Każdego ranka w wielu polskich mieszkaniach zapada cisza, której nikt nie przerywa. Telefon milczy, drzwi pozostają zamknięte, a dzień zaczyna się i kończy w pojedynkę. Właśnie tak wygląda codzienność tysięcy starszych kobiet w Polsce. Z Badań Potrzeb Społecznych Seniorów 2025 prowadzonych przez Stowarzyszenie MANKO wynika, iż 36 proc. doświadcza samotności, a 30 proc. walczy z depresją.
Samotność poważnie zagraża życiu seniorów
Pogłębiający się obniżony nastrój i depresja dotykają dziś co trzeciego seniora, często w warunkach samotności i bez dostępu do profesjonalnej pomocy. Samotność osób starszych ma więc charakter problemu społecznego – wiąże się z pogarszającym się stanem zdrowia, utratą partnerów i przyjaciół oraz stopniowym wycofywaniem się osób po 60. roku życia z aktywnego życia społecznego.
– “Tylko 7,5% badanych seniorów utrzymuje codzienne kontakty z rodziną, znajomymi lub sąsiadami, natomiast ponad 21% deklaruje, iż zdarza się to rzadziej niż raz w miesiącu” – mówiła dr inż. Anita Richert – Kaźmierska, ekspertka w dziedzinie polityki senioralnej. – “Oznacza to, iż co piąta osoba starsza żyje w warunkach znacznego, trwałego ograniczenia relacji społecznych”.
Ekspertka podkreśla również, iż długotrwała, destrukcyjna samotność nie pozostaje obojętna dla funkcjonowania osób starszych – “Może to prowadzić do obniżenia nastroju, apatii, spadku motywacji, zaburzeń funkcji poznawczych czy zwiększonego ryzyka zaburzeń psychicznych i rozwoju chorób neurodegeneracyjnych”.
Kobiety doświadczają jej częściej niż mężczyźni
Samotność osób starszych rzadko ma jedną przyczynę. Najczęściej jest efektem nakładających się czynników życiowych, zdrowotnych i społecznych.
Często punktem przełomowym jest śmierć współmałżonka – szczególnie męża Statystycznie kobiety żyją dłużej (średnio ok. 81 lat), podczas gdy mężczyźni ok. 75 lat, co sprawia, iż wiele seniorek spędza ostatnie lata życia w pojedynkę. Jak mówi ekspertka:
– “Aż 37,8% kobiet wskazało, iż często lub bardzo często doświadcza samotności, podczas gdy wśród mężczyzn odsetek ten wyniósł 28,8%”.
Bariery architektoniczne i „niewolnictwo czwartego piętra”
Istotną przyczyną samotności seniorów jest również utrudniona dostępność przestrzeni, która z czasem prowadzi do rezygnacji z wychodzenia z domu. Szczególnym problemem są bariery architektoniczne, widoczne m.in. w zjawisku tzw. „niewolnictwa czwartego piętra”, na które od lat zwraca uwagę Stowarzyszenie MANKO, prowadząc ogólnopolską kampanię społeczną poświęconą temu problemowi.
– “Osoby mające problemy z chodzeniem, a nie mające windy nie wychodzą z domu zamykając się w 4 ścianach i z telewizorem” – mówił Prezes Stowarzyszenia MANKO – Głos Seniora Łukasz Salwarowski – “ Ograniczenia to również brak toalet publicznych, które powodują iż osoby mające problemy z nietrzymaniem moczu – ponad 3 mln osób – ograniczają wyjścia z domu stając się niewolnikami swojego mieszkania”.
“Czy jeszcze komuś jestem potrzebna?”
Samotność pogłębia również brak stałego kontaktu z rodziną, zwłaszcza gdy dzieci mieszkają poza miejscem zamieszkania lub za granicą. W grupie podwyższonego ryzyka znajdują się osoby bezdzietne, pozbawione naturalnego zaplecza rodzinnego.
– „Najgorsze są te momenty, kiedy człowiek siada wieczorem i myśli: czy jeszcze komuś jestem potrzebna?” – mówi pani Elżbieta, 82-letnia seniorka, która od 4 lat mieszka sama po śmierci męża. Kobiety żyją statystycznie dłużej niż mężczyźni, co sprawia, iż znacznie częściej doświadczają życia w pojedynkę w starszym wieku. To one częściej prowadzą jednoosobowe gospodarstwa domowe i częściej mierzą się z utratą współmałżonka, partnerów oraz rówieśników.
Wielu seniorów nie mówi wprost o swoim smutku czy poczuciu pustki. Często nie chcą „być ciężarem”, nie sygnalizują problemu, nie proszą o uwagę. Jak zaznacza ekspertka:
–” Najważniejszym czynnikiem prowadzącym do decyzji o odebraniu sobie życia jest samotność”.
To proces, który postępuje stopniowo i często pozostaje niezauważony aż do momentu kryzysu.
Wsparcie instytucjonalne i społeczne
Bliskość zaczyna się od obecności. Czasem wystarczy pamiętać, zadzwonić, zapukać do drzwi. To drobne gesty, które realnie zmniejszają poczucie izolacji i mają ogromne znaczenie w codziennym życiu osób starszych.
Jednocześnie coraz wyraźniej podkreślana jest potrzeba odpowiedzialności międzypokoleniowej – starzenie się społeczeństwa i wyzwania demograficzne dotyczą wszystkich pokoleń, a seniorzy nie są wyłącznie odbiorcami wsparcia, ale także ważnym zasobem dla rodzin i wspólnot.
W sytuacjach, gdy pomoc rodzinna okazuje się niewystarczająca, kluczową rolę odgrywa wsparcie instytucjonalne i społeczne, oparte na założeniu, iż pomoc musi być dostępna tu i teraz. Jak komentuje dr Kaźmierska:
– “Przeciwdziałanie samotności seniorów wymaga działań zaplanowanych na wielu poziomach: od rozwoju usług sąsiedzkich i środowiskowych, przez programy aktywizacyjne i wsparcie psychologiczne, po kształtowanie przestrzeni publicznej sprzyjającej kontaktom społecznym”.
To przypomnienie, iż samotność osób starszych nie jest nieuchronnym losem, ale często konsekwencją braku szybkiej i systemowej reakcji
Inicjatywy społeczne dla seniorów
Aktywizacja seniorów coraz częściej opiera się na działaniach społecznych, które wzmacniają relacje lokalne i zachęcają do wychodzenia z domu. Kluczową rolę odgrywają inicjatywy budujące więzi sąsiedzkie, oparte na prostych formach kontaktu – rozmowie, wzajemnym zainteresowaniu i codziennej obecności. W tym kontekście istotną funkcję pełnią także narzędzia i wydarzenia sprzyjające aktywności osób starszych, takie jak Ogólnopolska Karta Seniora, która obniża bariery uczestnictwa w życiu publicznym, oraz Senioralia organizowane w wielu miastach w Polsce.
Dla wielu osób starszych to właśnie najbliższe otoczenie i lokalne inicjatywy pozostają jedyną realną przestrzenią spotkań z innymi ludźmi oraz okazją, by wyjść z domu nie „po coś”, ale „do kogoś”. Osamotnienie seniorów nie jest naturalnym skutkiem starzenia się, ale efektem społecznych zaniedbań, którym można przeciwdziałać poprzez tworzenie warunków do aktywnego i widocznego uczestnictwa osób starszych w życiu lokalnych wspólnot.
Samotność konsekwencją niżu demograficznego
Samotność seniorów coraz częściej postrzegana jest także jako pośrednia konsekwencja zmian demograficznych. Mniejsze rodziny i rosnąca liczba jednoosobowych gospodarstw sprawiają, iż naturalne sieci wsparcia stopniowo się kurczą – mniej dzieci oznacza mniej codziennych relacji i rzadszą obecność bliskich w życiu osób starszych.
W tym kontekście działania podejmowane przez Głos Seniora oraz inicjatywy realizowane przez Stowarzyszenie MANKO we współpracy z Grupa ARCHE wpisują się w szerszą refleksję nad odpowiedzialnością międzypokoleniową. Kampania “Zrób dziecko w hotelach Arche” zwraca uwagę, iż wzmacnianie więzi rodzinnych i myślenie o przyszłych pokoleniach to także element długofalowej odpowiedzi na samotność seniorów – bo brak relacji w starszym wieku bardzo często zaczyna się od demograficznej pustki sprzed lat.
Pamiętajmy także o bezpieczeństwie seniorów
Warto podkreślić jeszcze jeden istotny aspekt codziennego życia osób starszych – bezpieczeństwo. Samotność, ograniczone kontakty i brak bieżącego wsparcia sprawiają, iż seniorzy są szczególnie narażeni na różnego rodzaju zagrożenia, w tym oszustwa, manipulacje czy nadużycia. Dlatego tak ważne jest przypominanie o podstawowych zasadach ostrożności i dostępie do rzetelnych informacji.
Kampanie prowadzone przez Stowarzyszenie MANKO – „Bezpieczny Senior – Stop Manipulacji. Nie daj się oszukać” oraz „Solidarni z Seniorami – Razem Damy Radę” – koncentrują się na wzmacnianiu poczucia bezpieczeństwa, przeciwdziałaniu oszustwom oraz docieraniu z pomocą do seniorów najbardziej narażonych na izolację i wykluczenie.
Więcej materiałów edukacyjnych oraz praktycznych wskazówek można znaleźć na stronie www.niedajmysieoszukac.pl, a także w spotach edukacyjnych dostępnych na kanale Głosu Seniora pod tym linkiem: https://www.youtube.com/embed/9tZjzo1CCZA.
