia seksualnego lub podejmowania większego ryzyka.
Wiele badań naukowych sprawdziło tę hipotezę — i nie znalazło na nią potwierdzenia.
Analiza obejmująca dane z ponad 20 badań i ponad pół miliona uczestników wykazała, iż zaszczepione nastolatki nie zaczynają wcześniej współżycia, nie mają większej liczby partnerów ani nie podejmują bardziej ryzykownych zachowań niż osoby niezaszczepione. W niektórych przypadkach obserwowano wręcz odwrotną tendencję.
Szczepionka przeciw HPV nie dotyczy zachowań. Dotyczy ochrony zdrowia.
Nawet osoby mające jednego partnera przez całe życie mogą zakazić się HPV i zachorować na nowotwór, któremu można zapobiec. Szczepienie znacząco zmniejsza to ryzyko.
To właśnie dlatego moment ma znaczenie i dlatego decyzja o szczepieniu podejmowana odpowiednio wcześnie może mieć wpływ na zdrowie w przyszłości.
*Raport „Chłopaki też mówią Bye bye HPV”. Dlaczego rodzice nie szczepią chłopców przeciw HPV i jak to zmienić”.
