Kolej Hidżaska: była, nie ma, ale może znów będzie?

Czy kolej Hidżaska zbudowana w 1900 roku, niszczona przez Lawrenca z Arabii w 1917 i porzucona w 1920, zostanie odbudowana w 21. wieku??

Kolej Hidżaz (w żródłach angielskojęzycznych: Hedjaz lub Hijaz railway) była koleją wąskotorową (1050 mm), która biegła z Damaszku do Medyny, przez region Hidżaz w dzisiejszej Arabii Saudyjskiej, z odgałęzieniem do Hajfy nad Morzem Śródziemnym. Projekt zlecił sułtan Abdul Hamid II w marcu 1900 roku. Pierwotnym celem było przedłużenie linii z dworca Haydarpaşa w Stambule poza Damaszek, aż do islamskiego świętego miasta Mekki. Jednak budowa została przerwana z powodu wybuchu I wojny światowej i linia dotarła jedynie do Medyny, 400 kilometrów przed Mekką. Ukończony odcinek z Damaszku o Medyny, otwarty we wrześniu 1908, miał długość 1300 kilometrów. Była to jedyna linia kolejowa w całości zbudowana i eksploatowana przez imperium osmańskie.

Nad budową kolei Hidżaskiej pracowali wspólnie zarówno inżynierowie osmańscy, jak i zagraniczni, Początkowo budowa postępowała wolniej niż oczekiwano, głównie z powodu braku doświadczenia osmańskich inżynierów. W rezultacie lokalna administracja sprowadziła zagranicznych ekspertów. Pod kierownictwem doświadczonego niemieckiego inżyniera Heinricha Augusta Meißnera tempo budowy przyspieszyło. W celu dalszego rozwoju lokalnej wiedzy fachowej Osmanie wysłali inżynierów na szkolenia do Niemiec. Z biegiem czasu muzułmańscy inżynierowie osmańscy zaangażowali się we wszystkie etapy projektu. W szczególności na odcinku na południe od al-Ula pracowali wyłącznie muzułmańscy inżynierowi i robotnicy, ponieważ chrześcijanom zabroniono tam wstępu.

Odgałęzienie kolei Hidżaz o trasie Hajfa – Dera – Damaszek stanowiło około jednej piątej całkowitej długości torów ale odpowiadało za trzy czwarte ruchu kolejowego. Sam rejon Hidżaz nie odniósł znaczących korzyści dzięki linii kolejowej, natomiast Hajfa, położona na końcu relatywnie krótkiego odgałęzienia, odnotowała znaczny wzrost gospodarczy.

W czasie pierwszej wojny światowej kolej była wielokrotnie atakowana przez Arabów pod kierownictwem T. E. Lawrence’a, oficera armii brytyjskiej na Bliskim Wschodzie, znanego jako „Lawrence z Arabii”.

Po rozpadzie imperium Osmańskiego nie było jasne kto ma być włascicielem kolei Hidżaskiej, gdyż obszar przez który przechodziła został podzielony między Brytyjczyków i Francuzów i obie strony pragnęły przejąć nad nią kontrolę. Ale w wyniku wieloletniego zaniedbania wiele odcinków torów popadło w ruinę; do 1920 roku linia kolejowa została praktycznie porzucona.

Można obejrzeć resztki taboru kolei Hidżaskiej w miejscowości Wadi Rum w Jordanii. Autorką poniższych zdjęć jest Małgosia K, podróżniczka, która odwiedziła ponad 100 państw na świecie, a poza tym moja koleżanka ze czasów uniwersyteckich.

W czerwcu 2026 Arabia Saudyjska i Turcja podpisały umowy o współpracy w zakresie kolei i logistyki, mające na celu stworzenie kolejowego korytarza transportowego Stambuł – Dżedda (Jeddah) łączącego Arabię Saudyjską i Turcję z Europą przez Syrię i Jordanię, omijając Izrael. Trasa ta w dużej części pokrywałaby się z linią kolei Hidżaskiej. Nie wyklucza się również przedłużenia części połączeń do Medyny oraz integracji nowego korytarza z funkcjonującą już linią dużych prędkości Haramain (Mekka – Dżedda – Medyna). Kryzys w cieśninie Ormuz z 2026 r. przyczynił się do poparcia tego projektu przez państwa zatoki Perskiej, ponieważ uwydatnił on potrzebę znalezienia alternatyw dla tej cieśniny