Bisfenol A przez wiele lat był powszechnie wykorzystywany przez przemysł opakowaniowy. Stosowano go między innymi przy produkcji poliwęglanów oraz żywic epoksydowych. Dzięki określonym adekwatnościom materiały te mogły być używane w opakowaniach wymagających trwałości, odporności i długiego kontaktu z żywnością lub napojami.
Z czasem rosła jednak liczba badań dotyczących możliwego wpływu BPA na organizm człowieka. najważniejsze znaczenie dla unijnych regulacji miała ponowna ocena przeprowadzona przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności. EFSA uznała w 2023 r., iż narażenie na bisfenol A pochodzący z żywności stanowi problem zdrowotny we wszystkich grupach wiekowych.
W odpowiedzi Komisja Europejska przyjęła przepisy ograniczające stosowanie BPA oraz wybranych innych bisfenoli w materiałach i wyrobach przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Rozporządzenie zaczęło obowiązywać 20 stycznia 2025 r., ale przedsiębiorcom pozostawiono okresy przejściowe, aby mogli dostosować produkcję, zamówić nowe materiały i zmienić technologie.
Zakaz BPA od 20 lipca 2026 r. i zmiany dla rynku
Data 20 lipca 2026 r. ma znaczenie przede wszystkim dla producentów, importerów i podmiotów wprowadzających opakowania do obrotu. Wtedy kończy się podstawowy okres przejściowy dla części jednorazowych wyrobów zawierających BPA.
Po tej dacie nowe partie produktów należących do objętych regulacją kategorii nie będą mogły być po raz pierwszy wprowadzane na rynek, o ile nie spełnią nowych wymogów. Zmiana nie oznacza jednak, iż 20 lipca wszystkie opakowania z BPA znikną z półek sklepowych.
Towary zgodnie z prawem wprowadzone do obrotu przed zakończeniem odpowiedniego okresu przejściowego mogą przez cały czas pozostawać w sprzedaży. Dlatego proces zmian będzie stopniowy. W części sklepów przez pewien czas przez cały czas będzie można spotkać produkty w starszych opakowaniach.
Dla konsumenta istotne jest zatem rozróżnienie między datą produkcji, wprowadzeniem produktu na rynek i jego dalszą sprzedażą. Sam fakt obecności opakowania w sklepie po 20 lipca nie będzie automatycznie oznaczał naruszenia przepisów.
Bisfenol A w opakowaniach do żywności
BPA był stosowany w wielu produktach przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Poliwęglany z jego udziałem wykorzystywano między innymi przy produkcji niektórych butelek wielokrotnego użytku, pojemników, elementów naczyń oraz wyposażenia służącego do przechowywania napojów.
Jeszcze szersze zastosowanie miały żywice epoksydowe. Tworzyły one powłoki zabezpieczające wewnętrzne powierzchnie metalowych puszek i innych pojemników. Ich zadaniem było ograniczanie bezpośredniego kontaktu żywności lub napoju z metalem.
Problem pojawia się wtedy, gdy niewielkie ilości substancji chemicznej migrują z opakowania do żywności. Niemiecki Federalny Instytut Oceny Ryzyka wskazuje, iż właśnie dieta jest jednym z głównych źródeł narażenia człowieka na BPA. Związek może również przedostawać się do organizmu z powietrza, kurzu i wody, jednak w przypadku unijnych regulacji dotyczących opakowań najważniejsza pozostaje ekspozycja związana z żywnością.
EFSA zaostrzyła ocenę ryzyka związanego z BPA
Przepisy nie są skutkiem pojedynczego badania. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności przez lata analizował kolejne publikacje naukowe dotyczące działania bisfenolu A.
W ponownej ocenie zakończonej w 2023 r. eksperci uwzględnili ponad 800 nowych badań opublikowanych od czasu wcześniejszej oceny. Szczególną uwagę poświęcono możliwemu wpływowi BPA na układ odpornościowy.
EFSA ustaliła nowy tolerowany poziom dziennego pobrania BPA na poziomie 0,2 nanograma na kilogram masy ciała. Wcześniej tymczasowy poziom wynosił 4 mikrogramy na kilogram masy ciała. Różnica jest ogromna, ponieważ nowy limit jest około 20 tys. razy niższy.
Po zestawieniu tej wartości z szacowanym narażeniem dietetycznym EFSA uznała, iż zarówno przeciętne, jak i wysokie narażenie w każdej grupie wiekowej przekracza nowy tolerowany poziom.
Bisfenol A jest również klasyfikowany jako substancja mogąca zaburzać funkcjonowanie układu hormonalnego. Wskazuje się także na jego toksyczność dla rozrodczości. To właśnie połączenie wyników badań i nowych ocen ryzyka doprowadziło do znacznego zaostrzenia podejścia regulatorów.
Opakowania z BPA nie znikną ze sklepów jednego dnia
Unijne przepisy zawierają kilka okresów przejściowych. Ich długość zależy od rodzaju produktu, technologii stosowanej przy jego wytwarzaniu oraz dostępności zamienników.
Część branż otrzymała więcej czasu w dostosowanie produkcji. Dotyczy to między innymi określonych opakowań używanych do konserwowania owoców, warzyw i produktów rybnych.
W przypadku części tych kategorii możliwość pierwszego wprowadzania na rynek wyrobów zawierających BPA została przedłużona do 20 stycznia 2028 r. Dlatego także po lipcu 2026 r. obecność niektórych opakowań z BPA będzie zgodna z prawem.
Odrębne zasady obowiązują również dla części produktów wielokrotnego użytku. W praktyce odejście od bisfenolu A będzie więc procesem rozłożonym w czasie.
Nie można zatem mówić o całkowitym zakazie wszystkich opakowań zawierających BPA obowiązującym od jednego dnia. 20 lipca 2026 r. kończy się jednak podstawowy okres przejściowy dla ważnej grupy produktów i właśnie od tego momentu rynek zacznie odczuwać nowe regulacje w znacznie większym stopniu.
Wyjątki od zakazu bisfenolu A
Unijne przepisy przewidują również ograniczone wyjątki. Dotyczą one zastosowań, w których w tej chwili brakuje odpowiednich zamienników lub w których zastąpienie dotychczasowych materiałów jest szczególnie trudne technologicznie.
Odstępstwa obejmują między innymi niektóre powłoki stosowane w dużych zbiornikach magazynowych oraz określone membrany polisulfonowe używane w przemyśle spożywczym.
Takie membrany mogą być wykorzystywane między innymi w procesach filtracji i przetwarzania napojów. W tych przypadkach regulatorzy uwzględnili zarówno dostępność alternatywnych technologii, jak i poziom możliwego uwalniania substancji.
Główny kierunek przepisów pozostaje jednak jednoznaczny. Unia Europejska konsekwentnie ogranicza obecność BPA w materiałach mających bezpośredni kontakt z żywnością. Dla producentów oznacza to dalszą zmianę technologii i surowców, a dla handlu stopniowe zastępowanie dotychczasowych opakowań nowymi rozwiązaniami.
