Kości

adamaswtrasie.blogspot.com 18 godzin temu

Wpis na blogu nieco nadprogramowy, pomiędzy porównaniem Sieradza i Łęczycy a opowiastką o Borucie, słynnym diable-szlachcicu. Obiecałem co prawda sobie (tak w środku), co by tak nie robić, ale taka się wydarzyła sytuacja u mnie w rodzinnym mieście, iż nie lza było zamilczeć. Tym bardziej, iż jest to wspaniała okazja, by dzięki przeszłości wyjaśnić teraźniejszość.
A cóż takiego się stało? Otóż w trakcie prac wodno-kanalizacyjnych pod jedną z ulic znaleziono ludzkie kości. Roboty – ku uciesze mieszkańców i kierowców – wstrzymano, materiał zabezpieczono, mają zająć się nim patolodzy czy inni archeolodzy. Skąd człowiecze szczątki pod mającym kilkaset lat ciągiem komunikacyjnym? Możliwości jest oczywiście wiele, prawdopodobnie dalsze badania odpowiedzą na to pytanie. Na razie można tylko spekulować. W Warcie, wedle podań, było kiedyś kilkanaście kościołów (zachowało się trzy, lokalizację kilku innych budowli znamy, reszta jest możliwe li tylko legendą), koło każdego istniał cmentarz.

Najstarszy z warckich kościołów, z obowiązkowym cmentarzem otoczonym murem

Może to pozostałość po jakimś kirkucie? Prężną społeczność żydowską zlikwidowali Niemcy w czasie II Wojny Światowej (nie całą – po przyjściu Sowietów do miasta wróciło dwóch Starozakonnych, jednego na środku ulicy zastrzelili krasnoarmiejcy, drugi zbiegł; swoją drogą zabawna anegdotka – oto czerwonoarmiści razu pewnego na ulicy złapali Polaka o ciemniejszej cerze i dość wydatnym nosie, chłop ubłagał ich, żeby zamiast wpakować mu kulę poszli z nim do domu, gdzie potwierdzono, iż nie jest żydem – dostał jednak prikaz, żeby nie wychodził przez kilka dni, bo w związku z wyglądem ktoś go odstrzeli), synagogę i stary cmentarz zniszczono, został tylko nowy.

Synagoga (foto z arch. I. Ślipka)

Możliwa jest też jeszcze jedna opcja – oto kilkanaście metrów od miejsca robót stoi budynek w którym znajdowała się siedziba Gestapo. A za drugiej okupacji MBP, ubecji znaczy.

Roboty drogowe i dawna siedziba ubecji

Bardzo to symptomatyczne, iż obaj okupanci to samo miejsce wykorzystywali do prześladowania Polaków. Obie instytucje miały we Warcie trochę roboty – a to trzeba było na ruinach synagogi powiesić dziesięciu obywateli (w tym syna lokalnego rabina, któremu pętlę założyć musiał ojciec) za śmierć jednego okupanta, a to wszcząć śledztwo po ataku Partyzantów drugiej konspiracji na lokalny urząd pocztowy. Czy kogoś zakatowali i zakopali przy ulicy? Nie wiem, dość dziwne miejsce jednak do ukrycia zwłok.
Ale właśnie – druga połowa lat 40-tych zeszłego stulecia (zdaje się, iż 1947 – piszę na bieżąco z głowy, z tego co pamiętam z relacji śp Dziadka, daty mogą się więc nieco plątać, nazwiska też gdzieś wyleciały – możliwe, iż gdzieś mam zapisane, ale do notatek nie mam jak sięgnąć, zresztą nie wiem, czy mi ich ten złośliwy Niemiec nie schował), centrum Polski, a tu grasują – jak powiedzieliby Sowieci – bandy. Owszem, jest trochę lasów (przetrzebionych po niemieckiej gościnnej wizycie okupacji), ale to nie Świętokrzyskie, gdzie można się z okupantem ganiać po puszczach i dolinach. Tu co chwila dym z komina.

Niż Polski

A jednak. W biały dzień (choć tak naprawdę była czarna noc) następuje atak na mieszczącą się przy dużym rynku (dużym, bo mamy też mały) pocztę. W nowoopanowywanym kraju łączność to dla wrażych sił podstawa. Nocą ktoś musi czuwać nad centralą telefoniczną – nigdy nie wiadomo kto i po co będzie dzwonił (razu pewnego pracownik urzędu przysnął i nie przełączył rozmowy z MBP; ubecy przyjechali sprawdzić co się stało, i w ramach zapłaty za fatygę haniebnie młodzieńca obili, tak, żeby mu już przez myśl nie przyszło spać na służbie k'chwale nowej, komunistycznej "ojczyzny").

Symbol sowieckiej okupacji

Tego dnia nocny dyżur (przeczytałem to – ale grafomania, ale niech pozostanie) miał mój śp Dziadek, który po zakończeniu wojny, kiedy przestał już być niewolnikiem na gospodarstwie niemieckich osadników (miał szczęście, trafił mu się tak zwany ludzki pan, Niemcy z dawnej Galicji) wstąpił w szeregi listonoszy. Długo co prawda nie wytrzymał socjalistycznych porządków, ale akurat wtedy jeszcze tam pracował. Oprócz dyżurnego w budynku poczty nocował także Naczelnik z rodziną – oktrojowany przez Władzę Ludową, przecież tak ważnego punktu nie mógł obsługiwać jakiś niepewny ideologicznie lokals. W każdym razie zapadł wieczór, noc, nic nie zapowiadało nadchodzących wydarzeń. A akcja już się rozpoczęła. Oto w jednej z pobliskich wiosek dwóch partyzantów wyszło z ukrycia, zjadło na kolację pęto kiełbasy, popiło szklanką wódki i ruszyło wozem do miasta. Pierw podjechali na posterunek milicji. Lokalni stróże Władzy Ludowej prawdopodobnie spali, więc partyzanci podeszli ich bez problemu. Pierw odcięto kable telekomunikacyjne, a potem uwięziono milicjantów na tej niewielkiej komendzie. Później milicjantów za to haniebnie obili ubecy – ot, brutalne esperanto przemocy było głównym językiem nowej władzy. Następnie partyzanci podjechali na rynek i – jako, iż poczta była na piętrze – podstawili drabinę i wdrapali się na balkon. Jakże musiał się mój Dziadek zdziwić, gdy nagle, w środku nocy, za oknem zobaczył dwóch uzbrojonych w automaty młodzieńców w długich płaszczach.
- Otwieraj! - warknął jeden z Partyzantów.
- Nie mam kluczy...
Chłopaki spojrzeli po sobie.
- Odsuń się – jeden z nich wydał polecenie, a kiedy Dziadek się cofnął, serią z karabinu rozwalił zamek – Idź po naczelnika – powiedział, gdy weszli do środka, gdy już upewnił się, iż zarządca poczty jest gdzieś w budynku.

Drugi od prawej - balkon dawnej poczty

Po chwili, zaalarmowany przez Dziadka, pojawił się Naczelnik, olbrzymie, nalane chłopisko, w koszuli nocnej, szlafmycy i ze strzelbą w dłoni. Na widok uzbrojonych napastników fuzję upuścił, ta wypaliła oczywiście, na szczęście w sufit, nie zraniono nikogo. Naczelnik trochę pokwękał, ale w końcu otworzył sejf (czy może też użyto do tego pukawki rozpruwając zamek - to nieistotne). Partyzanci pieniądze – w obecności Dziadka i naczelnika – przeliczyli, zostawili kwit, iż rekwirują te dobra w imieniu Polski Podziemnej, i po wypędzeniu okupanta zostaną one zwrócone. I już mieli wyjść, gdy nagle jeden z Partyzantów, od jakiegoś czasu uporczywie wpatrujący się w naczelnika, zatrzymał się.
- Ty! - wyciągnął oskarżycielsko dłoń.
Okazało się, że nominat nowej władzy za poprzedniej okupacji działał w Łodzi, gdzie na jednym z dworców kolejowych zajmował się wskazywaniem gestapowcom Polaków działających w konspiracji. Ofiarą jego delacji był m.in brat owego Partyzanta. Zakatowany przez Niemców, nie przeżył wojny. Tacy właśnie ludzie, szmalcownicy, delatorzy, konfidenci, zdrajcy, budowali Polskę Ludową. Wiedzieli, iż po odzyskaniu niepodległości w najlepszym wypadku czeka ich więzienie, dlatego, jako osobnicy wytarci z patriotyzmu i moralności, gremialnie poparli radzieckie tanki. Tych ludzi nikt nigdy nie rozliczył, oni – i ich następcy – żyli jak pączki w maśle. Tak budowano Polskę Ludową.
Nie ma co ukrywać, Partyzanci – zwłaszcza jeden – wzięli naczelnika na buty i kolby karabinów, obtłukując go bardzo dosadnie. Nie zbili – nie byli mordercami. Dziadkowi nie zrobili nic. Władzy Ludowej też w sumie kilka się stało.
Co było dalej z bohaterami dramatu? Naczelnika-szmalcownika (nazwiska nie pomnę, ale gdzieś tam pewnie mam zapisane) zabrano do szpitala, ale chyba do pełnej sprawności nigdy nie wrócił. Niedługo zmarł, zanim to się stało – tu wątek romantyczny – córka zakochała się w przysłanym na zastępstwo junaku, i potem z nim wyjechała budując nową, komunistyczną przyszłość (umarła później w mieście Łodzi w połogu, razem z dzieckiem).
Szlak bojowy Partyzantów zakończył się niedługo później. Na 90 procent zostali zamordowani w czasie publicznej egzekucji w Turku. Od jakiegoś czasu w mieście znajduje się monument to tragiczne wydarzenie upamiętniający – więc jeśli ich tam zabito, to nazwiska każdy może tam znaleźć.
Dziadek rychło zrezygnował z bycia listonoszem, ustatkował się i dożył prawie stu lat do końca będąc sprawnym na ciele i umyśle. Dożył tak zwanej wolnej Polski, i choćby całkiem długo w niej pożył.
Wolnej. Postmagdalenkowej znaczy się. Zbudowanej na, dzięki grubej kresce, potomkach tych pozbawionych moralności pełniących obowiązki Polaka zdrajców. Dziś wielkimi krokami zmierzającej ku zostaniu Banana Republic of Bolanda.