Babcia Basia mówi, iż najgorsze były zimy. Nie te w telewizji, tylko te u nas, w Radomsku, kiedy piec trzeba było dokarmiać co dwie godziny, bo węgiel się kończył, a emerytura przychodziła dopiero dziesiątego. Ja tego nie pamiętam tak dobrze jak ona. Miałem cztery lata, kiedy rodzice zostawili mnie u niej „na trochę" i pojechali za pracą do Niemiec. To trochę trwa do dzisiaj, mam dziewiętnaście lat.
Chcę to opowiedzieć od siebie, bo zawsze ktoś inny opowiada o mnie i o babci — sąsiadka, wychowawczyni, ktoś z rodziny. A ja przez te wszystkie lata też coś czułem, tylko nikt mnie o to nie pytał.
Na początku było mi wstyd. Nie za babcię — za siebie. Za to, iż w piątej klasie, kiedy pani od polskiego zapytała, czy mama przyjdzie na wywiadówkę, musiałem powiedzieć, iż mama mieszka w Dortmundzie i dzwoni w niedziele. Ktoś się zaśmiał z tyłu klasy. Babcia wtedy przyszła w swoim jedynym płaszczu, tym granatowym z guzikami jak monety, i usiadła w pierwszej ławce, chociaż inni rodzice siadali z tyłu. Nie schowała się. To pamiętam.
Mieszkaliśmy w bloku przy ulicy Reymonta, drugie piętro, winda nie działała od lat. Pachniało tam zawsze tym samym — rosołem w niedzielę i proszkiem do prania E, którego babcia kupowała, bo był najtańszy. Miała dwa źródła dochodu: emeryturę po dziadku, który zmarł, zanim się urodziłem, i pięćset złotych alimentów, które ojciec przelewał — nie zawsze, ale przelewał. Z tego się żyło. Ja tego wtedy nie liczyłem, liczę teraz, jak sam zarabiam.
Nie miałem najnowszego telefonu. W siódmej klasie miałem Nokię po kuzynie, taką, co się nie łączyła z internetem, tylko dzwoniła i pisała esemesy. Śmiali się. Ale nigdy, przenigdy nie było tak, żebym poszedł do szkoły bez śniadania. Babcia wstawała przede mną, ja słyszałem przez ścianę, jak stuka łyżeczką o kubek, mieszając cykorię, bo kawa była za droga na co dzień.
— Kamil, wstawaj, bo znowu autobus ci ucieknie!
— Jeszcze pięć minut, babciu.
— U ciebie pięć minut to jest pół godziny, wiem ja to dobrze.
Zawsze przed drzwiami to samo pytanie: masz zeszyty, masz klucze, masz na bilet. Śmiałem się z tego, ale teraz, kiedy wychodzę z domu rano, sam sobie to powtarzam w głowie. Nie wiedziałem, iż to zostanie ze mną tak długo.
Były wieczory, kiedy wracałem ze szkoły i nie mówiłem nic, tylko rzucałem plecak w kącie i szedłem do swojego pokoju. Babcia nigdy nie pytała wprost. Robiła coś przy garnkach, a potem po prostu siadała obok mnie na łóżku, bez słowa, i czekała. Czasem tak siedziałyśmy — ona i ja — z dziesięć minut, zanim ja sam zacząłem gadać. Nauczyłem się później, iż to jest chyba mądrzejsze niż pytanie wprost.
Miałem dziesięć lat, kiedy zapytałem ją, dlaczego mnie nie chcieli. To pytanie siedziało we mnie od dawna, wyszło nagle, przy obieraniu ziemniaków. Ona akurat trzymała nóż w powietrzu, przestała obierać. Odłożyła nóż na deskę.
— Ja cię chciałam, Kamil. Od pierwszego dnia i będę chciała do ostatniego mojego dnia.
Nie pamiętam, co jeszcze powiedziała. Pamiętam nóż na desce i to, iż ziemniak, który obierała, potem zjedliśmy razem na obiad, taki zwyczajny, głupi szczegół, ale on mi zostaje w głowie bardziej niż same słowa.
W czternastym roku życia zacząłem dorabiać u sąsiada, pana Zenka, który miał warsztat samochodowy dwie ulice dalej. Nosiłem opony, sprzątałem, czasem podawałem klucze. Za sto złotych czułem się jak milioner. Pierwszy raz, kiedy przyniosłem te pieniądze do domu, chciałem oddać połowę babci. Nie chciała wziąć.
— Ja mam emeryturę, chowaj to dla siebie.
— Nie. Połowa dla mnie, połowa dla ciebie. Jesteśmy kwita.
Śmiała się z tego „kwita", powtarzała to potem sąsiadkom, jakby to był najlepszy dowcip świata. Dla mnie to nie był dowcip. To było coś, co czułem, iż muszę zrobić, bo widziałem, jak ona liczy grosze na kartce przy kuchennym stole — prąd, opał, leki, a dopiero to, co zostanie, to na mięso na niedzielę. Jak nie starczało, to była fasolka albo kartofle z twarogiem. Nigdy nie słyszałem, żeby narzekała.
To, czego wtedy nie widziałem, a widzę teraz — ona sama sobie odmawiała rzeczy, żebym ja miał to, co potrzebne. Dowiedziałem się dopiero jako dorosły, iż raz nie wykupiła swoich leków na ciśnienie przez tydzień, bo trzeba było zapłacić za wycieczkę szkolną do Krakowa. Nikomu tego nie powiedziała. Wygadała się sąsiadka, przypadkiem, przy okazji jakiejś rozmowy o aptece.
Ludzie we wsi — no, u nas to osiedle, ale wszyscy się znają jak we wsi — mówili o mnie różnie. Że grzeczny. Że pomaga starszym, bo faktycznie nosiłem panu Kowalskiemu z parteru zakupy, kiedy złamał nogę. Nie robiłem tego dla pochwały. Robiłem, bo tak było u nas normalne — pomagać, jak możesz.
Wychowawczyni w liceum, pani Zawadzka, powiedziała kiedyś babci na wywiadówce, iż wychowała chłopaka, jakiego się rzadko widuje. Babcia wróciła wtedy do domu z czerwonymi oczami. Zapytałem, co się stało. Powiedziała, iż coś jej wpadło do oka. Powiedziałem, iż akurat w oboje naraz, ale nie ciągnąłem tematu.
Teraz mam dziewiętnaście lat i pracuję już na etacie u pana Zenka, mechanik, nie na czarno, na umowę. Pierwsza pensja poszła na buty zimowe dla babci, bo te, które nosiła, miały podeszwę odklejoną z jednej strony, przyklejaną taśmą. Nie powiedziałem jej, iż kupuję. Postawiłem pudełko na stole.
— Co to?
— Otwórz.
— Kamil, ja nie potrzebuję…
— Babciu, ile lat nosisz te same buty?
Nie odpowiedziała. Wzięła pudełko, potrzymała je na kolanach z dziesięć minut, zanim je otworzyła. Wiem, bo patrzyłem z kuchni, udając, iż myję kubek, który już był czysty.
Miesiąc temu przyszła do nas kobieta z opieki społecznej, taka rutynowa wizyta, bo babcia od dawna jest na liście osób starszych, które mieszkają samotnie z wnukiem na utrzymaniu. Zapytała mnie w kuchni, czy planuję zostać, czy może wyjadę, jak inni młodzi, do Warszawy albo za granicę, skoro już jestem pełnoletni i formalnie nic mnie tu nie trzyma.
Powiedziałem jej, iż mieszkanie po dziadku jest zapisane na babcię, iż alimenty od ojca dawno się skończyły, bo skończyłem osiemnaście lat, i iż teraz to ja płacę czynsz — sześćset dwadzieścia złotych miesięcznie, cała reszta idzie na jedzenie i leki. Popatrzyła na mnie tak, jakby się spodziewała innej odpowiedzi.
Nie wyjadę. Nie dlatego, iż muszę. Dlatego, iż jak babcia mówi „u mnie", to znaczy „u nas", od dziewiętnastu lat, i nie widzę powodu, żeby to teraz zmieniać z jakiegoś powodu, którego ona sama nigdy mi nie narzuciła.
W zeszłym tygodniu poszedłem z nią do notariusza w centrum, przy Rynku, i podpisaliśmy papier, żebym miał pełnomocnictwo do jej konta w banku — na wypadek, gdyby coś jej się stało, żebym mógł zapłacić za leki i rachunki bez czekania na sąd i opiekę. Ona się śmiała, iż jeszcze nie umiera, iż tylko ma osiemdziesiąt jeden lat i jeszcze poplewie na cały świat. Podpisałem to i tak. Trzymam tę kopię w szufladzie, obok jej dowodu i mojej metryki, którą ona przechowywała, odkąd miałem cztery lata — w tej samej teczce, tej samej gumce, która się już rozciągnęła od czasu.
Wieczorem, kiedy wracaliśmy od notariusza, kupiłem jej w piekarni przy przystanku pączka z różą, bo lubi, a rzadko sobie kupuje. Usiedliśmy na ławce przed blokiem, mimo iż było zimno, bo ona lubi patrzeć, jak wraca światło w oknach sąsiadów.
— Wiesz, Kamil — powiedziała, odgryzając kawałek pączka — ja się bałam, iż jak dorośniesz, to zapomnisz, skąd wyszedłeś.
— Nie zapomniałem. Wyszedłem od ciebie.
Nie powiedziała nic więcej. Zjadła resztę pączka, otrzepała okruszki z płaszcza — tego samego granatowego, z guzikami jak monety, tylko teraz już całkiem wytartego na łokciach — i wstała, żeby wracać do domu, bo robiło się zimno, a ona zawsze mówi, iż najgorsze są zimy.
