Mieszkam naprzeciwko starego Pasternaka od jedenastu lat. Furtka u niego skrzypi tak, iż słychać ją przez zamknięte okno w kuchni — zwłaszcza nocą, kiedy wiatr od strony torów podważa ją jak czyjaś ręka, która naciska i puszcza, naciska i puszcza. Pasternak zresztą sam ją tak zostawił po tym, jak w sierpniu zeszłego roku wracał z wiadrami i pchnął skrzydło ramieniem. Klamka odpadła. Wtedy choćby chyba nie zaklął, tylko postawił wiadra na ścieżce, popatrzył na tę klamkę w trawie, kopnął ją w pokrzywy i wszedł do domu. Od tamtej pory furtka dynda na jednym zawiasie. Mówiłem mu ze trzy razy, iż można to naprawić w godzinę, mam klucz nastawny i zawiasy zapasowe po remoncie altany. Pokiwał głową i tyle. Nie spieszy mu się. W ogóle to człowiek, który potrafi miesiącami nie wyjść do sklepu dalej niż po chleb i zapałki.
Tego dnia Petronela, moja żona, zostawiła garnek żuru na kuchni i pojechała do siostry do Piły, bo ciocia Halina dostała skierowanie do kardiologa i ktoś musiał z nią siedzieć w poczekalni. Ja miałem wolne po nocnej zmianie. Właśnie nalałem sobie resztkę kawy, kiedy przez okno w kuchni, to wychodzące na ulicę Szkolną, zobaczyłem chłopaka spod siódemki — tego, co matka woła na niego Borys, chociaż w szkole chyba mówią na niego jakoś inaczej. Szedł z tornistrem przekrzywionym na jedno ramię, kurtka rozpięta, a szalik wlókł się po ziemi. Szedł szybko, prawie biegł, ale co chwilę oglądał się w stronę domu Pasternaka.
Odsunąłem firankę. W tym samym momencie z bramy Pasternaka wyjechała jego stara terenowa toyota z naklejką z czasów, kiedy jeszcze grał w orkiestrze górniczej — taka wyblakła, z trąbką na drzwiach. Auto zakrztusiło się przy wyjeździe, jak zwykle, a potem warknęło i potoczyło się w stronę przejazdu kolejowego. Przez tylną szybę, zaparowaną od środka, zobaczyłem coś, co leżało na siedzeniu. Worek. Płócienny, taki spod paszy. I ten worek — przysięgam — ruszył się. Szarpnął raz, jakby ktoś w środku przekręcił się przez sen.
Chłopak zatrzymał się przy latarni na rogu, patrząc za samochodem, póki nie zniknął za zakrętem. Potem puścił się biegiem w stronę swojego domu. Tornister podskakiwał mu na plecach, uderzając o biodro.
Dopiłem kawę. Wiedziałem, o co chodzi, jeszcze zanim Borys dobiegł do furtki.
Ta kotka pojawiła się u Pasternaka pod koniec września. Nikt nie wie, skąd przyszła. Szara, z białą plamką na piersi i uchem rozerwanym na końcu, jakby ktoś chciał zrobić jej kolczyk i nie trafił. Nie miauczała. Nie ocierała się o nogi. Siadała na ganku i patrzyła na drzwi w ten swój sposób — nie jak zwierzę, tylko jak petent w przychodni. Kiedyś, pamiętam, wyszedłem po gazetę do skrzynki i zobaczyłem, jak Pasternak kładzie jej na schodku kawałek ugotowanej ryby na kartce z „Tygodnika”. Kotka zjadła, oblizała się i przez cały czas siedziała. A on, stary, powiedział na głos, chociaż myślał, iż nikt go nie słyszy: „No to siedź”. Tyle z ich rozmów.
Potem, jeszcze przed pierwszymi przymrozkami, kotka jakoś dostała się do środka. Borys przysięgał, iż widział ją w oknie kuchennym, jak leżała na parapecie między słoikiem ogórków a starą maszynką do kawy. Ale ja ją widziałem tylko raz — wychodziła przez uchyloną lufcik, tak po cichu, iż gdyby nie ten biały krawat na piersi, wziąłbym ją za cień. Pasternak nie naprawiał lufcika od dawna. Może i dobrze.
W każdym razie w czwartek, po powrocie z nocnej zmiany, stałem przy oknie i patrzyłem, jak Borys wbiega na ganek swojego domu i znika za drzwiami. Minutę później na drodze pojawiła się jego matka, pani Michalina. Wyszła w samej kamizelce, chociaż wiało od pól, i stała chwilę, patrząc w stronę, w którą pojechał Pasternak. Potem wróciła i zamknęła drzwi, ale tak delikatnie, jakby nie chciała, żeby ktokolwiek usłyszał.
Nie wtrącam się. Ja tylko stoję przy oknie i patrzę. Tyle zostało człowiekowi po nocnej zmianie — stoi, patrzy, myśli.
Ale tamtego dnia coś mnie ruszyło. Może to, iż kotka w worku szarpnęła się jak człowiek, który nie rozumie. A może to, iż Borys biegł po ziemi z tornistrem, a szalik niósł się za nim jak lina, za którą coś ciągnie. Założyłem kurtkę. Wziąłem klucze od garażu.
Nie muszę opowiadać, co zrobiłem dalej, bo przecież każdy z was by to samo pomyślał: pojechać za starym i zobaczyć, co on robi z tym workiem pod lasem. Tyle iż ja go akurat znam dłużej niż inni. Pasternak to nie jest zły człowiek. On jest tylko człowiek, który został sam po śmierci żony i nie umie powiedzieć, iż mu ciężko. Kiedyś, gdy naprawiałem mu płot po tym, jak go przewróciła śnieżyca, staliśmy obok i patrzyliśmy na deski. Pasternak długo milczał, a potem powiedział: „Wie pan, jak to jest zrobić rano dwie kromki z serem i jedną zjeść, a drugą zostawić dla kogoś z przyzwyczajenia?”. Nie wiedziałem wtedy, co odpowiedzieć. Teraz też bym nie wiedział.
Dogoniłem go przy wyjeździe na drogę leśną za przejazdem. Siedział w aucie, silnik zgaszony, i patrzył przed siebie na młode sosenki, co to je nasadzili trzy lata temu po wichurze. Worek leżał obok na siedzeniu pasażera. Nie ruszał się. Podszedłem od strony kierowcy, zapukałem w szybę. Pasternak drgnął, jakby się zbudził.
— Jerzy? — opuścił szybę. — A pan tu co?
— Wracałem z apteki — skłamałem gładko. — Zobaczyłem auto i pomyślałem, iż coś się zepsuło.
— Nie. Stoję.
— Widzę.
Milczał. Worek na siedzeniu ani drgnął. Pomyślałem, iż może wcale nie było tam kotki, iż mi się przywidziało. Ale Pasternak, nie odrywając wzroku od sosenek, powiedział cicho:
— Niech pan na niego nie patrzy. On tego nie znosi.
Wysiadł. Obszedł auto, otworzył tylne drzwi z lewej, tam gdzie leżała złożona kurtka i torba z narzędziami. Sięgnął do kieszeni kurtki i wyjął złożoną kartkę w kratkę. Podał mi ją przez siedzenia.
— Niech pan przeczyta, skoro już pan tu jest.
Rozłożyłem. Pośrodku, koślawym pismem, z którego korzystają tylko ludzie powyżej pewnego wieku, było napisane: „Kto przychodzi do drzwi o świcie, nie zawsze prosi o pomoc. Czasem przychodzi odebrać dług. Spójrz na swoje ręce. Wszystko, co wziąłeś, musisz oddać.” Pod spodem data — zeszły czwartek. I podpis: „Ten, który widzi.”
— Kto to panu zostawił?
— Wsunięte pod furtkę. Razem z kawałkiem sznurka. Taki węzeł, jakich na wsi się nie robi, chyba iż człowiek się zna.
— I co to ma znaczyć?
Pasternak popatrzył na mnie pierwszy raz, odkąd wysiadł. W kącikach ust miał coś, czego nie nazwałbym uśmiechem.
— Znaczy, iż ktoś mi grozi. Na mojej ziemi. W moim domu. Do którego przychodzi teraz taki bachor ze szkoły i gapi się przez płot, jakby to była klatka w zoo. I w jego oczach widzę, iż mi nie wierzy. Myśli, iż ja coś zrobiłem. A ja tylko nie chcę, żeby ktokolwiek przy mnie zginął.
— Kto ma zginąć? — Zapytałem, nie chcąc choćby myśleć o dalszym ciągu.
Wtedy Pasternak otworzył worek. Powoli, jakby rozplątywał bandaż na czyjejś ranie. Ze środka wyjął szarą kotkę. Ułożył ją na kolanach. Ta uniosła łeb, popatrzyła na mnie i zeskoczyła na podłogę auta, po czym wcisnęła się pod fotel kierowcy.
— On nie jedzie do lasu — powiedział Pasternak. — On jedzie do weterynarza. Bo od tygodnia nie je. A rano zobaczyłem krew na kocu. Myśli pan, iż ja bym dusił kota? Po tym, jak Halina odeszła, to jedyna istota, która ze mną mieszka i nie ucieka do sąsiadów po pomyje.
Ja milczałem. Czułem się jak ten Borys, który stał przy latarni i widział tylko worek, a nie to, co było dalej. Dojrzewanie to podobno umiejętność powstrzymania się od pytania, na które nie ma dobrej odpowiedzi. Mnie wtedy zabrakło do tego kilku dni.
— A ten liścik? — zapytałem.
— Ktoś, kto nie ma odwagi przyjść i powiedzieć prosto w twarz. Może ten ze szkoły, co to go Borys nazywa „stary”. Może ktoś inny. Nie moja sprawa. Ja tylko stary jestem i nie chcę, żeby mi kota struto, zanim weterynarz zdąży obejrzeć.
Weterynarz w Brodnicy, jak się okazało, przyjął go bez kolejki. Znają się. Pasternak wszedł z kotką w ramionach, a ja zostałem na zewnątrz, pod neonem z psem, i rysowałem kijem po żwirze. To chyba trwało z pół godziny. Kiedy wyszedł, kotka spała w transporterze, pożyczonym od asystentki weterynarza. Miała coś z nerkami. Zwykła rzecz u kotów, które zimują na wsi. Dostała zastrzyk i dietę do końca życia.
W drodze powrotnej Pasternak zatrzymał się przed szkołą. Po drugiej stronie ulicy, na przystanku, stał Borys z matką. Czekali na autobus linii osiem. Pasternak opuścił szybę i kiwnął na chłopaka. Borys nie chciał podejść. Matka musiała go lekko pchnąć w plecy.
— Ty, młody — powiedział Pasternak. — Miałeś rację, iż mnie pilnujesz. Tylko z tym patrzeniem przez mój płot uważaj, bo furtka jest zepsuta i jak cię zawieje w nocy, to spadnie ci na plecy.
Borys nic. Stał i patrzył na transporter na tylnym siedzeniu. Kotka poruszyła się przez sen i pokazała ten biały krawat.
— Jak jej na imię? — wychrypiał Borys.
Pasternak popatrzył na mnie. A potem na chłopca.
— Ona imienia nie potrzebuje. Sama wie, iż tu jest. Ale jak chcesz, mów na nią Biała Szyja.
Borys przełknął ślinę. Skinął głową, nie odrywając wzroku od transportera.
Tydzień później furtka u Pasternaka była na nowych zawiasach z mojego garażu. Nie dlatego, iż mu kazałem. Sam przyszedł o ósmej rano, bez pukania, iż wie, iż mam te zawiasy. Naprawił ją w czterdzieści minut. Klucz nastawny zostawił na parapecie w kuchni, razem z oświadczeniem o składce za listopad. Powiedzmy, iż się rozliczyliśmy.
A co do listu — jedenaście dni później policja z Brodnicy zatrzymała mężczyznę, który podrzucał tego typu kartki trzem innym osobom w gminie. Okazało się, iż to były pracownik wodociągów, zwolniony osiem lat temu po kontroli, i iż do każdej kartki dołączał węzeł z tego samego sznurka, co w kurniku jego ojca. Kiedy go prowadzili, Biała Szyja siedziała na nowym ganku Pasternaka i patrzyła na drogę. Nie na nich. Na coś za nimi, czego my nie widzieliśmy.
Wszyscy się wtedy dowiedzieliśmy, iż nie każdego brodzonego worka trzeba się bać. Czasem to, co szarpie się w środku, to tylko półdzikie serce, które szuka progu i nie umie o nic prosić.
