Nieczęsto zdarza się, żeby po zakończeniu seansu reżyser pytał publiczność, dlaczego ktoś zdecydował się obejrzeć jego film po raz drugi. W Markowej takie pytanie padło. Mariusz Pilis chciał wiedzieć, co skłania widzów do ponownego spotkania z historią zbrodni sprzed ponad osiemdziesięciu lat. I właśnie od tego pytania zaczęła się jedna z najciekawszych części wieczoru.

W Markowej miałem okazję uczestniczyć w VII Podkarpackim Szlaku Filmowym. Obejrzałem dokument „Historia jednej zbrodni”, wziąłem udział w spotkaniu z jego reżyserem, a później dołączyłem do specjalnego nocnego zwiedzania Muzeum Ulmów. Kiedy wróciłem do własnych nagrań obu spotkań, przekonałem się, jak wiele ważnych rzeczy padło już po zakończeniu projekcji.
Nie będzie to kolejny przewodnik po muzeum. Muzeum Ulmów w Markowej opisywałem na blogu już wcześniej. Tym razem chcę opowiedzieć o filmie, rozmowie z Mariuszem Pilisem i o tym, jak nocne oprowadzanie dopełniło historię obejrzaną na ekranie.
W tym wpisie
- Dlaczego film zaprowadził mnie do Markowej?
- Film o zbrodni i powojennych losach sprawców
- Mariusz Pilis: fotografie, tablica i rozmowa z Niemcami
- Co powiedzieli widzowie po seansie?
- Nocne oprowadzanie śladami dokumentu
- Dlaczego warto uczestniczyć w takich spotkaniach?
Podkarpacki Szlak Filmowy. Dlaczego właśnie Markowa?
Podkarpacki Szlak Filmowy to inicjatywa, która pozwala poznawać kino również poza salą projekcyjną. Łączy pokazy filmowe ze spotkaniami z twórcami i miejscami związanymi z przedstawianymi historiami. Siódma edycja prowadziła uczestników między innymi do Łańcuta i Markowej. W programie markowskim znalazły się dwa dokumenty: „Historia jednej zbrodni” Mariusza Pilisa i „Świat Józefa” Rafała Wieczyńskiego.
Ja uczestniczyłem w projekcji pierwszego z nich. Szczególnie zainteresował mnie sposób ułożenia tego spotkania: najpierw film, później rozmowa z reżyserem, a na zakończenie tematyczne zwiedzanie muzeum. Można było poznać historię, dowiedzieć się, jak filmowiec szukał jej śladów, a następnie zobaczyć zgromadzone w Markowej dokumenty i pamiątki.
W podróżach z aparatem często szukam podobnych powiązań. Zdarzało mi się podążać za scenerią ekranizacji, choćby szukając na zamku w Radzyniu Chełmińskim śladów „Pana Samochodzika i Templariuszy”. W Markowej było inaczej. To nie filmowa sceneria okazała się najważniejsza, ale prawdziwa historia, z której powstał dokument.
„Historia jednej zbrodni”. Film, który pyta również o sprawców
Dokument Mariusza Pilisa wraca do wydarzeń z 24 marca 1944 roku. Niemieccy żandarmi zamordowali w Markowej Józefa i Wiktorię Ulmów, ich sześcioro dzieci oraz ośmioro Żydów ukrywanych przez rodzinę. Wiktoria była w zaawansowanej ciąży. Historia Ulmów stała się symbolem pomocy udzielanej prześladowanym Żydom podczas niemieckiej okupacji.

Film stawia jednak jeszcze jedno pytanie: co stało się z ludźmi odpowiedzialnymi za tę zbrodnię? istotną postacią dokumentu jest Eilert Dieken, niemiecki żandarm dowodzący akcją. Po wojnie wrócił do Niemiec i pracował w policji. Za udział w mordzie w Markowej nie został osądzony.
Właśnie powojenne losy sprawców, milczenie wokół ich przeszłości i trudności z dotarciem do prawdy stały się osią późniejszego spotkania. Historia nie urywa się przecież wraz z końcem wojny. Pozostają archiwa, rodzinne wspomnienia, publiczne upamiętnienia - i pytanie, czy kolejne pokolenia chcą je ze sobą zestawić.
„Ta historia ma swoje twarze”. Spotkanie z Mariuszem Pilisem
Dla mnie, jako fotografa i autora materiałów filmowych, szczególnie interesująca była opowieść Pilisa o tym, co wydarzyło się już po powstaniu dokumentu. Reżyser mówił o rozmowach z przedstawicielami niemieckiego miasta Esens, z którym związane były powojenne losy Diekena.
Wspominał spotkanie z samorządowcem, który - jak relacjonował - początkowo nie znał tej części lokalnej historii. Pilis nie chciał jedynie przeprowadzić wywiadu. Przywiózł fotografie i dokumenty, aby jego rozmówca mógł zobaczyć osoby, o których dotąd wiedział niewiele.
„Chciałem mu pokazać te fotografie. [...] Żeby on zobaczył, iż ta historia ma swoje twarze”.Mariusz Pilis, rozmowa po projekcji w Markowej
Reżyser opisywał, jak podczas oglądania kolejnych zdjęć zmieniało się nastawienie rozmówcy. Dokumenty przestawały być odległymi zapisami, a dotyczyły konkretnych ludzi i konkretnej zbrodni.
Ten fragment szczególnie zapamiętałem. Fotografia bywa pamiątką z podróży czy rodzinnym wspomnieniem, ale może być również świadectwem, wobec którego trudno przejść obojętnie. Nie zastąpi pracy historyka ani dokumentów, jednak potrafi skłonić do ich przeczytania.
Tablica, która nie była tylko formalnością
Pilis opowiadał także o staraniach, by w Esens pojawiła się tablica przypominająca o związku Diekena ze zbrodnią w Markowej. Dla reżysera jej umieszczenie było sprawdzianem gotowości do uznania niewygodnej części lokalnej historii. Jak mówił, tablica ostatecznie zawisła, choć droga do tego nie była prosta.
Nie chodziło przy tym wyłącznie o sam znak w przestrzeni publicznej. Ważne było, czy ktoś, mijając go, zatrzyma się i zada pytanie o przeszłość człowieka, którego nazwisko przez lata nie kojarzyło się tam z wydarzeniami w okupowanej Polsce.
Berliński pokaz i publiczność podzielona na pół
Innym ważnym wątkiem była projekcja dokumentu w Instytucie Pileckiego w Berlinie. Pilis wspominał, iż niemiecka publiczność zareagowała bardzo różnie. Część widzów była wstrząśnięta przedstawioną historią, inni kwestionowali sposób jej opowiedzenia. Reżyser dostrzegł jednak coś, co uznał za szczególnie ważne: dyskusja o polskiej historii toczyła się między samymi niemieckimi widzami.
„Zobaczyłem, iż Niemcy się kłócą na temat polskich historii między sobą”.Mariusz Pilis, wspomnienie berlińskiego pokazu
Podczas spotkania reżyser mówił również, iż przez trzy lata nie udało się znaleźć niemieckiego dystrybutora filmu. To dobrze pokazuje, jak długa może być droga od zrealizowania dokumentu do dotarcia z nim do widzów za granicą.
Jedna rodzina, dwie reakcje na przeszłość
Jeden z najbardziej zapadających w pamięć fragmentów rozmowy dotyczył rodziny Eilerta Diekena. Pilis wspominał, iż niemiecka dziennikarka dotarła do jednej z jego córek, której przedstawiono dokumenty dotyczące działalności ojca. Według relacji reżysera kobieta była wstrząśnięta tym, czego się dowiedziała, i nie próbowała odrzucać faktów.
Inaczej miała reagować druga córka, z którą Pilis zetknął się wcześniej. Jak opowiadał, podważała autentyczność przedstawionych jej materiałów i nie chciała przyjąć, iż ojciec mógł uczestniczyć w takiej zbrodni.
To istotny fragment nie dlatego, iż pozwala łatwo ocenić obie postawy. Przeciwnie: pokazuje, jak trudne może być zmierzenie się z dokumentami podważającymi rodzinny obraz bliskiej osoby. choćby w obrębie jednej rodziny pamięć i gotowość do poznania prawdy mogą wyglądać zupełnie inaczej.
„Te zbrodnie przestają być anonimowe”. Głos z sali
W pewnym momencie Mariusz Pilis odwrócił role i zaczął pytać publiczność. Chciał wiedzieć, kto ogląda dokument po raz kolejny i dlaczego wraca do tak trudnej historii. Z odpowiedzi wyłoniło się coś więcej niż ocena samego filmu.
Szczególnie zapamiętałem wypowiedź Czesławy Stępień, która przedstawiła się jako osoba pochodząca z Markowej. Podziękowała reżyserowi za to, iż dokument nie poprzestaje na opowiadaniu o ofiarach, ale wskazuje również ludzi odpowiedzialnych za ich śmierć.
„Te zbrodnie przestają być anonimowe. Ktoś je wykonywał”.Czesława Stępień, uczestniczka dyskusji po filmie
Jej słowa dobrze oddają sens całej rozmowy. Znamy historię odwagi Ulmów, ale w opowieściach o okupacji sprawcy często znikają pod ogólnym określeniem „Niemcy” lub „okupanci”. Dokument przywraca konkretne nazwiska i biografie. Nie po to, żeby zastąpić pamięć o ofiarach, ale żeby pełniej opowiedzieć o tym, co się wydarzyło.
Dyskusja prowadziła też dalej: do pytań o odpowiedzialność za wojnę, o powojenne rozliczenia i o sposób, w jaki dziś Polacy, Niemcy i Żydzi rozmawiają o historii. Pojawiały się ostre oceny, ale i próby spojrzenia na trudne kwestie bez prostego podziału na „my” i „oni”. Pilis przywoływał własne doświadczenia z pracy nad innymi dokumentami oraz przypadki ludzi przez dziesięciolecia dochodzących sprawiedliwości w sprawach majątkowych.
Przedstawiciel muzeum zwracał z kolei uwagę, iż dialog często zaczyna się nie od wielkich deklaracji, ale od ludzi gotowych przyjąć fakty i rozmawiać mimo różnic. Właśnie ten wymiar spotkania był dla mnie cenny: film wywołał pytania, na które nie sposób odpowiedzieć jednym zdaniem. Rozmowa przeciągnęła się na tyle, iż organizatorzy zapowiedzieli przesunięcie nocnego oprowadzania o kwadrans.
Noc w Muzeum Ulmów. Wystawa opowiedziana inaczej
Po rozmowie przenieśliśmy się do Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów. Organizatorzy przygotowali specjalne oprowadzanie, którego osią byli sprawcy zbrodni - a więc temat dopiero co obejrzanego dokumentu i późniejszej dyskusji.
Przed wejściem na wystawę usłyszeliśmy, iż muzeum chce wydobywać z ekspozycji różne wątki i opowiadać je osobno. Tym razem uwagę skierowano na osoby odpowiedzialne za mord w Markowej. Zamiast przechodzić przez całą historię chronologicznie, można było zatrzymać się przy dokumentach, nazwiskach i pytaniach pozostawionych przez film.
List córki Eilerta Diekena
Przewodniczka opowiedziała o liście, który trafił do osób związanych z powstawaniem muzeum. Napisała go córka Eilerta Diekena. Jak usłyszeliśmy, chciała choćby przekazać do polskiej placówki mundur ojca, ponieważ zapamiętała go jako dobrego, szanowanego człowieka i nie znała jego roli w zbrodni w Markowej.
Ten fragment oprowadzania szczególnie mocno łączył się ze słowami Mariusza Pilisa. Pokazywał, jak daleko mogą od siebie odbiegać rodzinne wspomnienia i ustalenia historyczne. Bez znajomości dokumentów łatwo przez lata utrwalać tylko jedną część czyjegoś życiorysu.
Joseph Kokott i pytanie o karę
Inną historią były powojenne losy Josepha Kokotta, jednego z uczestników zbrodni. W przeciwieństwie do Diekena został odnaleziony, postawiony przed sądem w Rzeszowie w 1958 roku i skazany. Orzeczoną karę śmierci zamieniono później na karę pozbawienia wolności. Kokott zmarł w więzieniu.
Zestawienie tych dwóch biografii pokazuje, jak różnie potoczyły się losy ludzi uczestniczących w tej samej zbrodni. Jeden powrócił do pracy w niemieckiej policji, drugi został osądzony w Polsce. To właśnie takie szczegóły pozwalały spojrzeć na temat odpowiedzialności nie tylko przez pryzmat ogólnych ocen, ale też konkretnych wydarzeń.
Pochówek Ulmów i odtworzona przestrzeń domu
Podczas zwiedzania usłyszeliśmy również o tym, co wydarzyło się po egzekucji. Przewodniczka opowiadała o pochówku zamordowanych i o mieszkańcach Markowej, którzy mimo zagrożenia starali się zadbać o godne potraktowanie ciał. Przygotowano prowizoryczne trumny, a 11 stycznia 1945 roku szczątki rodziny Ulmów przeniesiono na cmentarz parafialny. W związku z beatyfikacją przeprowadzono kolejne czynności związane ze szczątkami; dziś relikwie rodziny znajdują się w kościele św. Doroty w Markowej.


Zatrzymaliśmy się także przy odtworzonej w skali 1:1 przestrzeni domu Ulmów. Można wejść do środka i zobaczyć, jak kilka miejsca było do dyspozycji rodziny. Przewodniczka zaznaczała, iż prezentowane wyposażenie pochodzi z epoki, ale nie należy go traktować jako kompletu oryginalnych mebli należących do Ulmów.
Po filmie i rozmowie taka rekonstrukcja nabiera innego znaczenia. Łatwiej dostrzec, iż historia rozgrywała się nie w abstrakcyjnym miejscu z podręcznika, ale w zwyczajnym domu, w którym ludzie prowadzili codzienne życie.
Dokument, który pozostaje w Markowej
Podczas rozmowy po seansie Mariusz Pilis wspomniał, iż „Historia jednej zbrodni” została przekazana muzeum w Markowej, aby mogła tam służyć przypominaniu tej historii. Warto o tym wspomnieć, bo dobrze domyka to, co wydarzyło się tego wieczoru. Film nie był tylko jednorazowym pokazem. Stał się częścią szerszej pracy z pamięcią - obok wystawy, archiwaliów i rozmów z odwiedzającymi.
Kiedy film nie kończy się wraz z napisami
Na Okiem Obiektywu często wracam do miejsc związanych z kinem. Pisałem choćby o filmie „Czarny Mercedes”, a fotografia filmowa interesuje mnie także od strony pracy na planie, w tym fotosów i werków. Markowa przypomniała mi jednak, iż film może prowadzić nie tylko do interesujących kadrów i miejsc, ale również do pytań, które nie znikają po zakończeniu seansu.
W VII Podkarpackim Szlaku Filmowym najbardziej cenię właśnie to połączenie: dokument, spotkanie z człowiekiem, który go stworzył, i możliwość spojrzenia na tę samą historię z perspektywy muzealnej ekspozycji. Każdy z tych elementów wnosił coś innego. Film porządkował wydarzenia, reżyser opowiadał o trudnościach w docieraniu do prawdy, a przewodniczka pokazywała, jak tę wiedzę zachowuje się i przekazuje kolejnym odbiorcom.
Najmocniej zostały ze mną słowa o fotografiach i o tym, iż historia ma swoje twarze. Za datami, nazwiskami i dokumentami stoją konkretni ludzie. Czasami potrzeba filmu, czasami muzeum, a czasami rozmowy po seansie, żeby naprawdę zacząć o nich myśleć. W Markowej wszystkie te elementy spotkały się w jednym miejscu.
Więcej o Markowej i filmowym Podkarpaciu
Jeśli planujesz odwiedzić muzeum, zajrzyj również do mojego wcześniejszego wpisu: „Muzeum Ulmów w Markowej”. Informacje o VII Podkarpackim Szlaku Filmowym i programie markowskich spotkań znajdziesz na stronie Muzeum Ulmów.
Wesprzyj Okiem Obiektywu
Jeśli cenisz moje relacje z podróży, spotkań i miejsc związanych z historią, możesz wesprzeć powstawanie kolejnych materiałów: postawić wirtualną kawę lub . Dziękuję za każde wsparcie.







