Ludzi łączy wiele rzeczy. Niektóre bywają wspaniałe, a bywają też źródłem cierpienia. Tak jest z przywiązaniem. To jak przywiązujesz się do drugiej osoby, ukształtowało się w czasie twojego dzieciństwa. Tzw. styl przywiązania determinuje kogo i czego szukasz w relacji, jak się zachowujesz, kiedy jest źle albo dobrze. Czym różni się styl lękowy od unikającego? Dlaczego klasyczna para „jeden goni, drugi ucieka” jest pułapką i co możesz z tym zrobić.
Styl przywiązania kształtuje się w dzieciństwie
Więzi, które tworzymy w dorosłych relacjach romantycznych, nie pojawiają się w próżni. W dużej mierze wyrastają z wcześniejszych doświadczeń relacyjnych, zwłaszcza z tych, które powstają w dzieciństwie w kontakcie z najważniejszymi opiekunami.
Podobnie jak więź między dzieckiem a rodzicem lub inną osobą opiekuńczą, także relacje romantyczne opierają się na określonych wzorcach przywiązania. Psycholożka Cindy Hazan z Cornell University i psycholog Phillip Shaver z University of California wskazywali, iż sposób, w jaki człowiek przywiązuje się do ważnych osób we wczesnym dzieciństwie, może znacząco wpływać na późniejsze związki miłosne.
Wraz z innymi badaczami analizowali oni zależności między stylem przywiązania u dzieci a jakością dorosłych relacji romantycznych. Wyniki tych badań są dość spójne: wcześniejsze doświadczenia bliskości, bezpieczeństwa albo ich braku mogą powracać w dorosłości, w sposobie kochania, reagowania na konflikt, przeżywania odrzucenia i radzenia sobie z rozstaniem.
Bezpieczny styl przywiązania sprzyja stabilniejszym relacjom
Osoby o bezpiecznym stylu przywiązania częściej tworzą związki, które są odbierane jako bardziej satysfakcjonujące, stabilne i wspierające. Zwykle lepiej komunikują swoje potrzeby, potrafią mówić o emocjach i łatwiej znajdują równowagę między bliskością a niezależnością.
Nie oznacza to, iż ich relacje są wolne od problemów. Oznacza raczej, iż w sytuacjach napięcia, konfliktu czy kryzysu mają większą zdolność do regulowania emocji, szukania wsparcia i rozumienia perspektywy drugiej osoby. Potrafią być blisko, ale nie tracą przy tym całkowicie poczucia odrębności.
Inaczej może wyglądać sytuacja u osób z poza bezpiecznymi stylami przywiązania
Psychologowie Kim Bartholomew z Simon Fraser University i Leonard Horowitz ze Stanford University opisali trzy dorosłe style przywiązania, które mogą utrudniać budowanie relacji: lękowy, unikowy oraz zdezorganizowany.
Lęk, unikanie i potrzeba kontroli
Osoby o lękowym stylu przywiązania często silnie koncentrują się na relacji, potrzebują częstych potwierdzeń miłości i bliskości, a jednocześnie mogą reagować impulsywnie, gdy czują zagrożenie odrzuceniem. W związku bywają zależne emocjonalnie, bardziej czujne na sygnały oddalenia i bardziej podatne na zazdrość.
Z kolei osoby o unikowym stylu przywiązania częściej dystansują się emocjonalnie. Mogą sprawiać wrażenie niezależnych, samowystarczalnych i mało potrzebujących bliskości, ale za tą postawą często kryje się strategia ochronna: trzymanie emocji na dystans, żeby nie poczuć zależności, bezradności albo zranienia.
Trzeci wzorzec, zdezorganizowany, łączy w sobie silną potrzebę bliskości z jednoczesnym lękiem przed nią. Osoby funkcjonujące w tym stylu mogą bać się zarówno intymności, jak i utraty relacji. Chcą być blisko, ale bliskość może uruchamiać w nich napięcie, podejrzliwość lub obawę przed zranieniem.
Jak wzorce przywiązania wpływają na to, w jaki sposób się rozstajemy?
Styl przywiązania odgrywa istotną rolę nie tylko w tym, jak ludzie budują relacje, ale także w tym, jak przeżywają ich koniec. Badania pokazują, iż im większe zaangażowanie emocjonalne i im silniejsza inwestycja w partnera lub partnerkę, tym większy ból w momencie rozstania. Szczególnie dotyczy to osób, które nie były inicjatorami zakończenia związku.
W sytuacjach silnego stresu wzorce przywiązania często uaktywniają się bardzo wyraźnie. Mogą pomagać w przejściu przez stratę albo przeciwnie, utrudniać odchodzenie, nasilać cierpienie, przedłużać rozpamiętywanie i skłaniać do zachowań, które nie służą zdrowieniu.
Osoby o bezpiecznym stylu przywiązania zwykle reagują na rozstanie w najzdrowszy sposób. Częściej zwracają się po wsparcie do bliskich przyjaciół i rodziny, zamiast próbować tłumić emocje alkoholem czy substancjami psychoaktywnymi. Są też bardziej skłonne pozwolić sobie na autentyczne przeżywanie żałoby po relacji.
Co ważne, osoby te częściej potrafią zrozumieć lub przynajmniej uznać powody, dla których druga strona chciała zakończyć związek. Dzięki temu rzadziej reagują wrogością, a w przyszłości mają większą szansę wejść w kolejną relację bez nadmiernego obwiniania siebie za wcześniejsze rozstanie.
Kiedy lęk utrudnia odejście
Osoby o lękowym stylu przywiązania mogą po rozstaniu częściej sięgać po niezdrowe strategie radzenia sobie, na przykład nadużywanie alkoholu lub innych substancji. Silny stres emocjonalny może nasilać u nich impulsywność, zazdrość i potrzebę odzyskania kontroli nad sytuacją.
Po zakończeniu relacji mogą szczególnie mocno przeżywać odrzucenie, zwłaszcza jeżeli to nie one zdecydowały o rozstaniu. Częściej próbują ponownie nawiązać kontakt, odbudować związek albo przekonać drugą osobę do powrotu, choćby wtedy, gdy relacja była dla nich niekorzystna lub raniąca.
Niektóre badania sugerują, iż osoby o lękowym stylu przywiązania mogą być bardziej narażone na angażowanie się w niechciane zachowania wobec byłego partnera lub partnerki, takie jak uporczywe śledzenie, natarczywy kontakt, groźby czy inne formy przekraczania granic. Nie oznacza to, iż każda osoba z takim stylem przywiązania będzie zachowywać się w ten sposób, ale pokazuje, iż silny lęk przed utratą może czasem przeradzać się w działania szkodliwe zarówno dla niej samej, jak i dla drugiej strony.
Unikanie bólu także może być pułapką
Osoby o unikającym stylu przywiązania często po rozstaniu rzadziej zwracają się po wsparcie do przyjaciół czy rodziny. Zamiast rozmawiać o bólu, mogą próbować odciąć się od emocji, zająć czymś innym albo sprawiać wrażenie, iż sytuacja nie zrobiła na nich większego wrażenia.
Czasem sposobem radzenia sobie staje się całkowite unikanie byłej osoby. Może to oznaczać nie tylko brak kontaktu, ale choćby daleko idące zmiany, takie jak zmiana pracy, szkoły czy środowiska, byle tylko nie natrafiać na przypomnienia o zakończonej relacji.
Taka strategia może chwilowo zmniejszać cierpienie, ale nie zawsze pozwala naprawdę przepracować stratę. Tłumienie bolesnych myśli i emocji może sprawiać, iż doświadczenie rozstania zostaje „zamrożone”, zamiast stopniowo zostać zintegrowane i zrozumiane.
Dlaczego warto rozumieć własny styl przywiązania?
Zrozumienie, jak dziecięce doświadczenia przywiązania wpływają na dorosłe związki, jest ważne z kilku powodów.
Pokazuje, jak ogromne znaczenie ma bezpieczna, responsywna więź między dzieckiem a opiekunem. To właśnie na podstawie pierwszych relacji dziecko zaczyna uczyć się, czy świat jest przewidywalny, czy jego potrzeby są ważne, czy bliskość jest bezpieczna i czy można ufać innym ludziom.
Wzorce, które powstają w dzieciństwie, w dużej mierze zależą od tego, jak opiekunowie reagowali na potrzeby dziecka. Czy byli dostępni? Czy odpowiadali na płacz, lęk i potrzebę bliskości? Czy dziecko mogło doświadczać bezpieczeństwa, czy raczej musiało dostosowywać się do nieprzewidywalności, chłodu albo odrzucenia?
Kiedy styl przywiązania zostanie ukształtowany, może być trudny do zmiany. Staje się wzorcem, który często przenosi się na późniejsze relacje i wpływa na ich jakość, stabilność oraz sposób radzenia sobie z napięciem. Dotyczy to zarówno codziennych konfliktów, jak i sytuacji szczególnie bolesnych, takich jak rozstanie.
Rozstanie może wpływać na zdrowie psychiczne i fizyczne
Sposób, w jaki człowiek reaguje na koniec relacji, może mieć konsekwencje dla jego długofalowego zdrowia psychicznego i fizycznego. Osoby o bezpiecznym stylu przywiązania częściej korzystają ze zdrowszych mechanizmów radzenia sobie, co pomaga im stopniowo wychodzić z relacji z mniejszym ryzykiem poważnych negatywnych skutków.
Inaczej może być w przypadku osób z poza bezpiecznym stylem przywiązania. jeżeli po rozstaniu dominują u nich strategie takie jak tłumienie emocji, izolowanie się, nadużywanie alkoholu lub substancji psychoaktywnych, ryzyko długotrwałego cierpienia może rosnąć.
Szczególnie u osób lękowych częste bywa uporczywe rozpamiętywanie negatywnych emocji związanych z rozstaniem. Ciągłe analizowanie, wracanie do tych samych pytań, szukanie winy w sobie albo w drugiej osobie może zwiększać podatność na depresję, lęk i inne trudności psychiczne.
Czy styl przywiązania można zmienić?
Choć style przywiązania są względnie trwałe, nie są nieodwracalne. Badania i praktyka psychoterapeutyczna sugerują, iż w określonych warunkach wczesne wzorce relacyjne nie muszą na zawsze determinować sposobu budowania bliskości.
Kluczowe znaczenie ma możliwość refleksji nad własnym doświadczeniem: nad tym, co się czuje, jak się reaguje, czego się boi i jakie wzorce powtarza w relacjach. Proces psychoterapeutyczny może prowadzić do rozwoju czegoś w rodzaju „uspokajającej obecności wewnętrznej”, czyli umiejętności dawania sobie poczucia bezpieczeństwa, akceptacji i kontaktu, choćby wtedy, gdy relacja z drugą osobą jest trudna lub się kończy.
Dzięki temu, szczególnie poprzez bezpieczną więź terapeutyczną, możliwa staje się stopniowa zmiana dawnych, poza bezpiecznych wzorców przywiązania.
Twoja historia ma znaczenie, ale nie musi przesądzać wszystkiego
Wczesne relacje mogą wyznaczyć istotny kierunek rozwoju psychicznego i wpłynąć na to, jak człowiek funkcjonuje w dorosłych związkach. Mogą wpływać na to, jak blisko dopuszcza innych, jak reaguje na odrzucenie, jak przeżywa konflikt i jak radzi sobie z końcem miłości.
Nie oznacza to jednak, iż styl przywiązania jest raz na zawsze zamkniętym scenariuszem. Na sposób kochania i rozstawania się wpływają także późniejsze doświadczenia, kolejne relacje, reakcje bliskich osób, terapia, samoświadomość i wybory, których dokonujemy.
To, jak przechodzimy przez miłość i przez jej koniec, częściowo wynika z naszej historii. Ale zależy także od tego, czego uczymy się o sobie, jakich relacji szukamy, jakich granic zaczynamy bronić i czy potrafimy rozpoznać własne wzorce, zanim znów zaczną kierować naszym życiem.
Jeśli potrzebujesz więcej, zajrzyj do podkastu „O Zmierzchu” i książek o tym samym tytule (kod zniżkowy). Pomogą uporządkować i związki i emocje.
