Nie mają już siły ani wsparcia. Tak seniorzy trafiają na SOR

Zdjęcie: szpital @pexels

Takie historie budzą oburzenie, bo trudno przejść obojętnie obok samotnego seniora, którego bliscy nagle przestają odbierać telefony. Eksperci podkreślają jednak, iż rzeczywistość bywa bardziej skomplikowana.

Zdarzają się przypadki skrajnie nieodpowiedzialnego i bezdusznego zachowania. Ale obok nich są też rodziny, które od miesięcy lub lat opiekują się niesamodzielnym seniorem bez realnego wsparcia, odpoczynku i pomocy systemowej. W końcu dochodzą do ściany.

Starsza osoba na SOR-ze, a rodzina znika

Pracownicy ochrony zdrowia znająy zdrowia znają ten schemat. Senior trafia na SOR albo izbę przyjęć, często w okresie wakacji lub świąt. Na początku rodzina jest obecna, przekazuje podstawowe informacje, a potem kontakt się urywa. Telefon milczy, nikt nie przychodzi, nikt nie pyta o stan pacjenta.

Dla personelu medycznego to bardzo trudne sytuacje. Szpital nie jest miejscem opieki zastępczej ani „przechowalnią” na czas urlopu. SOR ma ratować życie i zdrowie w nagłych przypadkach, a nie zastępować dom pomocy społecznej, zakład opiekuńczo-leczniczy czy opiekę wytchnieniową.

Jednocześnie lekarze, pielęgniarki i ratownicy nie zawsze mogą od razu ocenić, co naprawdę wydarzyło się w domu. Czy rodzina celowo porzuciła starszą osobę? Czy senior rzeczywiście wymaga hospitalizacji? A może opiekunowie są tak wyczerpani, iż nie wiedzą już, gdzie szukać pomocy?

Opieka nad seniorem to nie tylko „podanie herbaty”

W debacie publicznej często pojawia się prosty podział: dobra rodzina opiekuje się starszym człowiekiem w domu, zła rodzina oddaje go do placówki. Taki obraz jest krzywdzący i nie pokazuje codzienności wielu opiekunów.

Opieka nad osobą z demencją, chorobą Alzheimera, po udarze albo z głęboką niesamodzielnością może oznaczać całodobową czujność. To karmienie, mycie, zmiana pieluch, pilnowanie leków, zabezpieczanie mieszkania, nieprzespane noce, agresja słowna, pobudzenie, zagubienie i strach, iż senior zrobi sobie krzywdę.

Dla bliskich to ogromny wysiłek fizyczny i psychiczny. Zwłaszcza gdy opiekun sam jest po sześćdziesiątce, choruje, pracuje zawodowo albo ma pod opieką także dzieci.

„Nie dają już rady”

Psycholożka Marika Żyrek, pracująca w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, zwraca uwagę, iż umieszczenie bliskiego w placówce nie zawsze oznacza porzucenie. Czasem to odpowiedzialna decyzja podjęta wtedy, gdy opiekun musi wyjechać, pójść do szpitala, poddać się rehabilitacji albo po prostu odpocząć, by dalej móc pomagać.

Problem zaczyna się wtedy, gdy rodzina nie ma pieniędzy na prywatną opiekę, nie może znaleźć miejsca w placówce publicznej, a dostęp do wsparcia jest zbyt mały. Wtedy szpital staje się dla niektórych ostatnim punktem ratunkowym, choć nie powinien pełnić takiej funkcji.

To nie znaczy, iż każdą sytuację można usprawiedliwić. Celowe zostawienie seniora bez opieki jest czymś zupełnie innym niż szukanie legalnego i bezpiecznego rozwiązania. Ale eksperci apelują, by nie wrzucać wszystkich rodzin do jednego worka.

Granica między bezsilnością a krzywdą

Najtrudniejsze są przypadki, w których starsza osoba trafia do szpitala w stanie odwodnienia, niedożywienia albo skrajnego zaniedbania. Wtedy pojawia się pytanie, czy doszło do celowego pogorszenia stanu zdrowia, by wymusić hospitalizację.

To już nie jest rodzinne zmęczenie ani dramat opiekuna. To realne zagrożenie dla życia seniora. Eksperci podkreślają, iż doprowadzanie osoby starszej do stanu zagrożenia zdrowia lub życia może mieć konsekwencje prawne.

Szczególnie niebezpieczne są letnie upały. U osób starszych odwodnienie może pojawić się gwałtownie i mieć bardzo poważne skutki. jeżeli senior jest niesamodzielny, nie pamięta o piciu, ma zaburzenia poznawcze albo przyjmuje wiele leków, wymaga regularnego nadzoru.

Opieka wytchnieniowa istnieje, ale wielu rodzinom nie wystarcza

W Polsce funkcjonuje opieka wytchnieniowa, czyli wsparcie, które ma odciążyć opiekunów osób z niepełnosprawnością. Jej sens jest prosty: opiekun może na chwilę odpocząć, załatwić swoje sprawy, pójść do lekarza albo odzyskać siły, a osoba zależna ma w tym czasie zapewnioną opiekę.

W praktyce dostęp do takiej pomocy bywa ograniczony. Nie każda gmina ma wystarczającą liczbę miejsc, nie każda rodzina spełnia kryteria, a liczba godzin często nie odpowiada skali potrzeb. Dla osoby, która opiekuje się bliskim przez 24 godziny na dobę, kilka dni czy kilkadziesiąt godzin wsparcia w roku może być zbyt mało.

Dlatego wielu opiekunów czuje, iż system mówi im: „radźcie sobie sami”. A kiedy nie dają rady, pojawia się wstyd, poczucie winy i lęk przed oceną.

Starzenie się społeczeństwa zmieni wszystko

Problem będzie narastał, bo Polska gwałtownie się starzeje. Coraz więcej osób dożywa bardzo zaawansowanego wieku, a wraz z tym rośnie liczba pacjentów wymagających stałej opieki. To nie jest już prywatny problem pojedynczych rodzin, ale jedno z najważniejszych wyzwań społecznych.

Jeśli państwo nie stworzy realnego systemu wsparcia dla opiekunów, presja będzie spadać na szpitale, SOR-y, rodziny i samych seniorów. A to oznacza więcej dramatów, więcej kryzysów i więcej sytuacji, które potem bulwersują opinię publiczną.

Potrzebne są dostępne miejsca opieki krótkoterminowej, większa pomoc domowa, wsparcie psychologiczne dla opiekunów, jasna ścieżka do ZOL-u lub DPS-u oraz mniej stygmatyzacji wobec rodzin, które proszą o pomoc.

Szpital nie powinien zastępować rodziny ani systemu

Historie seniorów zostawianych na SOR-ze poruszają, bo pokazują samotność osób starszych w najbardziej bezbronnej chwili. Ale pokazują też coś więcej: pęknięcie w systemie opieki, które z roku na rok będzie coraz bardziej widoczne.

Nie wolno usprawiedliwiać porzucania seniorów ani celowego zaniedbywania ich zdrowia. To krzywda, która uderza w osoby najsłabsze. Ale równie niebezpieczne jest udawanie, iż każda rodzina, która szuka placówki dla bliskiego, robi coś złego.

Opiekun też jest człowiekiem. Może być przemęczony, chory, samotny i bezradny. jeżeli nie dostanie pomocy, kryzys w końcu wybuchnie — często właśnie na szpitalnym korytarzu.

Dlatego temat „podrzucania” seniorów na SOR nie powinien kończyć się prostym oburzeniem. Powinien być pytaniem o to, jak pomóc starszym osobom i ich rodzinom, zanim wszyscy znajdą się w sytuacji bez wyjścia.