„Piersi o utkaniu gruczołowym”, „gęsta budowa piersi”, „kategoria C” – takie określenia można znaleźć w opisie mammografii. Brzmią niepokojąco, ale nie oznaczają choroby ani rozpoznania raka. Informują o tym, z jakich tkanek zbudowane są piersi i jak łatwo można ocenić je w mammografii.
Gęsta budowa piersi ma jednak znaczenie z dwóch powodów. Może utrudnić zauważenie zmiany na zdjęciu mammograficznym, a jednocześnie wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na raka piersi. Dlatego wyniku nie warto odkładać do szuflady. Trzeba wiedzieć, co dokładnie oznacza i czy w konkretnej sytuacji potrzebne są dodatkowe badania.
Czym adekwatnie są gęste piersi?
Pierś składa się przede wszystkim z tkanki tłuszczowej, gruczołowej i włóknistej. jeżeli przeważa tkanka gruczołowa i włóknista, mówimy o piersiach gęstych.
Nie da się tego wiarygodnie ustalić poprzez dotyk, samobadanie, wygląd ani rozmiar biustu. Gęstość ocenia radiolog na podstawie mammografii. Piersi uznawane za gęste mogą być małe, duże, miękkie albo jędrne.
Szacuje, iż gęsta, gruczołowa budowa występuje u około 40 proc. Polek w wieku objętym badaniami przesiewowymi.
Co oznaczają kategorie A, B, C i D?
Do opisywania budowy piersi wykorzystuje się system BI-RADS. Gęstość określa się w nim dzięki czterech kategorii:
- A – piersi prawie całkowicie tłuszczowe,
- B – rozproszone obszary tkanki gruczołowej i włóknistej,
- C – piersi niejednorodnie gęste,
- D – piersi skrajnie gęste.
Za gęste uznaje się kategorie C i D.
To nie jest to samo co końcowa ocena BI-RADS wyrażana cyfrą od 0 do 6. Litera opisuje budowę piersi, natomiast liczba wskazuje, jak radiolog ocenia widoczne zmiany i czy potrzebna jest dalsza diagnostyka.
Dlaczego gęsta tkanka utrudnia mammografię?
Na zdjęciu mammograficznym tkanka tłuszczowa jest stosunkowo ciemna. Tkanka gruczołowa, włóknista oraz wiele zmian nowotworowych mają natomiast jasny kolor.
W piersi z przewagą tkanki tłuszczowej jasna zmiana może być dobrze widoczna na ciemnym tle. W piersi gęstej może częściowo „zlewać się” z otaczającą ją jasną tkanką. To trochę tak, jakby próbować dostrzec białą plamę na białym tle.
Nie oznacza to, iż mammografia u osoby z gęstymi piersiami jest bezwartościowa. przez cały czas może pokazać zmiany, których USG może nie uwidocznić – między innymi mikrozwapnienia, zaburzenia architektury tkanki czy bardzo niewielkie ogniska choroby. Jej czułość może być jednak mniejsza, dlatego czasami potrzebna jest diagnostyka uzupełniająca.
Czy małe piersi można zbadać mammografią?
Tak. Rozmiar biustu nie decyduje o skuteczności mammografii i nie jest powodem, żeby rezygnować z badania.
Przy bardzo małych piersiach prawidłowe ułożenie ciała może być technicznie trudniejsze, ale osoby wykonujące mammografię są przeszkolone we właściwym pozycjonowaniu pacjentek. Znacznie ważniejsza od rozmiaru piersi jest ich budowa – czyli proporcja tkanki tłuszczowej do gruczołowej i włóknistej.
W czasie mammografii pierś jest uciskana między płytkami aparatu. Pozwala to unieruchomić tkanki, uzyskać dokładniejszy obraz i zastosować mniejszą dawkę promieniowania. Badanie może być nieprzyjemne, a u części osób również bolesne. Nie należy tego bagatelizować.
Jeżeli poprzednia mammografia bardzo bolała, warto powiedzieć o tym osobie wykonującej badanie jeszcze przed jego rozpoczęciem. Pomocne może być również umówienie terminu na okres, w którym piersi są mniej tkliwe – jeżeli ich wrażliwość zmienia się w trakcie cyklu.
Gęste piersi a ryzyko raka piersi
Gęsta budowa piersi jest niezależnym czynnikiem ryzyka raka piersi. Nie oznacza, iż dana osoba zachoruje, ale iż statystyczne prawdopodobieństwo jest większe niż u osoby z przewagą tkanki tłuszczowej.
W badaniach osoby ze skrajnie gęstymi piersiami mogą mieć około czterech do sześciu razy większe ryzyko niż osoby, których piersi są niemal całkowicie tłuszczowe. Jest to porównanie dwóch skrajnych kategorii, a nie osoby z gęstymi piersiami z przeciętną osobą w populacji.
Na indywidualne ryzyko wpływają również między innymi:
- wiek,
- przypadki raka piersi lub jajnika w rodzinie,
- odziedziczone warianty genów, np. BRCA1 i BRCA2,
- wcześniejsze rozpoznanie raka piersi lub niektórych zmian wysokiego ryzyka,
- radioterapia klatki piersiowej przebyta w młodym wieku,
- czynniki hormonalne i reprodukcyjne,
- niektóre elementy stylu życia.
Dlatego sama informacja o gęstości piersi nie wystarcza do ustalenia najlepszego planu badań.
Czy przy gęstych piersiach mammografia ma sens?
Tak. Gęste piersi nie są powodem do zastąpienia mammografii samym USG.
Mammografia pozostaje podstawowym badaniem przesiewowym, ponieważ jako jedyna z powszechnie stosowanych metod ma dobrze udokumentowany wpływ na zmniejszenie liczby zgonów z powodu raka piersi. Poszczególne badania obrazowe pokazują też inne cechy tkanek, dlatego USG nie odtwarza wszystkich informacji uzyskiwanych w mammografii.
W Polsce osoby w wieku od 45 do 74 lat mogą skorzystać z profilaktycznej mammografii finansowanej przez NFZ raz na dwa lata, bez skierowania. o ile występują objawy, znacznie zwiększone ryzyko albo wcześniejszy nieprawidłowy wynik, diagnostyka może być prowadzona w innym trybie i z inną częstotliwością.
Czym jest tomosynteza, czyli mammografia 3D?
W klasycznej mammografii powstaje dwuwymiarowy obraz piersi. Poszczególne warstwy tkanek mogą się na nim nakładać, przez co niektóre zmiany są trudniejsze do zauważenia.
Tomosynteza, nazywana mammografią 3D, wykonuje serię zdjęć pod różnymi kątami. Radiolog może następnie oglądać cienkie warstwy obrazu, co ogranicza problem nakładania się tkanek.
Tomosynteza może zwiększać wykrywalność części zmian i zmniejszać liczbę wezwań na dodatkowe badania, ale nie usuwa wszystkich ograniczeń związanych z bardzo gęstymi piersiami. Nie powinna być też traktowana jak odpowiednik rezonansu magnetycznego.
Dostępność tomosyntezy zależy od placówki. o ile w opisie mammografii pojawia się informacja o gęstych piersiach lub niejednoznacznym obrazie, można zapytać radiologa, czy w danej sytuacji tomosynteza przyniosłaby dodatkowe informacje.
Czy USG może zastąpić mammografię?
ie. USG jest ważnym badaniem uzupełniającym, ale nie powinno być traktowane jako zamiennik mammografii.
USG pozwala między innymi:
- odróżnić torbiel wypełnioną płynem od zmiany litej,
- dokładniej obejrzeć wskazany obszar piersi,
- ocenić węzły chłonne,
- zbadać zmianę wyczuwalną, choćby jeżeli nie jest widoczna w mammografii,
- uzupełnić diagnostykę w przypadku gęstych piersi.
Badanie nie wykorzystuje promieniowania jonizującego, ale jego dokładność w znacznym stopniu zależy od doświadczenia osoby wykonującej. USG może też prowadzić do wykrywania łagodnych zmian wymagających kolejnych kontroli albo biopsji.
Dlatego kolejność „mammografia albo USG” jest myląca. Częściej należy myśleć: „mammografia, a w uzasadnionych sytuacjach również USG”. To szczególnie ważne, ponieważ z naszego raportu „Piersi w Polsce” wynika, iż niemal połowa badanych kobiet w wieku od 45 do 65 lat uważa USG za badanie równie skuteczne, jak mammografia. Tymczasem obie metody pełnią różne funkcje i nie są wymienne.
Kiedy rozważa się rezonans magnetyczny piersi?
Rezonans magnetyczny, czyli MRI, jest najbardziej czułą metodą obrazowania piersi. Nie wykorzystuje promieniowania rentgenowskiego, ale najczęściej wymaga dożylnego podania środka kontrastowego. Jest też droższy, mniej dostępny i może ujawniać zmiany, które po dalszej diagnostyce okazują się łagodne.
MRI stosuje się przede wszystkim u osób z wysokim ryzykiem zachorowania, np. z określonymi predyspozycjami genetycznymi. Coraz więcej danych wskazuje również na jego przydatność u osób ze skrajnie gęstymi piersiami.
W holenderskim badaniu DENSE pierwsza dodatkowa runda rezonansu po prawidłowym wyniku mammografii pozwoliła wykryć około 16,5 dodatkowego raka na 1000 badań u kobiet ze skrajnie gęstymi piersiami. Badanie wykazało także spadek liczby nowotworów wykrywanych pomiędzy kolejnymi rundami badań przesiewowych. Jednocześnie zdarzały się wyniki fałszywie dodatnie, prowadzące do dodatkowej diagnostyki.
W amerykańskim badaniu EA1141 u kobiet z gęstymi piersiami skrócony rezonans wykrył 15,2 raka na 1000 badanych, natomiast tomosynteza 6,2 na 1000. Wyniki te pokazują wysoką czułość rezonansu, ale nie oznaczają, iż każda osoba z gęstymi piersiami powinna wykonywać go rutynowo.
Czy promieniowanie podczas mammografii jest niebezpieczne?
Mammografia wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie, ale stosowana dawka jest mała. Badanie przechodzi regularną kontrolę jakości, a dawkę dobiera się tak, aby uzyskać czytelny obraz przy możliwie najmniejszej ekspozycji.
Co zrobić po otrzymaniu informacji o gęstych piersiach?
Najpierw przeczytaj cały opis, a nie tylko zdanie o gęstości. Sprawdź:
1. Czy określono kategorię gęstości A–D?
2. Jaki jest końcowy wynik BI-RADS?
3. Czy radiolog zalecił dodatkowe zdjęcia, USG, tomosyntezę, rezonans lub kontrolę?
4. Czy masz inne czynniki ryzyka raka piersi?
5. Czy występują jakiekolwiek objawy?
Z wynikiem można zgłosić się do lekarki lub lekarza rodzinnego, ginekologa, chirurga onkologicznego albo poradni chorób piersi. W razie potrzeby specjalista obliczy indywidualne ryzyko i dobierze kolejne badanie.
Kiedy nie czekać na następne badanie profilaktyczne?
Niezależnie od wieku, gęstości piersi i terminu ostatniej mammografii skonsultuj się z lekarzem, jeżeli zauważysz:
- nowy guzek albo twardy obszar w piersi lub pod pachą,
- wciągnięcie skóry albo brodawki,
- zmianę kształtu lub wielkości jednej piersi,
- krwisty albo samoistny wyciek z brodawki,
- niegojące się zmiany skóry brodawki,
- obrzęk, zaczerwienienie lub wygląd skóry przypominający skórkę pomarańczy,
- nowy, utrzymujący się ból w jednym miejscu.
Prawidłowy wynik wcześniejszego badania nie powinien być powodem do ignorowania nowego objawu. Dotyczy to szczególnie osób z gęstymi piersiami, ponieważ część zmian może być trudniejsza do zauważenia w mammografii.
Czy gęstość piersi może się zmieniać?
Tak. Gęstość najczęściej maleje z wiekiem, zwłaszcza po menopauzie, gdy część tkanki gruczołowej zostaje zastąpiona tłuszczową. Nie dzieje się to jednak u wszystkich w ten sam sposób.
Na obraz piersi mogą wpływać również ciąża, karmienie, masa ciała, stosowane leki hormonalne oraz leczenie onkologiczne. Dlatego opis gęstości może różnić się pomiędzy kolejnymi badaniami.
Gęste piersi – najważniejsze informacje
Gęsta budowa piersi jest częsta i sama w sobie nie oznacza choroby. Może jednak utrudniać wykrywanie zmian w mammografii oraz zwiększać ryzyko raka piersi.
Mammografia przez cały czas pozostaje podstawowym badaniem przesiewowym. USG, tomosynteza i rezonans mogą ją uzupełniać, ale wybór metody powinien zależeć od kategorii gęstości, wieku, objawów, historii rodzinnej i całkowitego ryzyka.
Najważniejsze pytanie nie brzmi więc: „mammografia czy USG?”, lecz: „jaki zestaw badań jest odpowiedni właśnie dla mnie?”.
Źródła:
„National Cancer Institute – Dense Breasts: Answers to Commonly Asked Questions” (https://www.cancer.gov/types/breast/screening/dense-breasts)
„Pacjent.gov.pl – Program profilaktyki raka piersi” (https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-raka-piersi)
„EUSOBI – Breast cancer screening in women with extremely dense breasts” (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9122856/)
„USPSTF – Breast Cancer: Screening” (https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/breast-cancer-screening)
„NEJM – Supplemental MRI Screening for Women with Extremely Dense Breast Tissue” (https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa1903986)
„JAMA – Abbreviated Breast MRI vs Digital Breast Tomosynthesis in Women With Dense Breasts” (https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2762920)
„Wysokie Obcasy – Przewodnik po badaniach piersi. Prawdy i mity” (https://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/7,100961,32682943,badania-profilaktyczne-piersi-zebralam-prawdy-i-mity-ktore.html)
„SEXEDPL – „Piersi w Polsce”. Raport z badania” (https://sexed.pl/projects/piersi-w-polsce-premiera-nowego-raportu-sexedpl/)
