(Nie aż tak) „Brudne strony” Karola Radziszewskiego w Galerii Studio

magazynszum.pl 1 tydzień temu

Karol Radziszewski wielokrotnie negował przekonanie, iż homoseksualność, kultura gejowska czy queerowość „przyszły z Zachodu” do Polski po transformacji. Po głośnej wystawie Pedały z 2005 roku, będącej jego artystycznym coming outem i pierwszą tak bezpośrednią wystawą dotyczącą homoseksualności w Polsce, zaczął wydawać[ref]Magazyn początkowo współtworzyli z artystą Paweł Kubara, Marcin Różyc, Stefan Ingvarsson. Michał Zygmunt i Monika Zawadzki[/ref], „DIK Fagazine” – czasopismo poświęcone męskości i homoseksualności w kulturze, ze szczególnym uwzględnieniem Europy Środkowo-Wschodniej. Z czasem magazyn przekształcił się z pisma reagującego na bieżącą sytuację w Polsce w platformę badań nad queerowymi archiwami regionu. Szczególnie istotny był numer Before ’89 (8/2011), przygotowywany przez niemal trzy lata i oparty na podróżach, rozmowach oraz badaniu prywatnych zbiorów homoseksualnych osób z regionu. Już wtedy wyłonił się sposób pracy, który później stanie się jednym z fundamentów zarówno słynnego Queer Archives Institute, jak i całej działalności Radziszewskiego. Artysta zaczyna w nim od ludzi – ich pamięci i wzajemnych relacji – a nie od instytucjonalnych zasobów. Jego działania nie ograniczają się do odzyskiwania dokumentów nieheteronormatywnej przeszłości, ale wytwarzają własną, ruchomą i krytyczną quasi-instytucję, w której archiwum funkcjonuje zarazem jako medium, metoda, temat i forma dzieła.

Zamiast reprodukować dominujące modele historyczności oraz instytucjonalne formy upamiętniania, Karol Radziszewski koncentruje się na tym, co marginalne, prywatne i fragmentaryczne.

Wystawa Brudne strony w warszawskiej Galerii Studio jest celebracją 21. urodzin „DIK Fagazine”, a zarazem owocem kolejnego spotkania Radziszewskiego z Michałem Grzegorzkiem, obecnym kierownikiem programowym galerii. Jest ona jednocześnie symbolicznym powrotem, i to na kilku poziomach. Pokaz jest bowiem nie tylko powrotem do archiwalnych materiałów artysty, ale także do Pałacu Kultury i Nauki – miejsca, w którym kilka lat wcześniej, jeszcze przed fantastyczną wystawą Potęga sekretów w CSW, Radziszewski spotkał się z kuratorem przy okazji efemerycznej wystawy Dziedzictwo, zorganizowanej w 2017 roku ramach Festiwalu Pomada. Pozwalała ona dostrzec, iż queerowa interwencja w strukturę muzeum nie sprowadza się już wyłącznie do udostępniania przez nie przestrzeni dla nieheteronormatywnych treści. Polega przede wszystkim na zmuszeniu instytucji do ujawnienia własnych mechanizmów rozpoznawania, hierarchizowania oraz wykluczania określonych treści i podmiotów z dyskursu.

Dziś, niemal dziesięć lat później, Radziszewski powraca do PKiN, by wypełnić wnętrza Galerii Studio tytułowymi brudnymi stronami; narracjami wykraczającymi poza mieszczański kanon przyzwoitości, przez lata uznawanymi za niemoralne, odpychające i niezasługujące na to, by zająć miejsce w oficjalnych teczkach archiwalnych.

Widok wystawy „Brudne strony” Karol Radziszewski i DIK Fagazine, fot. materiały prasowe Galerii Studio
Widok wystawy „Brudne strony” Karol Radziszewski i DIK Fagazine, fot. materiały prasowe Galerii Studio
Widok wystawy „Brudne strony” Karol Radziszewski i DIK Fagazine, fot. materiały prasowe Galerii Studio
Widok wystawy „Brudne strony” Karol Radziszewski i DIK Fagazine, fot. materiały prasowe Galerii Studio
Widok wystawy „Brudne strony” Karol Radziszewski i DIK Fagazine, fot. materiały prasowe Galerii Studio

Trudno zresztą wyobrazić sobie bardziej wdzięczne miejsce dla takiej wystawy. Pałac Kultury, ten ciężki, socrealistyczny symbol trwałości, monumentalności i państwowego porządku, okazuje się zaskakująco podatny na queerowe przejęcie. Jest coś szczególnie satysfakcjonującego w tym, iż przestrzeń zaprojektowana jako demonstracja siły i społecznej dyscypliny zostaje dziś wypełniona historiami opartymi na nieciągłości, ambiwalencji i odzyskiwaniu tego, co wcześniej pozostawało, w najlepszym wypadku, na marginesie. Gmach, który miał ustanawiać określony, także ideologiczny, porządek, staje się przestrzenią jego rozszczelnienia, a architektura oficjalnej historii zostaje zasiedlona przez opowieści, które przez dekady nie mieściły się w jej ramach. Ekspozycja wpisuje się tym samym w emblematyczną dla Radziszewskiego strategię eksponowania narracji antymonumentalnych i niehegemonicznych. Zamiast reprodukować dominujące modele historyczności oraz instytucjonalne formy upamiętniania, artysta koncentruje się na tym, co marginalne, prywatne i fragmentaryczne.

Na wystawie nie znajdziemy – nie byłoby to możliwe – szczegółowej trajektorii rozwoju magazynu czy analitycznego rozpracowania każdej wydanej dotąd publikacji. Zamiast tego dostajemy przede wszystkim ślady – migawki obecności, relacji, zdarzeń, niejednokrotnie pozbawione pełnego zapisu wizualnego.

Ann Cvetkovich, pisząc o „archiwum uczuć”, wskazywała, iż historie mniejszości seksualnych często przechowują się nie w pełnych, oficjalnie zatwierdzonych zespołach dokumentów, ale w przedmiotach nasyconych afektem, resztkach prywatnych relacji i w śladach traumatycznych doświadczeń, których instytucjonalne archiwa długo nie potrafiły rozpoznać jako źródeł[ref]A. Cvetkovich, An Archive of Feelings: Trauma, Sexuality, and Lesbian Public Cultures, Durham–London 2003.[/ref]. Wystawa obfituje zatem w efemeryczne artefakty, będące świadectwem queerowej obecności, w postaci druków, slajdów, analogowych fotografii oraz amatorskich filmów. Widza otaczają nagrania z pierwszych, warszawskich DIK-owych imprez, zdjęcia z pikiet, kopie numerów magazynu, portrety ikon polskiej kultury queerowej czy dokumentacje kontrkulturowych wydarzeń i wystaw. Wplecione zostają w nie centralne postaci dla genealogii pisma, takie jak Rysia Czubak (Rysia, 2007), kultowa postać warszawskiego queerowego życia artystycznego, z którą wywiad znalazł się w pierwszym numerze magazynu. Nie mogło oczywiście wśród tego panteonu queerowych postaci zabraknąć także Ryszarda Kisiela. To dzięki pracy nad numerem „DIK Fagazine” poświęconym czasom sprzed 1989 roku Radziszewski trafił na „Filo”, jeden z pierwszych queerowych periodyków Europy Środkowo-Wschodniej, dystrybuowany półlegalnie od 1986 roku w kręgu przyjaciół i znajomych. Jego powstanie było nierozerwalnie związane z akcją „Hiacynt”, przeprowadzoną przez Milicję Obywatelską w latach 1985–1987, operacją rejestracji homoseksualnych mężczyzn. Według przywoływanych w literaturze danych dotyczyła ona około jedenastu tysięcy osób, którym zakładano kartoteki i które nakłaniano do podpisywania upokarzających deklaracji[ref]K. Radziszewski, W. Szymański, Zabawa w chowanego. Queer i polski dyskurs historyczno-artystyczny przed rokiem 2019, [w:] Odmieńczość. Obywatelstwo seksualne i archiwum, red. T. Basiuk, J. Burszta, A. Kościańska, Warszawa 2024, s. 115–116; K. Morawska, „Żadna władza nie interesuje się nami i nie miesza się do naszych spraw”? Inwigilacja homoseksualnych mężczyzn przez Milicję Obywatelską w PRL, [w:] Odmieńczość. Obywatelstwo seksualne…, dz. cyt., s. 65–84.[/ref].

1
Krytyka 23.10.2026

Ogon macha kotem. „Dziadostwo” Małgorzaty Mycek w Galerii Bielskiej BWA

Patrycja Ignaczak

Jako iż „DIK Fagazine” od początku funkcjonował jako inicjatywa kolektywna, oparta na współpracy i budowaniu sieci relacji, wystawę dopełniają prace artystów i artystek, którzy na różne sposoby pojawiali się w orbicie magazynu. Kreślą oni zarazem jego artystyczną geografię – rozciągniętą między Polską, Ukrainą, Białorusią, dawną Czechosłowacją, Węgrami i innymi punktami Europy Środkowo-Wschodniej. Pojawiają się tu więc zarówno twórcy bezpośrednio związani z historią „DIK-a”, jak Anatoly Belov, który zdecydował się na coming out w wywiadzie opublikowanym w piątym numerze magazynu, czy Monika Zawadzki, autorka logo oraz identyfikacji wizualnej pierwszych numerów, a także artyści, których prace poszerzają pole podejmowanych przez pismo tematów. Obok Martina Falcka, Károlyego Hopp-Halásza, wspomnianego już Kisiela, Pii „Pipqy” Szczęsnowicz czy Márii Takács znalazła się Katarzyna Kozyra z Łaźnią męską prezentowaną w 1999 roku w Pawilonie Polskim na Biennale w Wenecji. Sergey Shabohin przywołuje z kolei rolę publicznych toalet jako istotnych miejsc homoseksualnej topografii miasta, podczas gdy fotografia Antona Shebetki, przedstawiająca ukraińską transpłciową żołnierkę, wprowadza do tej opowieści doświadczenia z frontu wojennego. Pochodzące z różnych lat prace śledzą i współtworzą podróż, jaką przemierzał magazyn – od eksperymentalnej formuły zinu do rozbudowanego, „poważnego” czasopisma liczącego ponad 150 stron.

Widok wystawy „Brudne strony” Karol Radziszewski i DIK Fagazine, fot. materiały prasowe Galerii Studio
Widok wystawy „Brudne strony” Karol Radziszewski i DIK Fagazine, fot. materiały prasowe Galerii Studio
Widok wystawy „Brudne strony” Karol Radziszewski i DIK Fagazine, fot. materiały prasowe Galerii Studio

Nie jest ona przy tym bynajmniej ani sentymentalną, ani nostalgiczną podróżą. Uznać należy ją raczej za swobodne, dynamiczne podsumowanie najdłużej trwającego projektu artystyczno-badawczego, nad jakim artysta pracuje, a przy tym pretekst do „opowiadania o queerowych historiach z regionu, w których centrum znajduje się pożądanie i seks […]”[ref]Fragment przemówienia Michała Grzegorzka, kuratora, podczas wernisażu wystawy, 17.09.2026. Pełen cytat: „Wystawa jest takim pretekstem do opowiadania o queerowych historiach z regionu, w których centrum znajduje się pożądanie i seks, a które bardzo często uważane były za brudne. My opowiadamy o tym seksie, pożądaniu, miłości w sposób afirmatywny, nie cierpiętniczy”.[/ref] w sposób afirmatywny. Przez 21 lat ukazało się 16 numerów „DIK Fagazine”; stosunkowo niewiele, jeżeli mierzyć je rytmem wydawniczym, ale dużo, jeżeli pamiętać, iż każdy z nich wyrastał z długiego procesu podróży, rozmów, poszukiwań i stopniowego gromadzenia materiałów, który nierzadko potrafił trwać choćby kilka lat. Na wystawie nie znajdziemy więc – nie byłoby to możliwe – szczegółowej trajektorii rozwoju magazynu czy analitycznego rozpracowania każdej wydanej dotąd publikacji. Zamiast tego dostajemy przede wszystkim ślady – migawki obecności, relacji, zdarzeń, niejednokrotnie pozbawione pełnego zapisu wizualnego. Zdekontekstualizowane obrazy i fotografie towarzyszą „DIK-owi”, który raz przybiera kształt dokumentu historycznego, innym razem eksperymentalnej przestrzeni wystawienniczej, a jeszcze innym – narzędzia budowania wspólnoty.

Queerowa zmiana obiektu spojrzenia nie idzie w parze z podważeniem samej logiki aktu i wpisanej w nią relacji władzy. Tradycyjny model reprezentacji nie zostaje tutaj zatem zakwestionowany, a jedynie obsadzony na nowo – z młodym męskim ciałem w miejscu, które przez stulecia zajmowało równie młode i równie piękne ciało kobiece.

Prezentowane dzieła zostały rozmieszczone na dwóch piętrach galerii, a jedną z pierwszych prac otwierających pokaz jest Fontanna młodości – rozbudowana kolekcja polaroidów umieszczonych na rewersie dywanu pokrytego niczym płótno białą farbą. Artysta fotografował swoich partnerów i napotkanych mężczyzn już od początku studiów; niedawno, po dłuższej przerwie, powrócił do Polaroida, traktując go jako medium zapisu kolejnych spotkań. Tytułowa „fontanna młodości” odsyła więc zarówno do mitologicznego pragnienia zatrzymania czasu, jak i do prywatnego archiwum ciał i momentów, które – właśnie dlatego, iż zostają utrwalone – nieustannie przypominają o przemijaniu. Jacques Derrida pisał, iż archiwum uwikłane jest w proces symbolicznego uśmiercania. Freudowski popęd śmierci, którego filozof upatrywał w procesie dokumentacji, ujawnia głęboki paradoks: archiwizacja ma uchronić przed zapomnieniem i utratą, ale jednocześnie prowadzi do petryfikacji tego, co żywe i zmienne. Nagie lub częściowo nagie sylwetki mężczyzn, zatrzymanych w obiektywie, układają się w erotyczny, chwilami wprost pornograficzny atlas, którego sposób ekspozycji prowokuje równie interesujące reakcje widzów; jedni pochylają się nad fotografiami i oglądają je z bliska, inni pozostają wobec nich wyraźnie zdystansowani. Intymny charakter zdjęć zderza się przy tym z porządkiem przypominającym typologię czy wizualną klasyfikację – formę historycznie uwikłaną w porządkowanie, normowanie i represjonowanie ciała, także ciała nieheteronormatywnego. Jednocześnie trudno przeoczyć, iż niemal wszystkie przedstawione tu ciała mieszczą się w dość wąskim, konwencjonalnym kanonie męskiej atrakcyjności.

1
Krytyka 26.06.2026

Dlaczego potrzebujemy Filipki? „Gender Is Over” Filipki Rutkowskiej w Galerii Studio

Karolina Plinta

Trudno więc nie zadać przy tym pytania, czym adekwatnie gest starszego artysty fotografującego młode męskie ciała różni się od dobrze znanej z historii sztuki sytuacji, w której mężczyzna-artysta przedstawia, a raczej konstruuje, nagie ciało kobiece podług dynamiki władzy i pasywności. Oczywiście zmianie ulega tutaj samo ciało poddane spojrzeniu: queerowe, męskie i przez długi czas niedopuszczane do oficjalnego pola reprezentacji. W perspektywie krytycznych studiów nad archiwum można widzieć w tych fotografiach próbę rozszerzenia archiwum rozumianego jako dyskursywny mechanizm określający, co może zostać pokazane, zapisane i uznane za godne widzialności. Nie znosi to jednak asymetrii wpisanej w sam, nomen omen, akt patrzenia. Polaroidy uruchamiają dobrze znaną relację między artystą a modelem, spojrzeniem a ciałem wystawionym na ogląd, pożądającym podmiotem a obiektem jego uwagi. Tym bardziej, iż prezentowane ciała należą do bardzo konkretnego kanonu: są młode, szczupłe, wysportowane i podobne do siebie pod względem typu urody. Queerowa zmiana obiektu spojrzenia nie idzie zatem w parze z podważeniem samej logiki aktu i wpisanej w nią relacji władzy. Tradycyjny model reprezentacji nie zostaje tutaj zatem zakwestionowany, a jedynie obsadzony na nowo – z młodym męskim ciałem w miejscu, które przez stulecia zajmowało równie młode i równie piękne ciało kobiece.

Widok wystawy „Brudne strony” Karol Radziszewski i DIK Fagazine, fot. materiały prasowe Galerii Studio
Widok wystawy „Brudne strony” Karol Radziszewski i DIK Fagazine, fot. materiały prasowe Galerii Studio
Widok wystawy „Brudne strony” Karol Radziszewski i DIK Fagazine, fot. materiały prasowe Galerii Studio

Wątki seksualności i pożądania kontynuowane są na drugim piętrze ekspozycji. Tu przestrzeń organizują z jednej strony fizyczne egzemplarze kolejnych numerów magazynu, z drugiej zaś barwne murale zawłaszczające ściany w formie przeskalowanych cytatów. Towarzyszą im różnego rodzaju efemeryczne materiały, prace Radziszewskiego oraz pozostałych, wspomnianych już, artystów. Jak jednak z ich pomocą pokazać magazyn, skoro jego podstawowym sposobem odbioru pozostaje lektura i oglądanie kolejnych stron? Brudne strony – jak każda wystawa oparta częściowo na archiwaliach – mierzy się z pytaniem, jak uatrakcyjnić materiał, który sam w sobie nie zawsze jest wizualnie pociągający. Aby temu zaradzić, Radziszewski ingeruje w już istniejące materiały poprzez autocytaty, apropriację, rekontekstualizację i reinterpretację. Zabiegi te są szczególnie istotne w odniesieniu do doświadczeń grup marginalizowanych, często pozbawionych reprezentacji, ponieważ pozwalają na świadome przepisywanie lub reimaginowanie historii. Pozostaje jednak pytanie, czy metody te rzeczywiście działają i czy są wystarczające.

Idąc na wernisaż, spodziewałam się brudu. Już sam tytuł wystawy, abstrahując od jego metaforycznych odczytań, mógł sugerować ekspozycyjny nieporządek, zuchwały gest wymierzony w sterylność white cube’u, który nie tylko korespondowałby z obscenicznymi kadrami, ale także podważał tradycyjny model ich prezentacji. Tymczasem najbardziej „brudną” (i to dosłownie) częścią ekspozycji okazał się mural rozpościerający się na ścianie przy schodach prowadzących na drugie piętro. Na tyle brudny, iż przesunięcie po nim palcem rzeczywiście pozostawiało czarny ślad. Napięta niczym struna, owłosiona noga zakończona butem na obcasie nabierała dodatkowych konotacji, gdy oglądało się ją z drugiego piętra. Widoczna wcześniej szpilka znikała wówczas z pola widzenia, a łydka sama zaczynała układać się w ostentacyjnie falliczny kształt. Ironia polega na tym, iż praca ta jest pozostałością po poprzedniej wystawie – pokazie Filipki Rutkowskiej Gender Is Over – i oficjalnie nie jest częścią ekspozycji. adekwatna wystawa, mimo pokrycia ścian malarskimi, figuratywnymi kompozycjami utrzymanymi w charakterystycznym dla Radziszewskiego lapidarnym języku, pozostaje zaskakująco zdyscyplinowana wizualnie. Trudno oprzeć się wrażeniu, iż elementy, które mogłyby destabilizować porządek wystawy, zostały poddane silnej estetyzacji – inaczej niż sugerowałby to tytuł.

Bodaj najważniejszą częścią wystawy, a więc archiwalne numery „DIK-a”, mimo iż prezentowane są nie na stołach, ale używanych w klubach podestach, zostały ułożone zupełnie tak, jak gdyby widz miał zaraz przystąpić do bibliotecznej kwerendy; z uwagą kartkować kolejne wydania, porównywać materiały, studiować je w niemal akademickim skupieniu. Ten sposób prezentacji wprowadza jednak osobliwy dysonans między uporządkowaną, dość zachowawczą formą ekspozycji, a śmiałym, subwersyjnym charakterem eksponowanych treści. Nie mamy przecież do czynienia z neutralnym materiałem badawczym, ale z narracjami marginalizowanymi, bezwstydnymi, nasyconymi afirmatywnie seksualnością, pożądaniem i cielesnością, które historycznie wymykały się instytucjonalnym rejestrom widzialności. To, co potencjalnie mogłoby działać jako gest prowokacyjny, zostaje tutaj podporządkowane logice czytelni i klasycznego modelu archiwum. W konsekwencji afektywne oddziaływanie tych materiałów zostaje częściowo ujarzmione przez sam sposób ich wystawienia.

Widok wystawy „Brudne strony” Karol Radziszewski i DIK Fagazine, fot. materiały prasowe Galerii Studio
Widok wystawy „Brudne strony” Karol Radziszewski i DIK Fagazine, fot. materiały prasowe Galerii Studio
Widok wystawy „Brudne strony” Karol Radziszewski i DIK Fagazine, fot. materiały prasowe Galerii Studio
Widok wystawy „Brudne strony” Karol Radziszewski i DIK Fagazine, fot. materiały prasowe Galerii Studio

Podobne wątpliwości może budzić to, jak wypada kategoria „queer”. Radziszewski od początku swojej praktyki artystycznej wyraźnie dystansował się wobec określenia „sztuka gejowska”. W realiach, w których jego twórczość zaczynała funkcjonować w obiegu galeryjnym, gest ten był wysoce zasadny. Sama etykieta niosła wówczas ze sobą protekcjonalny ton i łatwo stawała się skrótem zwalniającym z bardziej uważnej lektury jego prac. Zamiast otwierać pole interpretacji, potrafiła je ograniczyć już na wstępie, sprowadzając rozbudowaną praktykę artystyczną do jednego, z góry rozpoznanego tematu. Towarzyszyła temu pobłażliwość charakterystyczna dla sposobu, w jaki przez lata traktowano sztukę odnoszącą się do doświadczeń mniejszościowych. Widziano w niej zjawisko środowiskowe i partykularne. Jednak dzisiaj, gdy praktyka Radziszewskiego coraz wyraźniej koncentruje się przede wszystkim na działaniach o charakterze subwersywnym, warto być może odzyskać termin „sztuka gejowska” i poddać go charakterystycznej dla artysty strategii reapropriacji.

Wystawa, mimo pokrycia ścian malarskimi, figuratywnymi kompozycjami utrzymanymi w charakterystycznym dla Radziszewskiego lapidarnym języku, pozostaje zaskakująco zdyscyplinowana wizualnie. Trudno oprzeć się wrażeniu, iż elementy, które mogłyby destabilizować porządek wystawy, zostały poddane silnej estetyzacji – inaczej niż sugerowałby to tytuł.

W tym kontekście warto zwrócić uwagę na napięcie między faktycznym (tudzież fallicznym) kształtem wystawy a promocyjnym dyskursem, który został wokół niej zbudowany. Wbrew słowom zawartym w materiałach promocyjnych oraz danej przez kuratora obietnicy, zgodnie z którą ekspozycja miała pozwolić nam prześledzić ewolucję praktyki Radziszewskiego – od działań skoncentrowanych na doświadczeniu cismężczyzn po praktyki queerowe[ref]Fragment przemówienia Michała Grzegorzka podczas wernisażu wystawy, 17.09.2026. Pełen cytat: „Przez 20 lat [magazyn] wielokrotnie się przeobrażał, zmieniał swój layout, zmieniał miejsca, którymi się interesował. Z magazynu pedalskiego [sic! – PI] przemienił się w narzędzie badania i opowiadania o queerowym życiu w Europie Środkowo-Wschodniej, o jej przeszłości i teraźniejszości”; fragment tekstu kuratorskiego: „Magazyn, początkowo skupiony niemal wyłącznie na cis mężczyznach, z czasem otwiera się na doświadczenia wykraczające poza gejowską męskość”.[/ref] – otrzymujemy wystawę wyraźnie męskocentryczną. Mimo iż pojawiają się w niej zarówno opowieści, jak i osoby, których twórczość wykracza poza doświadczenie i tożsamość gejowską (m.in. film dokumentalny Secret Years Marii Takacs o lesbijkach z Węgier, Sofia Shebetki, mural przedstawiający Ewę Hołuszkę czy praca Kozyry), zdecydowaną dominantą ekspozycji pozostają fotografie męskich genitaliów, portrety młodych mężczyzn oraz rozmaite penisocentryczne atrybuty. Ta specyfika sprawia, iż deklarowana przez machinę promocyjną queerowość zostaje w praktyce zawężona do bardzo konkretnego, przede wszystkim męskiego rejestru wizualnego. Problemem nie jest więc sama obecność męskiego ciała czy homoerotycznej ikonografii, ale ich ilościowa i wizualna przewaga, która paradoksalnie umacnia kolejną normę tam, gdzie zapowiadane było jej podważenie.

Być może ten rozdźwięk powinien posłużyć jako szersza inspiracja do sięgnięcia i zrewidowania tradycji studiów gejowsko-lesbijskich – zamiast traktowania ich jako historycznego reliktu czy niedostatecznie rozwiniętego etapu na drodze ku teorii queer. Sama wizja linearnie postrzeganego postępu – od rzekomo mniej złożonych kategorii tożsamościowych ku coraz bardziej wyrafinowanym narzędziom dekonstrukcji – wydaje się przecież podejrzanie wygodna. Studia gejowsko-lesbijskie oraz queer studies nie muszą konkurować o status najbardziej aktualnego paradygmatu/perspektywy. Mogą działać równolegle, odpowiadając na inne pytania i odsłaniając inne aspekty poddawanego artystyczno-badawczej refleksji materiału. O ile teoria queer skutecznie podważa normy i kategorie tożsamościowe oraz procesy prowadzące do ich utrwalenia, o tyle studia gejowsko-lesbijskie pozwalają nie stracić z pola widzenia historycznej specyfiki doświadczeń, wspólnot, praktyk pożądania i historycznie zdeterminowanych sposobów reprezentacji.

Widok wystawy „Brudne strony” Karol Radziszewski i DIK Fagazine, fot. materiały prasowe Galerii Studio
Widok wystawy „Brudne strony” Karol Radziszewski i DIK Fagazine, fot. materiały prasowe Galerii Studio
Widok wystawy „Brudne strony” Karol Radziszewski i DIK Fagazine, fot. materiały prasowe Galerii Studio

Problem zaczyna się tam, gdzie „queer” z narzędzia krytycznego zamienia się w poręczne, a przy tym niezwykle pojemne, określenie przyklejane do wszystkiego, co w jakikolwiek sposób wymyka się heteronormatywnemu (a niekiedy choćby po prostu mainstreamowemu) spojrzeniu. Wszystko, co odmienne, staje się automatycznie queerowe. Pojęcie, którego siła wyrastała z oporu wobec stabilnych kategorii, samo zaczyna pełnić funkcję kategorii porządkującej. Im więcej zjawisk ma objąć, tym mniej precyzyjnie pozwala mówić o różnicach między nimi. „Queerowość”, tracąc swój semantyczny ciężar, staje się wytrychem tokenizowanym do woli przez rynek i instytucje sztuki. Jak zauważał Wojciech Szymański w wywiadzie z Zuzanną Szary, „naturalnie wszystko można squeerować, ale chyba nie wszystko jest queerowe”[ref]W. Szymański, Ciężki brzuszek, miękkie ciała. Rozmowa z Zuzanną Szary, „Szum” 23/2026, https://magazynszum.pl/ciezki-brzuszek-miekkie-ciala-rozmowa-z-zuzanna-szary/ (dostęp 19.09.2026).[/ref]. W kontekście wystawy Brudne strony konstatacja ta wydaje się zaskakująco trafna.

Brudne strony to wystawa wyraźnie męskocentryczna. Mimo iż pojawiają się w niej zarówno opowieści, jak i osoby, których twórczość wykracza poza doświadczenie i tożsamość gejowską, zdecydowaną dominantą ekspozycji pozostają fotografie męskich genitaliów, portrety młodych mężczyzn oraz rozmaite penisocentryczne atrybuty.

Być może właśnie dlatego warto, obok mówienia o sztuce queerowej, odzyskać możliwość mówienia o po prostu „sztuce gejowskiej” i „sztuce lesbijskiej”, jednak bez nostalgicznego powrotu do esencjalistycznych definicji tożsamości. Nie chodzi bynajmniej o tworzenie kolejnych zamkniętych szuflad ani o udawanie, iż „gejowskość” czy „lesbijskość” wytwarzają jednorodne i stabilne doświadczenie. Tym bardziej nie chodzi o oddanie tych pojęć dyskursom, które właśnie w taki sposób chciałyby je unieruchomić. Takiej reaktywacji należy dokonać z odpowiednią rozwagą, zwłaszcza w momencie globalnego zwrotu ku konserwatywnym politykom tożsamościowym. Powrót do narzędzi teoretycznych odnoszących się do bardziej określonych wspólnot nie powinien bowiem wytwarzać pozoru zbieżności z narracjami, które dążą do ponownego usztywnienia i zdyscyplinowania kategorii płci i seksualności. Tym ważniejsze staje się więc podkreślenie, iż chodziłoby nie o ponowne stabilizowanie kategorii tożsamościowych, ale o ich celowe i krytyczne użycie tam, gdzie okazują się interpretacyjnie potrzebne. Taki gest wydaje się tym bardziej uzasadniony i w przypadku „DIK-a” – sam Radziszewski zauważał przecież, iż po latach nagrywania głosów i gromadzenia materiałów „efektywnie stworzył źródła”, które jego akademiccy przyjaciele i współpracownicy mogą następnie rozwijać teoretycznie[ref]V. S. Vukadinović, Vojin Saša Vukadinović in Conversation with Karol Radziszewski, Founder of the Queer Archives Institute, „Texte zur Kunst”, 8 lipca 2019, https://www.textezurkunst.de/en/articles/vukadinovic-queer-archives-institute/ (dostęp: 19.09.2026).[/ref].

Z Brudnych stron znacznie lepiej niż queerowość wybrzmiewa natomiast zmiana artystycznej geografii. Punkt ciężkości przesuwa się, równolegle do kolejnych numerów czasopisma, z polskiego kontekstu ku sztuce i społecznościom funkcjonującym w różnych częściach Europy Środkowo-Wschodniej. Gest ten jest udaną próbą przeformułowania tradycyjnego modelu narracji historyczno-artystycznej; odejścia od wertykalnej, narodowo zorientowanej wizji na rzecz ujęcia horyzontalnego, akcentującego mnogość perspektyw, relacyjność oraz współobecność równorzędnych narracji. Nie jest to oczywiście nowy kierunek w praktyce Radziszewskiego – podobne tropy geograficzne pojawiały się w jego licznych wcześniejszych wystawienniczych projektach. W Galerii Studio historie krążą jednak nie tylko pomiędzy różnymi miejscami, ale także pomiędzy dekadami: od materiałów z lat 70. i 80., przez pierwsze gejowskie ziny i lesbijskie publikacje, po współczesne praktyki artystyczne i archiwalne. Wiele z prezentowanych prac i materiałów pokazywanych jest w Warszawie po raz pierwszy, a ich zestawienie ujawnia, jak silnie historia seksualności w Europie Środkowo-Wschodniej uwikłana była (i przez cały czas bywa) w spojrzenie zewnętrzne, skłonne do jej egzotyzowania i fetyszyzowania.

Tym bardziej szkoda, iż oprawa Brudnych stron nie licuje z ich zawartością. Magazyny leżą na „stołach”, prace wiszą na ścianach – wszystko znajduje się dokładnie tam, gdzie można by się tego spodziewać. I choć wystawa prowadzi nas przez kolejne archiwalne numery magazynu, mam wrażenie, iż z tej opowieści wypadło kilka istotnych rozdziałów.

Idź do oryginalnego materiału