Nie Londyn, nie Berlin, a Kaufhaus na Frynie

nieustanne-wedrowanie.pl 3 godzin temu

Dom towarowy Kaufhaus w dzielnicy Nowy Bytom w Rudzie Śląskiej to miejsce, które mijam niemal codziennie. Wszakże Nowy Bytom, zwany przez nas Fryną, Frynczitą, to urzędnicze serce miasta, choć to nie jedyny powód, dla którego często tam bywam. Przez długi czas Kaufhaus pozostawał dla mnie intrygującym fragmentem miejskiego krajobrazu, który „trzeba w końcu bliżej zobaczyć”. Gdy przechodziłam lub przejeżdżałam w jego pobliżu, zwykle spieszyłam się lub była to niedziela, a więc klatki schodowe były niedostępne. Tymczasem zupełnie przypadkiem dowiedziałam się, jaką perłę w postaci okładzin ceramicznych Villeroy & Boch skrywają ich wnętrza… Co znacznie przyspieszyło moje starania o wygospodarowanie wolnego czasu w dniu roboczym. A przecież to nie jedyna ciekawostka na temat tego unikatowego miejsca.

Historia Kaufhausu nierozerwalnie wiąże się z dynamicznym rozwojem przemysłu na Górnym Śląsku. W XIX wieku tereny dzisiejszego Nowego Bytomia zaczęły gwałtownie się urbanizować w związku z działalnością hut i kopalń. Jednym z najważniejszych zakładów była powstała w 1840 roku huta „Pokój” (niem. Friedenshütte), wokół której stopniowo powstawała zabudowa mieszkaniowa oraz infrastruktura dla robotników. Wraz z rozwojem zakładu pojawiła się potrzeba stworzenia zaplecza usługowego dla pracowników i ich rodzin. Jedną z charakterystycznych dla miast Górnego Śląska realizacji urbanistycznych była kolonia robotnicza Kaufhaus, zlokalizowana na pograniczu Nowego Bytomia i Chebzia. Zabudowa ta powstawała etapami w latach około 1880–1913 i była przeznaczona głównie dla pracowników huty „Pokój”. W jej obrębie znalazły się zarówno budynki mieszkalne, jak i obiekty usługowe, między innymi dom noclegowy dla samotnych robotników (tzw. „szlafhaus”, gdzie dziś znajduje się dyskont spożywczy) oraz nowatorski na swoje czasy dom towarowy.

Dom towarowy, punkt centralny, ikona

Kaufhaus, czyli zakładowy dom handlowy, został wzniesiony w 1904 roku. Był to trzykondygnacyjny budynek utrzymany w stylistyce wczesnego modernizmu z elementami secesji, zbudowany z cegły i wykorzystujący konstrukcję słupowo-płytową zalaną cementem. Co ciekawe, budynek ten jest o rok starszy od obecnej siedziby londyńskiego domu towarowego Harrods, której monumentalny gmach powstał w 1905 roku, oraz o trzy lata starszy od słynnego berlińskiego domu towarowego Kaufhaus des Westens, otwartego w 1907 roku. Już w chwili powstania w 1904 roku Kaufhaus należał do najnowocześniejszych obiektów handlowych w regionie. Trzykondygnacyjny dom towarowy wyposażono m.in. w windy, które umożliwiały transport towarów i wygodne przemieszczanie się między piętrami. Na początku XX wieku było to rozwiązanie spotykane głównie w dużych domach handlowych Europy Zachodniej. Oprócz wind w budynku funkcjonowały inne zaplecza techniczne, na przykład ubojnia, co pokazuje, jak szeroki był zakres działalności handlowej domu towarowego i jak kompleksowo zaopatrywał on mieszkańców kolonii robotniczej. Z czasem nazwa Kaufhaus zaczęła określać nie tylko sam budynek, ale także całe osiedle, które do dziś funkcjonuje pod tą właśnie nazwą.

Warto pamiętać, iż Kaufhaus był częścią większego systemu opieki socjalnej prowadzonego przez zakłady przemysłowe. W epoce dynamicznego rozwoju przemysłu właściciele hut i kopalń starali się zapewniać robotnikom nie tylko pracę, ale również mieszkania, sklepy, szkoły czy opiekę medyczną. Dzięki temu powstawały całe, funkcjonalne osiedla zakładowe, wręcz „miasta w mieście”. Kaufhaus w Nowym Bytomiu stanowił właśnie taki punkt usługowy, integrujący życie codzienne mieszkańców kolonii robotniczej.

Ceramika najwyższej klasy

Jedną z ciekawostek, które można odkryć dopiero po wejściu do wnętrza budynku, są dekoracyjne okładziny ceramiczne zdobiące klatkę schodową. Wykonano je z materiałów produkowanych przez firmę Villeroy & Boch, czyli jednego z najbardziej znanych europejskich producentów ceramiki architektonicznej. Takie płytki były wówczas symbolem nowoczesności i wysokiej jakości wykończenia, a ich trwałość sprawia, iż do dziś zachwycają detalem i bogactwem wzornictwa. Historia firmy Villeroy & Boch sięga aż 1748 roku, kiedy François Boch wraz z synami rozpoczął produkcję ceramiki w Lotaryngii. W 1836 roku przedsiębiorstwo połączyło się z manufakturą Nicolasa Villeroya, tworząc markę znaną dziś na całym świecie. W drugiej połowie XIX wieku firma zaczęła produkować także płytki architektoniczne i ceramiczne okładziny ścienne, które trafiały do reprezentacyjnych budynków publicznych, hoteli i kamienic w całej Europie. Dzięki trwałości oraz wysokiej jakości wzornictwa wyroby te do dziś uchodzą za jedne z najbardziej cenionych przykładów europejskiej ceramiki użytkowej. Gdzie jeszcze w naszej konurbacji szukać takich perełek? Żeby odpowiedzieć sobie na to pytanie, najlepiej oddać się lekturze książki Teresy Ebis „Bytom ceramiczny”.

Kaufhaus w Nowym Bytomiu jest dziś nie tylko świadectwem przemysłowej historii regionu, ale także ciekawym przykładem architektury społecznej początku XX wieku. W jego murach odbija się historia górnośląskiego przemysłu, codziennego życia robotników oraz ambicji ówczesnych przedsiębiorców. Jedno popchnięcie drzwi przenosi nas w inny świat, gdzie choćby budynki użytkowe wznoszono z pieczołowitością, czyniąc z nich dzieła sztuki dnia codziennego.