Nie wolno ci śpiewać
Nie uśmiechasz się tak, jak trzeba.
Bożena nie od razu zrozumiała, iż to do niej. Wpatrywała się w swoje dłonie, ułożone na kolanach na granatowej sukience, której sama nigdy by nie wybrała. Za ciasna w ramionach. Zbyt błyszcząca. Zbyt obca.
Bożena. Mówię, nieprawidłowo się uśmiechasz. Za sztywno. Ludzie to widzą.
Janusz wypowiedział to cicho, nie odwracając głowy. Patrzył w salę, gdzie goście jubileuszu jego firmy już zajmowali miejsca. Dwadzieścia lat firmy. Wielka uroczystość. istotny wieczór. Jej rola została ustalona wcześniej, niemal jak punkt w umowie: siedzieć obok, wyglądać przyzwoicie, nie mówić zbyt wiele, nie wypijać więcej niż jednego kieliszka, nie zaczynać rozmów z partnerami bez jego zgody.
Przepraszam szepnęła.
Nie przepraszaj, popraw się.
Restauracja należała do tych miejsc, gdzie pieniądze czuje się fizycznie. Nie krzyczą o sobie, tylko są obecne. W ciężkich obrusach, przytłumionym świetle żyrandoli, w tym jak kelnerzy poruszają się bezgłośnie, wręcz płyną. Bożena bywała tu już kilka razy i za każdym razem czuła się tak samo: obco. Nie jak żona bogatego przedsiębiorcy, ale jak zwykły, żywy człowiek. Jak kobieta z własnym imieniem, historią, czymś, co kiedyś miała w środku.
Obchodziła pięćdziesiąte szóste urodziny. Dwadzieścia osiem lat przeżyła u boku Janusza Grzymały. Poznali się, gdy kończyła Akademię Muzyczną. Była pełna pasji, zakochana w Szymanowskim i Chopinie. On młody biznesmen z przekonaniem, iż świat można kupić albo dostosować do siebie. Patrzył na nią tak, jakby była całym jego światem. Później okazało się, iż chciał ją jedynie ukształtować po swojemu.
Janusz, może pójdę do Wiesławy? Siedzi tam sama.
Wiesława poczeka. Nie masz czego szukać przy stole Kowalskich.
Ale znamy się od dwudziestu lat.
Bożena w jego głosie nie było złości. Jedynie znużenie, jakby odpowiadał dziecku. To istotny wieczór. Po prostu siedź i się uśmiechaj.
Uśmiechnęła się. Tak, jak powinna. Zgodnie z instrukcją.
Sala powoli zapełniała się ludźmi. Partnerzy biznesowi, klienci, urzędnicy, żony urzędników. Wszyscy eleganccy, nie za głośni, prowadzący rozmowy odpowiednie dla takich wydarzeń. Bożena słuchała urywków rozmów i myślała, iż nie pamięta, kiedy ostatni raz mówiła o czymś naprawdę dla niej ważnym. O muzyce. O polifonii. O tym, czemu II koncert Chopina wciąż ją rozdziera od środka, choćby jeżeli słyszy go tylko w radiu.
W domu radio było włączane rzadko. Janusz nie znosił klasyki twierdził, iż działa mu na nerwy.
Przy sąsiednim stoliku kobieta w czerwonej sukni śmiała się szczerze z czyjegoś żartu. Śmiech miała prawdziwy, lekko chropawy, bardzo żywy. Bożena poczuła coś jak zazdrość. Nie o suknię i nie dlatego, iż kobieta była młodsza i ładniejsza. Po prostu śmiała się tak, jakby miała do tego prawo. Bez pytania kogokolwiek o zgodę.
Uroczysta kolacja toczyła się swoim rytmem. Tosty, brawa, przemówienia o dwudziestu latach sukcesów i o wielkiej przyszłości. Janusz wygłosił swoją mowę zwięźle i rzeczowo, jak zawsze. Sala biła mu brawo. Był w tym dobry, to prawda. Bożena klaskała wraz z resztą, myśląc, iż przecież ona też kiedyś potrafiła. Zatrzymywać oddech słuchaczy. Stać przed ludźmi i śpiewać tak, iż milknęli.
Ostatni raz wystąpiła publicznie dwadzieścia cztery lata temu. Na wieczorze w akademii, skąd Janusz zabrał ją wcześniej, bo zadzwonili do niego w interesach.
Konferansjer ogłosił konkurs talentów dopiero po deserze, gdy goście byli już rozluźnieni, a w sali zrobiło się gwarno. Takie rozluźniające zakończenie wieczoru: każdy mógł wyjść na małą scenę i pokazać, co potrafi. Dowcip, sztuczka, piosenka. Janusz skrzywił się.
Co za prymitywizm mruknął.
Bożena milczała. Wpatrywała się w scenę. Stał tam mikrofon, z boku siedział pianista, młody chłopak z dobrym spojrzeniem, który grał już kilka utworów do kolacji. Bożena zauważyła, iż zawsze kiwał lekko głową w takt, choćby gdy grał bardzo cicho.
Na scenę wyszło dwóch gości jeden opowiedział kawał, drugi zagrał na harmonijce ustnej. Publiczność przyjęła ich uprzejmie, bez większego entuzjazmu. Konferansjer znów zaprosił chętnych. W sali zrobiło się ciszej.
Bożena poczuła, iż coś w niej się ruszyło. Nie gwałtownie, raczej jakby od dawna zamknięte drzwi ustąpiły pod lekkim naciskiem. Położyła serwetkę na stole. Wstała.
Dokąd idziesz? spytał Janusz.
Do toalety.
Nie poszła do łazienki. Zamiast tego podeszła do konferansjera i coś mu szepnęła. Ten uniósł brwi, potem kiwnął. Następnie podeszła do pianisty, wymieniła z nim kilka słów. Pianista skinął głową, w oczach zabłysło mu zainteresowanie.
Kiedy konferansjer wyczytał jej imię, Janusz chyba nie od razu zrozumiał, co się dzieje. Później pojął. Bożena widziała jego twarz kątem oka, schodząc do sceny. Starała się na niego nie patrzeć. Skierowała wzrok na mikrofon.
Schodków na scenę były trzy. Wdrapała się na nie i stanęła przed publicznością. Wśród gości wielu już się rozproszyło, rozmawiali przy stołach. Kilka osób patrzyło z grzecznym oczekiwaniem: No, zobaczymy, co pokaże.
Bożena skinęła na pianistę.
Zagrał pierwsze akordy, a sala przycichła, bo to nie była ani biesiada, ani estrada. To był Szymanowski. Wokaliza. Jedno z najtrudniejszych i najpiękniejszych dzieł jej repertuaru sprzed lat, wykonywane w dniu absolutorium. Bez słów. Tylko głos i muzyka.
Zaczęła śpiewać. I od razu nie dowierzała sobie. Że głos w ogóle jest. Że nie umarł przez te wszystkie lata milczenia, nie uschnął, nie zniknął. Był tu. Inny, ciemniejszy z wiekiem, z innymi barwami ale żywy. Prawdziwy.
Sala ucichła całkowicie na trzeciej frazie. Nie stopniowo, ale nagle: rozmowy umilkły, kieliszki odstawiono, wszyscy odwrócili się ku scenie. Bożena nie rejestrowała tego w pełni. Była skupiona tylko na trzymaniu oddechu, frazy, byle nie myśleć o Januszu, o tym, jak zareaguje, o tym, co będzie po.
Potem wszystko było nieważne. Liczyła się tylko ta chwila.
Kiedy skończyła, zapadła cisza. Po chwili sala wstała. Nie cała naraz, ale wstała. Oklaski były prawdziwe, nie uprzejme. Kobieta w czerwonym krzyczała brawo. Pianista patrzył na nią, jakby ujrzał coś unikatowego.
Bożena wróciła do stołu. Nogi miała jak z waty. Serce biło szybko, ale równomiernie. Szła i już widziała twarz Janusza.
Nie klaskał.
Siadaj powiedział beznamiętnie.
Usiadła.
Ty wiesz, co zrobiłaś?
Zaśpiewałam.
Nie rób z siebie mądrali. Pokazałaś się przed wszystkimi. Bez mojej zgody. Wiesz, jak to wygląda?
Jak?
Jakby moja żona tęskniła za uwagą. Jakby jej było mało powoli odstawił kieliszek. Jedziemy do domu. Za dziesięć minut.
Janusz, przecież jeszcze
Za dziesięć minut, Bożena.
Zdążyła podejść do niej trójka: kobieta w czerwieni jak się później dowiedziała, Tamara uścisnęła jej rękę: Jest pani niesamowita, skąd się pani wzięła? Starszy pan z brodą zapytał: Kto panią uczył? Wiesława, ta od lat znana przyjaciółka, podbiegła i objęła ją tak serdecznie, iż Bożena omal nie popłakała się na miejscu.
Bożena, gdzieś ty była przez te lata? Ty przecież śpiewałaś jak
Wiesława, musimy już iść Janusz pojawił się u jej boku. Ujął Bożenę pod ramię, z pozoru łagodnie, ale z takim uściskiem, iż poczuła to przez materiał sukni. Przepraszam, Bożenę boli głowa od rana. Musimy wracać.
W drodze powrotnej nie powiedział słowa. Klęska ciszy bolała bardziej niż najgorsze kłótnie. Bożena patrzyła przez okno samochodu na nocną Warszawę latarnie, witryny. Czuła w sobie dziwny spokój, nie radość, nie lęk. Jakby właśnie przypomniała sobie własne imię.
W domu zdjął marynarkę i powiesił na wieszaku.
Słuchaj zaczął. Wiem, iż się nudzisz. Wiem, iż chcesz czegoś swojego. Powinnaś jednak zrozumieć pewne granice. Są rzeczy stosowne, i są niestosowne. Postawiłaś mnie teraz w niekomfortowej sytuacji przed ludźmi, od których zależy moja firma.
Śpiewałam. Ludzie bili brawo.
Zrobiłaś z siebie artystkę na firmowej uroczystości. Rozumiesz różnicę?
Nie odpowiedziała zaskakująco spokojnie. Wytłumacz.
Patrzył na nią długo. W końcu rzucił:
Masz wszystko. Dom, stabilizację, pozycję społeczną. Nie rozumiem, czego ci brak. I nie mam zamiaru dociekać.
Powiem ci. Brakuje mi mnie samej.
Co to znaczy?
Sam dobrze wiesz.
Odeszła do sypialni i zamknęła drzwi. Położyła się, choćby się nie przebierając, i wpatrywała się w biały, równy sufit taki jak ich pozornie równe życie. Słyszała kroki Janusza, trzaskanie drzwiczkami szafy. Potem już tylko cisza.
Nie spała do rana. Wspominała, jak piętnaście lat temu zgodziła się odejść z podstawówki, gdzie uczyła śpiewu. Janusz przekonywał, iż to nie przystoi żonie biznesmena, pieniądze żadne, a jej praca jest zbędna. Posłuchała go, łudząc się, iż zajmie się czymś innym. Ale coś innego nigdy się nie pojawiło, bo za każdym razem Janusz miał powód, by stwierdzić, iż nie wypada, nie warto, nie czas.
Nie bił, nie krzyczał. Po prostu bardzo spokojnie tłumaczył, co jest adekwatne, a co nie. Przez blisko trzydzieści lat tak przywykła do tych objaśnień, iż przestała słyszeć własny głos. Dosłownie.
Aż do tamtego wieczora.
Rano, gdy Janusz brał prysznic, wyjęła starą torbę z pawlacza. Spakowała dokumenty. Paszport. Dyplom z akademii, znaleziony przypadkiem w głębokiej szufladzie. Kilka fotografii. Telefon. Trochę gotówki z koperty, którą od trzech lat odkładała na wszelki wypadek. Wcześniej sama nie wiedziała, na co. Teraz już wiedziała.
Ubierała się zwyczajnie. Dżinsy, sweter, kurtka. Gdy Janusz wyszedł z łazienki, stała w przedpokoju z torbą na ramieniu.
Dokąd idziesz?
Odchodzę.
Długa pauza.
Nie wygłupiaj się.
Nie wygłupiam się. Odchodzę.
Bożena wycierał ręce w ręcznik, patrząc na nią jak na kogoś, kto wyolbrzymia problem. Jesteś roztrzęsiona, prześpij się, pogadamy wieczorem.
Już rozmawialiśmy.
Nie masz pieniędzy. Nie masz pracy. Do kogo pójdziesz?
Znajdę miejsce.
Bożena, to śmieszne. Jesteś już po pięćdziesiątce. Dokąd ty
Otworzyła drzwi i wyszła. Słyszała jeszcze jego głos, ale nie rozumiała słów. Windą zjeżdżała długo, patrząc na własne odbicie w stalowych drzwiach. Pomarszczone, trochę rozmazane. Niemal się do niego uśmiechnęła.
Szła piechotą. Przemierzała Warszawę, oddychała. Była późna, sucha, chłodna jesień. Pachniało liśćmi i kawą z pobliskiej kawiarenki. Weszła, zamówiła kawę na wynos, usiadła przy oknie i zadzwoniła do jedynej osoby, której mogła się przyznać do wszystkiego.
Wiesława, potrzebuję pomocy.
Matko Boska, co się stało?
Odeszłam od Janusza.
Cisza. Potem:
Gdzie jesteś?
Wiesława mieszkała sama na Pradze, w dwóch pokojach. Jej dzieci wyjechały, mąż zmarł przed kilkoma laty. Otworzyła drzwi, zobaczyła Bożenę z walizką i nic nie pytała. Tylko odsunęła się i powiedziała:
Wchodź. Woda już się grzeje na herbatę.
Siedziały do nocy przy kuchennym stole. Bożena opowiadała, a Wiesława słuchała bez przerywania, westchnień, przewracania oczami. Od czasu do czasu tylko dolewała herbaty. Gdy w końcu Bożena umilkła, Wiesława ujęła jej dłoń.
Odeszłaś. To najważniejsze. Resztę da się załatwić.
Zablokuje mi konto. Już zresztą chyba to zrobił.
Zablokował?
Tak. Ostrzegał. Rok temu, po kłótni, groził: Spróbuj odejść, zobaczysz.
To zobaczy zacisnęła usta Wiesława.
Janusz nie kazał na siebie długo czekać. Jeszcze tego samego dnia telefon Bożeny nie przestawał dzwonić: najpierw on, potem jego sekretarka, później matka Bożeny widać już nastawiona odpowiednio przez zięcia. Matka płakała w słuchawkę: Janusz zadzwonił, powiedział, iż Bożena po firmowej imprezie jest w złym stanie, potrzebuje pomocy.
Mamo, jestem zdrowa.
Bożenko, on jest taki zmartwiony. Powiedział, iż dziwnie się zachowywałaś, powinnaś pójść do lekarza…
Mamo, śpiewałam. Wyszłam na scenę i zaśpiewałam. To nie kryzys nerwowy.
On twierdzi, iż się kompromitowałaś…
Nic mi nie jest. Jestem u Wiesławy. Zadzwonię jutro.
Rzeczywiście karty zablokowane. Gotówka z koperty gwałtownie topniała, Wiesława nie chciała przyjmować pieniędzy za mieszkanie, ale na dłużej tak być nie mogło.
Po trzech dniach Janusz przysłał jej rzeczy. Nie przyjechał sam; nieznani ludzie przynieśli reklamówki pod drzwi. Były tam przypadkowe ubrania, wybrane bez ładu: letnie sukienki w październiku, szpilki, ozdóbki. Ani jednej ciepłej rzeczy. Ani potrzebnych książek. Bożena odczytała ten gest jako bardzo wymowne przesłanie.
Następnego dnia zadzwoniła matka: Janusz był u niej. Pił herbatę, opowiadał, iż Bożena zawsze była nerwowa i niestabilna, iż robił dla niej wszystko, a ona nie doceniała. Martwi się, ale wygląda, iż potrzebna jest specjalistyczna pomoc. Matka słuchała zawsze umiała słuchać tych, którzy mówili rzeczowo i spokojnie.
Bożena, może wrócisz, pogadacie…
Mamo, on blokuje mi pieniądze i rozpuszcza plotki, iż jestem szalona. Rozumiesz, co to znaczy?
Matka zamilkła.
Jest mężczyzną, Bożenko. Oni tacy są, kiedy są zranieni.
Bożena odłożyła słuchawkę i długo patrzyła w okno. Wyjęła z torby swój dyplom, położyła na stole. Ciemnoniebieska okładka, złote litery: Bożena Sokołowska, absolwentka wydziału wokalnego. Nie trzymała go w rękach chyba od piętnastu lat.
Nazajutrz zadzwoniła do Akademii Muzycznej. Pytała o profesora Antoniego Zielińskiego, dawnego pedagoga. Obawiała się, iż już nie żyje. Był. przez cały czas uczył, choć miał ponad siedemdziesiąt lat. Dostała do niego numer.
Profesorze Zieliński? Tu Bożena Sokołowska. Czy pan mnie pamięta?
Długa przerwa.
Sokołowska? Z czwartego roku?
Tak.
Oczywiście. Gdzie się pani podziewała, Bożenko? Tyle lat
Zniknęłam. Ma pan rację. Panie Profesorze, potrzebuję pomocy.
Spotkali się dwa dni później w małej klasie na trzecim piętrze. Profesor był dokładnie taki, jakiego pamiętała: niewielki, smukły, z przenikliwymi oczami i nawykiem składania rąk na kolanach. Spojrzał na nią uważnie i rzucił:
Postarzała się pani.
Pan też.
To naturalne uśmiechnął się lekko. Proszę śpiewać.
Od razu?
Po co czekać?
Zaśpiewała. Najpierw niepewnie, czuła, iż płuca nie pracują na pełnych obrotach, a głos drży na wysokich dźwiękach. Profesor słuchał, nic nie mówił, nie przerywał. Kiedy skończyła, zamyślił się.
Głos jest powiedział w końcu. Technika słaba. Oddech słaby. Ale głos jest. To najważniejsze, Bożeno. Resztę się da odbudować.
Ile to potrwa?
Zależy od pani. Przy poważnej pracy za dwa, trzy miesiące możemy mówić o czymś więcej. Zamilkł. Dlaczego pani przerwała?
Wyszłam za mąż.
I mąż zabronił śpiewać?
Nie zabronił. Tak po prostu wyszło.
Profesor długo na nią patrzył.
Po prostu. Rozumiem. Pracujemy dalej, Sokołowska.
Spotykali się codziennie. Bożena przychodziła na uczelnię na dziewiątą, wychodziła czasem o drugiej, czasem później. Głos wracał powoli, nierówno: raz wszystko szło gładko, raz od początku jakby startowała. Profesor był surowy, nie pobłażał wiekowi ani tym, iż długo pani nie śpiewała. Powtarzał: Głos nie ma wieku. Jest warsztat i wola. Reszta to wymówki.
Wiesława znalazła jej pracę w Domu Kultury: prowadziła kółko śpiewu dla seniorów. Płacono niewiele, ale były to jej własne pieniądze. Zajęcia trzy razy w tygodniu sprawiały jej radość. Starsze panie śpiewały bez celu, po prostu z potrzeby serca. Dla Bożeny patrzenie na nie działało kojąco.
Janusz nie ustawał. Ze słuchów dochodziły wieści: rozpowiadał, iż Bożena od niego odeszła przez jakiegoś nauczyciela, iż jest niestabilna, iż znosił jej dziwactwa latami i musiał uwolnić się. Wersje różniły się w zależności od towarzystwa, sens pozostał jeden: ona niepoczytalna, on ofiara. Część znajomych chyba wierzyła. Część milczała.
Matka dzwoniła ostrożnie, wybierając słowa.
Myślisz o przyszłości? O mieszkaniu?
Myślę, mamo.
On mówi, iż można wszystko ustalić, jeżeli wrócisz.
Nie wrócę.
Bożenko, przecież da się dogadać. Rozwód, podział majątku
Mamo, blokuje mi pieniądze i opowiada o mojej rzekomej chorobie. Z takimi nie da się rozmawiać, trzeba się rozstać raz na zawsze.
Matka wzdychała, zmieniała temat. Bożena nie miała do niej żalu. Matka dorastała w innych czasach, znała inny świat małżeństwa i wytrwałości. Nie miała sensu złościć się na kogoś, kto nigdy nie nauczył się innego języka.
Po miesiącu profesor powiedział coś ważnego. Kończyli próby, Bożena zbierała nuty, kiedy usłyszała:
Za dwa miesiące w Filharmonii ma być koncert charytatywny. Program klasyczny. Szukają solistki. Mogę panią polecić.
Bożena zamarła.
Panie Profesorze, nie występowałam dwadzieścia cztery lata.
Wiem.
Publiczność poważna?
Koncert transmitowany przez TVP, dochód na szpital dziecięcy. Tak, poważna.
Zastanowiła się.
Dam znać.
Proszę się nie ociągać zaśmiał się profesor.
Zgodziła się dwa dni później. Profesor pokiwał głową, jakby czekał tylko na to.
Kolejne sześć tygodni przypominało studencki kurs walki o siebie. Praca nad repertuarem: arie operowe, pieśni, na finał znów wokaliza Szymanowskiego, tym razem inna, trudniejsza. Bożena bywała tak zmęczona, iż zasypiała u Wiesławy na kanapie przed kolacją. Ale to było inne zmęczenie niż to, które znała z małżeństwa nie szare, ale żywe.
Wiesława pilnowała jej jak matka, dbała, żeby jadła i nie forsowała się. W tych miesiącach były bliżej siebie niż kiedykolwiek przez całe lata znajomości: wspólnota ludzi, których nie łączy już dekoracja, ale prawda.
Trzy tygodnie przed koncertem pojawiły się trudności. Zadzwonił administrator wydarzenia, młody, spięty mężczyzna, wyraźnie niezręczny:
Pani Bożeno mamy pewne wątpliwości związane z pani udziałem…
Zapytała bez ogródek:
Dzwonił do was Grzymała?
Cisza.
Nie mogę tego komentować.
Rozumiem.
Zadzwoniła do profesora, ten powiedział:
Proszę jutro przyjść, wyjaśnię z organizatorami.
Profesor sprawę załatwił. Nie pytała jak, ale mogła wystąpić. Potem jednak działy się kolejne rzeczy. Tydzień przed koncertem Wiesława zadzwoniła roztrzęsiona:
Bożena, byli tu dwaj mężczyźni. Od Janusza. Pytali, czy tu mieszkasz.
I co powiedziałaś?
Że nie znam żadnej Bożeny. Ale oni jeszcze trochę postali pod blokiem. Uważaj na siebie.
Czuła chłód w żołądku nie strach, ale świadomość: Janusz tak łatwo nie odpuści. On zawsze miał być tym, który decyduje. Jej odejście było dla niego nie stratą, ale zamętem w świecie, który podlegał jego zasadom.
Opowiedziała o tym profesorowi. Ściągnął okulary, przetarł je, założył z powrotem.
Znaczy, koncert będzie chciał zepsuć.
Chyba tak.
Boi się pani?
Przemyślała szczerze.
Nie. Już nie. Nie mam już siły się bać.
Dobrze profesor zamyślił się. Na widowni będzie Wiktor Lisowski.
Kto to?
Producent. Ściąga największe głosy do największych sal w Europie. Zaprosiłem go specjalnie. Słyszał o pani po występie w restauracji. Chce posłuchać na żywo. Tak więc trzeba dać z siebie wszystko, Sokołowska.
Patrzyła na niego pytająco.
Profesor zrobił to wszystko… z rozmysłem?
Uczę czterdzieści lat odpowiedział profesor. Miałem trzy studentki z prawdziwym głosem. Jedna wyjechała, druga zmarła. Trzecia wyszła za mąż i zniknęła. Zawsze myślałem o tej trzeciej. Dobrze, iż się odnalazła.
Dzień koncertu był szary, listopadowy. Bożena przyjechała do filharmonii dwie godziny przed występem, przeszła się po pustej scenie, posłuchała ciszy sali. Wielka sala blisko tysiąc osób. Rzędy krzeseł ginęły w mroku. Kochała te momenty, gdy sala czeka, zanim zacznie się magia.
Na godzinę przed koncertem podszedł do niej administrator:
Pani Bożeno, na zewnątrz stoją dwaj panowie. Twierdzą, iż przysłani przez pani męża. Domagają się, żeby wyszła pani na zewnątrz.
To nie mój mąż. Były.
Pokazali jakiś papier, niby iż potrzebuje pani hospitalizacji.
Sekundy milczenia.
Może sobie mówić, co chce. Ja śpiewam. Wpuśćcie ich, jak chcą niech posłuchają.
Ale
Proszę mi zawołać profesora Zielińskiego.
Profesor i to załatwił. Bożena nie dowiedziała się, co powiedział ludziom Janusza, ale nie weszli na koncert. W foyer minęła wysokiego, dobrze ubranego mężczyznę to był prawdopodobnie Lisowski. Profesor rozmawiał z nim spokojnie. Tamci już się na nią nie oglądali.
Bożena wystąpiła jako trzecia w programie. Sala pełna. Kamery TVP zboku. Miała na sobie prostą, ciemną suknię, wybraną przez siebie. Bez ozdób, bez zbędnych efektów. Stanęła przed mikrofonem i spojrzała w widownię.
I zaczęła śpiewać.
Pierwszy utwór poszedł łatwo, niemal radośnie. Drugi wymagał wysiłku, prawie straciła oddech, ale utrzymała. Przy trzecim już nie myślała o publiczności ani o kamerze, nie zastanawiała się, co dzieje się za kulisami. Była tylko muzyka. Tylko ona na swoim miejscu, taka, jaka jest teraz.
Gdy zaczęła Wokalizę Szymanowskiego, sala zamarła. To była właśnie ta szczególna cisza, gdy ludzie nie tyle słuchają, co słyszą. Bożena śpiewała, czując coś jak wówczas, kiedy ludzie po długiej chorobie pierwszy raz wychodzą na powietrze i przypominają sobie, iż niebo jest przez cały czas niebieskie. Że czekało na nich cały czas.
Kiedy kończyła ostatnią frazę, w bocznych drzwiach zobaczyła Janusza.
Zdążyła go dostrzec kątem oka, kiedy szybkim krokiem podążał w stronę sceny, coś mówił do ochroniarza, gestykulował. Twarz szkarłatna, napięta. Ktoś szedł tuż obok.
Bożena śpiewała do końca. Ani jednej nuty nie straciła.
Sala wstała.
Janusz zatrzymał się w połowie przejścia. Obok pojawił się już Lisowski; mówił coś spokojnym, rzeczowym tonem. Bożena widziała, jak Janusz odpowiada, jak zmienia mu się twarz. Coś się w nim łamało cicho, niepozornie, bez efektów. Zrozumiał, iż tu jest nikim.
Odwrócił się i odszedł.
Za kulisami podszedł do Bożeny Lisowski. Uścisnął dłoń.
Dużo o pani słyszałem. Teraz usłyszałem na własne uszy. Musimy porozmawiać.
O czym?
Kontrakt. Trasa koncertowa. Najpierw tu, potem za granicą. Mam w Europie kilka sal szukających takiego głosu. Uśmiechnął się. I nikt już nie będzie pani przeszkadzał. Gwarantuję to.
Profesor stał z boku i patrzył. Gdy Bożena odwróciła się w jego stronę, po prostu kiwnął głową, raz jakby powiedział już wszystko.
Z matką porozmawiały naprawdę dopiero później. Bożena przyjechała do niej, usiadły przy kuchennym stole. Matka długo milczała.
Widziałam cię w telewizji. Na koncercie.
Tak?
Wiesława zadzwoniła, kazała włączyć. Włączyłam. Matka marszczyła obrus, układała brzegi. Nie wiedziałam, iż tak śpiewasz.
Przecież kiedyś słyszałaś mnie w akademii.
Dawno to było. Wtedy byłam mamą i strasznie się denerwowałam. A tu oglądałam w telewizji i patrzę a to ty. Podniosła wzrok. Przepraszam, Bożenko.
Za co?
Że wierzyłam jemu bardziej niż tobie. On ładnie mówił. A ty milczałaś. Myślałam, iż jak milczysz, to wszystko w porządku. Nie rozumiałam.
Bożena ujęła jej dłoń.
Mamo, zrozumiałaś dobrze. Tylko później. To nic złego.
Nie gniewasz się na mnie?
Nie.
Matka zapłakała cicho, bez łez, raczej pozwoliła łzom cieknąć. Bożena siedziała przy niej, trzymała ją za rękę, rozmyślając, iż przebaczenie to nie zacieranie śladów, ale zostawianie za sobą tylko tego, co niezbędne, a resztę niesienia już nie trzeba.
Minął rok.
Bożena stała za kulisami wiedeńskiej sali koncertowej, słuchając, jak publiczność zajmuje miejsca i szeleszczy tkaninami. Odgłosy obce i znajome zarazem: szept, kaszel, chrząknięcia, szmer. Niewielka, zabytkowa sala, z tłoczącymi się detalami. Za oknem padał śnieg.
Dziś miała taką codzienność: wynajmowane, własne choć niewielkie mieszkanie w Wiedniu. Kontrakt z Lisowskim, który pozwalał jej śpiewać i zarabiać. Walizka w ciągłym ruchu. Profesor dzwonił raz w tygodniu, czasem rozmawiali przez komputer o repertuarze. Matka przylatywała do niej co kilka miesięcy, nieustannie się dziwiąc, jak Bożena sobie radzi.
O Januszu słyszała od wspólnych znajomych rzadko i przypadkiem. Podobno firma podupadła po tej aferze, część partnerów wycofała się. Po pół roku ożenił się z młodą, milczącą kobietą, której prawie nikt nie znał. Bożena przyjęła tę wiadomość bez gniewu, bez Schadenfreude, choćby bez żalu tylko z ludzkim zrozumieniem. Pewnych ludzi nie da się zmienić. Potrzebują tylko kolejnej wygodnej osoby.
Szkoda tej kobiety. Ale to już nie była jej historia.
Własna opowieść potoczyła się inaczej. Było w niej sporo rzeczy dawniej nieznanych: zmęczenie po kolejnych podróżach, kłótnie z dyrygentami o tempo, nieporadne wywiady za granicą, samotność w hotelach. Były i inne: poranek w obcym mieście, zapach śniegu przez okno, brawa dla siebie nie dla czyjejś żony. Prawo do wybrania dowolnej sukienki. Prawo do rozmowy z kim się chce. Prawo do zamknięcia drzwi i pewności, iż za nimi nie czeka już nikt ze swoimi pouczeniami.
Czasami myślała o straconych latach. Nie z rozpaczą, ale z uczciwością: dwadzieścia osiem lat to ogrom. Przez ten czas mogłaby śpiewać, mogłaby być kimś innym lub tą samą, ale wcześniej.
Ale rozmyślanie mogłabym jest najdaremniejszą rzeczą świata. To wiedziała.
Teraz była. Głos była. Scena była.
Asystentka zajrzała zza kurtyny.
Pani Bożeno, za trzy minuty.
Już idę.
Bożena poprawiła własną, prostą sukienkę. Zrobiła kilka ćwiczeń oddechowych, zamknęła oczy. Przypomniała sobie nagle twarz Janusza sprzed roku, w tamtej warszawskiej restauracji. Nie uśmiechasz się tak. Jej mechaniczne: przepraszam”. Pamiętała tamten uśmiech poprawny, mechaniczny, wymuszony przez cudzy głos.
Teraz uśmiechnęła się naprawdę. Nie poprawnie. Po prostu bo tak chciała.
I wyszła na scenę.
Zapadła cisza.
A ona zaczęła śpiewać.
