Król Bawełny – Spacer po Łodzi śladami Karola Scheiblera

Zdjęcie: Król Bawełny - Karol Scheibler

Król Bawełny będzie bohaterem naszego artykułu. Zabieramy was na spacer po współczesnej Łodzi śladami Karola Scheiblera, niekwestionowanego króla bawełny XIX- wiecznej Łodzi. Odwiedzimy Księży Młyn, secesyjną elektrownię, park źródlany, pałac, a wycieczkę zakończymy na cmentarzu. Historia, architektura, sztuka i przemysł będą się splatać w jedną opowieść. Ta wycieczka to znakomity pomysł na poznanie Łodzi.

Spis treści

• Król bawełny jest jeden
• Król Bawełny – ciekawostki
• Elektrownia Scheiblera
• Karol Wilhelm Scheibler – droga do sukcesu
• Miasto w mieście
• Księży Młyn
• Famuła
• Pałac Scheiblera – Muzeum Kinematografii
• Park Źródliska
• Kaplica Scheiblera
• Inne interesujące miejsca w Łodzi opisane przez nas
• Internetowy przewodnik po Polsce

Król Bawełny – Spacer po Łodzi śladami Karola Scheiblera

Król bawełny jest jeden

Niektórzy wymieniają trzech a nawett czterech kandydatów do tytułu króla bawełny w Łodzi, ale my uważamy, iż król jest jeden -Karol Wilhelm Scheibler. Pod koniec XIX- wieku zgromadził bajeczny majątek o wartości 14 milionów rubli. W całym Królestwie Polskim nikt nie mógł się z nim równać. W swoim ręku skoncentrował 60% produkcji włókienniczej. Był właścicielem olbrzymich terenów, które rozciągały się od ulicy Piotrkowskiej, aż po granice Widzewa. Obszar ten to 1/7 ówczesnej Łodzi. Pomimo olbrzymiego bogactwa chętnie angażował się w działalność filantropijną. Karol Scheibler był dla Władysława Reymonta inspiracją do stworzenia postaci Hermana Bucholca w powieści „Ziemia obiecana”.

Król Bawełny – Spacer po Łodzi śladami Karola Scheiblera

Król Bawełny – ciekawostki

• Po katastrofalnym pożarze z 1874 roku Scheibler zastosował jedno z najnowocześniejszych w Europie rozwiązań przeciwpożarowych. W nowej przędzalni zamontowano żeliwne belki, hydranty parowe i system odcinania skrzydeł fabryki stalowymi drzwiami – inspirowany konstrukcją maszynowni brytyjskich statków.
• W czasach, gdy system kredytowy w Królestwie Polskim dopiero się rozwijał, Scheibler wprowadził własną „kasę oszczędnościową” dla robotników i zarządu. Pracownicy mogli odkładać pieniądze na dogodnych warunkach, co miało ograniczać rotację siły roboczej i wiązać ludzi z fabryką.
• W szczytowym okresie Księży Młyn zamieszkiwało ponad 8 tysięcy osób. Funkcjonowała tam własna szkoła, remiza, sklep, piekarnia, pralnia, a choćby straż fabryczna wyposażona w umundurowanie i broń.
• Gdy przeliczyć współczesnym kursem wartość zakładów Scheiblera i ich roczną produkcję, niektórzy historycy szacują, iż jego majątek mógłby dziś odpowiadać fortunie rzędu kilku miliardów złotych.
• Robotnicy opowiadali sobie historie o „złotej księdze”, w której fabrykant miał zapisywać najbardziej sumiennych pracowników i przyznawać im premie. W rzeczywistości istniały listy wyróżniających się robotników, ale o złotych okładkach nikt nie wspominał.

Król Bawełny – Spacer po Łodzi śladami Karola Scheiblera

Elektrownia Scheiblera

Mamy słabość do zwiedzania opuszczonych fabryk. Ten klimat nas fascynuje i do tego w takich miejscach można zrobić świetne fotki, dlatego nasz spacer zaczynamy od elektrowni. Piękność, perełka łódzkiej secesji, prawdziwy unikat – zabytkowa Elektrownia Towarzystwa Wyrobów Bawełnianych Karola W. Scheiblera. Łodzianie wolą słowo eklektyczny zamiast secesyjny i chyba mają rację. Oglądamy budynek przemysłowy, ale ta dbałość o szczegóły i łączenie różnych stylów jest doskonale widoczne. Budynek powstał w roku 1910, czyli po śmierci Karola Schreibera i jest kontynuacją jego myślenia o biznesie.

Król Bawełny – Spacer po Łodzi śladami Karola Scheiblera

Król Bawełny – Spacer po Łodzi śladami Karola Scheiblera

To najstarszy na terenie Królestwa Polskiego przykład żelbetowej budowli przemysłowej konstrukcji ramowej. Co interesujące system budowy elektrowni wymagał jednoczesnego montażu ścian zewnętrznych i maszyn wewnątrz. Elektrownia w późniejszych latach była unowocześniana, ale pracowała aż do roku 2003. Wewnątrz znajdziemy szokujące jak na zakład przemysłowy zdobienia: kafelki indygo, kute balustrady z ozdobnym ornamentem, czerwona wykładzina na ścianach, w oknach kolorowe witraże. To się nazywa rozmach! Elektrownia i wyposażenie w dobrym stanie dotrwały do naszych czasów. Budynek jest remontowany. Dzięki firmie Fuzja Łódź udało nam się to cudo zobaczyć i to na legalu! Czy takie zwiedzanie to jeszcze urbex? Kaski, kamizelki, wyjątkowe przeżycie.

Król Bawełny – Spacer po Łodzi śladami Karola Scheiblera

Karol Wilhelm Scheibler – droga do sukcesu

Karol Wilhelm Scheibler (1820–1881) należy do grona najważniejszych postaci w dziejach Łodzi przemysłowej. Jego działalność przypadła na czas, w którym miasto z peryferyjnego ośrodka Królestwa Polskiego, błyskawicznie przekształcało się w jedno z największych centrów włókiennictwa w Europie. Scheibler, obdarzony ogromną przedsiębiorczością i nowoczesnym spojrzeniem na organizację produkcji.

Scheibler urodził się w Monschau w Nadrenii, w rodzinie o długich tradycjach włókienniczych. W młodości zdobywał doświadczenie w przędzalniach i tkalniach Belgii, Anglii oraz Austrii miejscach, które w połowie XIX wieku wyznaczały kierunki rozwoju technologii włókienniczych. Zdobyta tam wiedza o mechanizacji produkcji i logistyce surowcowej stała się fundamentem jego późniejszych sukcesów.

Do Królestwa Polskiego przybył w 1852 roku, a po kilku latach zdecydował się na inwestycję w Łodzi – mieście dopiero wchodzącym w okres intensywnej industrializacji, ale oferującym korzystne regulacje podatkowe, dostęp do siły roboczej i rozbudowę sieci kolejowej.

W 1854 roku Scheibler uruchomił swoją pierwszą przędzalnię przy ul. Widzewskiej (dzisiejsza Kilińskiego), ale prawdziwy przełom nastąpił po zakupie rozległych terenów w rejonie tzw. Wodnego Rynku (dziś Plac Zwycięstwa). To właśnie tam powstał „Księży Młyn” – monumentalny kompleks przemysłowo-mieszkaniowy, który stał się wzorcowym przykładem nowoczesnego planowania urbanistycznego epoki.

W latach 70. XIX wieku przedsiębiorstwo Scheiblera należało już do największych przędzalni bawełny na ziemiach polskich. Jego strategia polegała na łączeniu produkcji w jednym zintegrowanym organizmie – od magazynowania surowca, przez przędzalnię i tkalnię, po wykończalnię. Zatrudniał tysiące robotników, a jego fabryki pracowały w oparciu o najnowsze maszyny sprowadzane z Anglii.

Po pożarze z 1874 roku, który niemal doszczętnie strawił główną przędzalnię, Scheibler odbudował ją w rekordowym tempie, wykorzystując najnowocześniejsze rozwiązania techniczne i przeciwpożarowe. To właśnie wtedy powstała charakterystyczna, monumentalna przędzalnia z czerwonej cegły, jedna z ikon architektury przemysłowej Łodzi.

Scheibler był nie tylko fabrykantem, ale też nowoczesnym organizatorem życia społecznego. Przy kompleksie fabrycznym wybudował osiedle robotnicze z wielorodzinnymi domami, szkołą, ochronką, szpitalem i sklepami. Koncepcja była bliska europejskiej idei „miasta w mieście” – miejsca, w którym robotnik znajdował nie tylko zatrudnienie, ale także podstawową opiekę socjalną.

Rodzina Scheiblerów wspierała również projekty społeczne w samej Łodzi, m.in. budowę szpitali i instytucji dobroczynnych. Dzięki temu nazwisko Scheiblerów pojawia się dziś nie tylko w historii przemysłu, ale i w dziejach łódzkiej filantropii.

Karol Scheibler zmarł w 1881 roku w Łodzi. Przedsiębiorstwo odziedziczyła jego rodzina, która kontynuowała rozwój fabryki, doprowadzając w 1921 roku do połączenia zakładów rodziny Scheiblerów i Geyerów w największe przedsiębiorstwo włókiennicze II Rzeczypospolitej – „Zjednoczone Zakłady Włókiennicze Scheibler-Geyer”.

Król Bawełny – Spacer po Łodzi śladami Karola Scheiblera

Król Bawełny – Spacer po Łodzi śladami Karola Scheiblera

Miasto w mieście

Scheibler miał smykałkę do interesów i to nie szczęście decydowało o jego sukcesie. Sukcesywnie rozbudowywał swoje zakłady. Zaczynał od zakładu przy Wodnym Rynku, gdzie mieściła się centrala firmy i stały tam: tkalnie, bielnik, kotłownia, magazyny. Na początku lat 70. XIX wieku fabrykant kupił tereny na Księżym Młynie. Powstaje największa w Łodzi przędzalnia. Buduje również domy mieszkalne dla robotników. Wszystko z charakterystycznej czerwonej cegły. Stworzył miasto w mieście. Wybudował swoją szkołę (dla dzieci robotników nauka była bezpłatna), sklepy, remizę strażacką, szpital. Jego imperium stawało się samodzielne i niezależne od struktury miasta. Budowa swojej elektrowni była ukoronowaniem tej koncepcji.

Elektrownia Scheiblera

Księży Młyn

To dawna osada młyńska należąca do proboszcza Łodzi. Stąd prawdopodobnie pochodzi nazwa. Pierwsza wzmianka o osadzie pochodzi z roku 1428. W XIX wieku tereny przejęła gmina i przeznaczyła na budowę fabryk. Inwestorami zostali kolejno Krystian Wendisch, Fryderyk Moes, Teodor Krusche. Po wielkim pożarze w roku 1879 tereny i zniszczone fabryki kupił Karol Scheibler. Zaczyna się intensywny rozwój Księżego Młyna.

Król Bawełny – Spacer po Łodzi śladami Karola Scheiblera

Nad projektem pracował Hilary Majewski, architekt miejski. Na Księżym Młynie powstał największy budynek przędzalni w Łodzi (ma 207 m długości). To pierwsze w takiej skali założenie układu przestrzennego miasta według koncepcji: fabryka- rezydencja- osiedle mieszkaniowe. Niektórzy twierdzą, iż Księżny Młyn nie ma sobie równych w całej Europie. realizowane są starania o wpisanie go na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Król Bawełny – Spacer po Łodzi śladami Karola Scheiblera

Famuła

Budynki na tym osiedlu nazywane są famułą. Cechą charakterystyczną są dwie lub trzy kondygnacje, wspólne klatki schodowe i toalety. Przeciętne mieszkanie ma około 35 m² i składa się z pokoju, kuchni, spiżarni. Księży Młyn był wzorcowym osiedlem. Zakłady Schreibera płaciły za naprawy, remonty, koszty wywożenia śmieci i oświetlenia. Panował tu ład i porządek. Po II wojnie nie było już tak różowo. To oczywiście delikatne stwierdzenia. Jeszcze kilka lat temu osiedle wyglądało zupełnie inaczej. Dziś Księży Młyn jest magnesem przyciągającym turystów. Powstają restauracje, puby, kawiarnie, galerie, muzea. Wszystko się zmienia. jeżeli chcecie zobaczyć dawny klimat, musicie się spieszyć.

Jak my lubimy takie spacery i spotkania z dawnymi mieszkańcami. Podziwialiśmy Księży Młyn, a z okien spoglądali nas mieszkańcy starej Łodzi.

Pałac Scheiblera – Muzeum Kinematografii

Oglądając wnętrze secesyjnej Elektrowni Scheiblera zbieraliśmy szczęki z podłogi. Po obejrzeniu ich rodzinnego pałacu nie wiemy, co napisać. Budynek jest neorenesansowy, pochodzi z 1856 roku, wnętrza natomiast eklektyczne. Ozdobne schody, piece i rzeźby, boazerie, tapety, obrazy -wszystko to można długo podziwiać. Wyposażenie pałacu sprowadzono z Berlina, Drezna i Paryża. Warto zwrócić uwagę salę lustrzaną, pokój mauretański, gabinet z mozaiką weneckiego sztukatora Antonio Salviatiego z roku 1886.

Na takie dzieło mogli sobie wówczas pozwolić tylko najbogatsi ludzie w Europie. Rodzina Scheiblerów mieszkała tu do roku 1932, czyli do momentu bankructwa i ogłoszenia upadłości. Bank miał co przejmować. Pałac oczywiście zagrał w „Ziemi obiecanej”, ale pojawił się również w wielu innych filmach: „Stawka większa niż życie”, „Lalka”, “Vabank”. Dzisiaj znajduje się tu Muzeum Kinematografii.

Scheibler przewidział kryzys z dostawami bawełny, spowodowany wojną secesyjną w Stanach Zjednoczonych. Zamówił olbrzymią ilość bawełny i zapełnił wszystkie magazyny. Inne zakłady miały problemu ze zdobyciem bawełny i musiały ograniczać produkcję albo choćby zamykać zakłady. Tymczasem w zakładach Scheiblera maszyny pracowały bez przerw. Miał tyle surowca, iż mógł go sprzedawać z potrójną przebitką. Sukces w czasach kryzysu spowodował niezadowolenie pracowników innych fabryk. Podczas buntu tkaczy łódzkich w kwietniu 1861 roku robotnicy zniszczyli przędzalnię Scheiblera. Warto również wspomnieć, iż w rozwoju imperium Scheiblera istotną rolę odegrał posag żony. Pozwolił on zainwestować duże pieniądze w rozwój firmy.

Muzeum Kinematografii, plac Zwycięstwa 1. Godziny otwarcia: środa, czwartek 9.00-16.00; piątek, sobota, niedziela 11.00-18.00. W poniedziałek i wtorek nieczynne. Ceny biletów: 28 zł bilet normalny, 18 zł ulgowy. Dzieci do lat 7 wchodzą za da

Park Źródliska

Najstarszy park w Łodzi, którego część w latach 50 XIX wieku kupił Scheibler. Tuż obok znajduje się jego pałac. jeżeli zwiedzacie Łódź w okresie zimowym, to polecamy Park Miliona Świateł. W ciągu dnia park wygląda zwyczajnie, ale po zmroku zamienia się w prawdziwy teatr światła. Tak opisywaliśmy na gorąco wizytę w parku na naszym fecebooku- “ ale zaszaleliśmy! Porwała nas noc, światła i kolory. Śnieg stworzył jeszcze bardziej bajeczną scenografię. Postacie z bajek opanowały park w Łodzi. Świetna zabawa nie tylko dla dzieci, a może my ciągle jesteśmy dziećmi, ponieważ bawiliśmy się równie dobrze jak nasz synek”.

Kaplica Scheiblera

Kaplica-mauzoleum znajduje się na Starym Cmentarzu przy ulicy ogrodowej w ewangelicko-augsburskiej części. Po śmierci męża Anna Scheibler chciała godnie uczcić jego pamięć. Wybieranie projektu trwało długo. Rozpisane były aż trzy konkursy. Anna Schreiber ostatecznie zdecydowała się na projekt Edwarda Lipopa i Józefa Dziekońskiego. Kaplica Scheiblera jednym z największych obiektów architektury cmentarnej w Europie. Kaplica po II wojnie została zdewastowana. To smutna historia. W ostatnich latach trwa walka o uratowanie tego niesamowitego zabytku. Może dlatego wyjątkowo postanowiliśmy pokazać kaplicę z czasów świetności.

Inne interesujące miejsca w Łodzi opisane przez nas

• Muzeum Włókiennictwa w Łodzi
• Cmentarz Żydowski w Łodzi – zwiedzanie i historia
• Elektrownia Scheiblera w Łodzi – podziwiamy secesyjną perełkę wśród budowli przemysłowych
• OFF Piotrkowska, czyli trochę sztuki w wielkim mieście

Podczas naszego pobytu w Łodzi korzystaliśmy z apartamentu w samym centrum miasta. Do ulicy Piotrkowskiej mieliśmy kilka kroków. Wątki filmowe nie pozwalały nam zapomnieć, iż Łódź to nie tylko przemysł włókienniczy. Polecamy świetne apartamenty oferowane przez MYE Apartments . Tu nasza recenzja Loft Łódzka Filmówka.

Internetowy przewodnik po Polsce

Zapraszamy do naszego Interaktywnego przewodnika po Polsce. Mapa ułatwi nawigację po naszych artykułach. Każde zaznaczone na mapie miejsce posiada aktywny link, który przeniesie was do obszernego artykułu. Fotki, historia, zabytki, legendy, godziny otwarcia muzeów, ceny biletów i wiele przydatnych wskazówek. Z mapą planowanie podróży po Polsce staje się proste. To ponad 400 opisanych dokładnie miejsc. W przypadku niektórych miast znajdziecie obszerny przewodnik. I oczywiście mnóstwo fotek, które uwielbiamy robić. Zapraszamy do podróży z nami. Mapa pozostanie zawsze jako pierwsza publikacja na naszej stronie. Będzie zawsze pod ręką. Zaglądajcie tu, ponieważ będziemy cały czas nasz przewodnik rozwijać i uaktualniać.