Pamiętam ten dźwięk, zanim jeszcze zdążyłam otworzyć oczy — metal uderzający o twarde klepisko podwórka, rytmiczny, jakby ktoś toczył go od świtu. To Kazek, sąsiad zza płotu, o siódmej rano gonił swoje żelazne koło od starej furmanki po podwórzu babci Zosi w Lipnicy Murowanej. Miał wtedy dziewięć lat, ja osiem, i to koło było naszym całym lipcem.
Babcia Zosia stała w progu z kubkiem zsiadłego mleka i krzyczała przez podwórko: „Halina, ruszaj się, bo Kazek już trzy okrążenia zrobił, a ty jeszcze w piżamie!" Wybiegałam boso na kamienie, jeszcze ciepłe od wczorajszego słońca, i łapałam patyk oparty o stodołę. Koło — zardzewiałe, z jedną wgnieciona krawędzią — toczyło się nierówno, skręcało w prawo, kiedy najmniej się tego spodziewałaś, i trzeba było biec za nim jak za żywym stworzeniem.
Nikt nam tego koła nie kupił. Leżało po prostu w chlewiku, odkąd dziadek Franciszek sprzedał ostatnią furmankę traktorowi. A my zrobiliśmy z niego coś więcej niż zabawkę — zrobiliśmy z niego cały dzień.
Ulica w Lipnicy ciągnęła się od kapliczki Świętego Floriana aż do stawu, gdzie pasły się gęsi pani Wandy. Znaliśmy każdą dziurę w drodze, każdą furtkę, wiedzieliśmy, którego psa u Malinowskich trzeba omijać szerokim łukiem, a u kogo można poprosić o szklankę wody, nie tłumacząc, czyje się jest dziecko. Kiedy przejeżdżał traktor pana Bogdana, trzeba było błyskawicznie zbiegać na pobocze, a z okna u Krawczyków zawsze dobiegał ten sam okrzyk: „Ciszej tam, bo kurz aż do sadu leci!"
Głodni wracaliśmy do domu z czerwonymi policzkami i kurzem po kolana. Babcia dawała kromkę chleba z masłem, pomidora prosto z grządki, czasem kawałek twarogu — i po piętnastu minutach znów byliśmy na dworze. To nie było łatwe dzieciństwo. Nie było też bezpieczne w tym sensie, w jakim dziś rozumiemy to słowo — nikt nas nie pilnował na każdym kroku. Ale było w nim coś, czego dzisiaj brakuje najbardziej: cały dzień mieścił się w jednej ulicy, a żelazne koło od wozu wystarczało, żeby nie było nudno aż do zmierzchu.
Minęło trzydzieści dwa lata. Mieszkam teraz w Krakowie, pracuję w biurze rachunkowym przy alei Krasińskiego, jeżdżę oplem astrą, płacę za czynsz osiemset dwadzieścia złotych miesięcznie i codziennie stoję w korku na moście Dębnickim. Kazek wyjechał do Niemiec jeszcze w liceum, wraca raz na dwa lata, na Boże Ciało, i za każdym razem mówi to samo: „Pamiętasz to koło? Miałem wtedy bliznę na kolanie przez cały sierpień."
Babcia Zosia zmarła jedenaście lat temu, w lutym, kiedy na podwórku leżał śnieg po kostki. Dom w Lipnicy stał pusty przez trzy lata, aż mój ojciec, jej syn, postanowił go sprzedać sąsiadowi na działkę pod stodołę. Nie pojechałam wtedy na tę rozmowę — byłam w ciąży z drugim dzieckiem i nie miałam siły patrzeć, jak podpisuje się akt notarialny na dom, w którym nauczyłam się chodzić boso po rozgrzanych kamieniach.
Ale w zeszłym roku, kiedy sprzątaliśmy strych po ojcu — zmarł nagle, zawał, miał sześćdziesiąt trzy lata — znalazłam w skrzyni po nasionach to samo koło. Zardzewiałe jeszcze bardziej, z tą samą wgnieceniem z boku. Ojciec je zabrał ze stodoły, zanim dom przeszedł na własność sąsiada, i przechowywał trzydzieści lat, nikomu nic nie mówiąc.
Stałam wtedy na strychu z tym kawałkiem żelaza w rękach, a mój syn, sześcioletni Antek, pytał, co to jest i do czego służy. Nie umiałam mu tego wytłumaczyć tak, żeby zrozumiał. Powiedziałam tylko, iż pojedziemy do Lipnicy, iż pokażę mu ulicę, kapliczkę i staw, i iż może, jeżeli sąsiad pozwoli, poszukamy razem patyka.
Nie wiem, czy Antek zrozumie kiedyś, dlaczego jeżdżę czterdzieści minut do wsi, której już prawie nie ma, żeby postać przy płocie cudzego już podwórka. Ale koło wciąż stoi w moim samochodzie, oparte o fotel, owinięte starym ręcznikiem — na wypadek, gdyby ktoś kiedyś zapytał, gdzie zaczęło się całe moje lato.
