Ile razy słyszeliście o „złych Lipinach”? W takim razie – chodźcie ze mną…

nieustanne-wedrowanie.pl 5 dni temu

Świętochłowice przez dekady funkcjonowały w świadomości mieszkańców Górnego Śląska jako jedno z najbardziej uprzemysłowionych i robotniczych miast regionu. Szczególne miejsce w tej narracji zajmują Lipiny, czyli dzielnica, która bardzo często przedstawiana jest w mediach społecznościowych wyłącznie przez krzywdzący pryzmat ubóstwa, zaniedbań i przestępczości. W ostatnich latach powstało wiele materiałów filmowych oraz fotograficznych koncentrujących się na najbardziej zdegradowanych fragmentach dzielnicy. Tego typu przekaz utrwalił stereotyp Lipin jako miejsca wyjątkowo niebezpiecznego i pozbawionego perspektyw. W rzeczywistości obraz ten jest jednak znacznie bardziej złożony. Lipiny mierzą się z podobnymi problemami społecznymi i infrastrukturalnymi jak wiele innych dawnych dzielnic przemysłowych Metropolii GZM, szczególnie tych rozwijających się wokół kopalń, hut i zakładów ciężkiego przemysłu. Obok budynków wymagających remontu funkcjonują tutaj normalne osiedla mieszkalne, sklepy, punkty usługowe, małe rodzinne przedsiębiorstwa oraz zakłady przemysłowe. Wśród nich znajduje się teren związany z dawną walcownią i zakładami metalurgicznymi, w tej chwili kojarzony z przedsiębiorstwem Baterpol. Równocześnie dzielnica posiada rozległe tereny zielone, a jednym z najcenniejszych przyrodniczo miejsc pozostaje Dolina Lipinki, obszar zaskakujący bogactwem roślinności i obecnością licznych gatunków zwierząt pomimo silnie zurbanizowanego otoczenia.

Za pomoc w stworzeniu tego materiału dziękuję Muzycznemu Wizjerowi.

Historia Lipin nierozerwalnie związana jest z przemysłem wydobywczym. Szczególne znaczenie miała kopalnia Matylda, której początki sięgają pierwszej połowy XIX wieku. Zakład powstał w 1827 roku i przez wiele dziesięcioleci stanowił jeden z najważniejszych elementów lokalnej gospodarki. Nazwa kopalni pochodziła od imienia żony właściciela majątku ziemskiego Józefa Porębskiego. Wraz z rozwojem wydobycia następowała urbanizacja okolicy. Powstawały familoki, budynki administracyjne, sklepy oraz infrastruktura społeczna przeznaczona dla pracowników kopalni i ich rodzin. W okresie największego rozwoju zakład wydobywał setki tysięcy ton węgla rocznie. Ostateczna likwidacja kopalni nastąpiła w drugiej połowie XX wieku, a jej infrastruktura została stopniowo rozebrana lub przekształcona. Jedną z ostatnich symbolicznych pamiątek po zakładzie pozostaje wagonik z węglem, przypominający o przemysłowej historii dzielnicy i o pokoleniach mieszkańców związanych z górnictwem.

Samodzielna, prężnie funkcjonująca gmina

Rozwój przemysłu wpłynął bezpośrednio na charakter zabudowy Lipin. Dzisiejsza dzielnica Świętochłowic przez długi czas była jednym z najbardziej zaludnionych miejsc w regionie, a zwarte kwartały kamienic i familoków tworzyły typowy krajobraz śląskiego osiedla robotniczego. Wiele budynków powstawało na przełomie XIX i XX wieku, często w pobliżu zakładów przemysłowych. Dawniej funkcjonowały tutaj: kino, lokale gastronomiczne i miejsca spotkań mieszkańców. Jedno ze zdjęć dokumentujących dzisiejszy stan dawnego kina pokazuje zdewastowaną bramę, w której zachowała się wnęka służąca niegdyś do umieszczania plakatów filmowych i repertuarów seansów. Ten detal architektoniczny stanowi symbol przemian społecznych i gospodarczych, jakie dotknęły dzielnicę po upadku przemysłu ciężkiego. Mimo problemów część budynków została odnowiona, a niektóre dawne obiekty przemysłowe i mieszkalne zyskały nowe funkcje.

Lipiny przez długi czas funkcjonowały jako samodzielna gmina. Dopiero 10 kwietnia 1951 roku zostały włączone do Świętochłowic, co stanowiło element szerszych procesów administracyjnych zachodzących na Górnym Śląsku. Śladem dawnej niezależności pozostaje budynek dawnego Urzędu Gminy Lipiny. Obiekt ten do dziś wyróżnia się architekturą i stanowi świadectwo czasów, gdy dzielnica posiadała własne struktury administracyjne. w tej chwili budynek pełni inne funkcje, jednak przez cały czas pozostaje ważnym punktem odniesienia dla lokalnej historii. W jego sąsiedztwie zachowały się także pozostałości dawnej straży pożarnej, przypominające o rozwoju miejskiej infrastruktury bezpieczeństwa w epoce intensywnej industrializacji.

Istotnym miejscem na mapie dzielnicy pozostaje Dom Kultury w Lipinach, który przez lata pełnił funkcję centrum życia społecznego i kulturalnego mieszkańców. Organizowano tam wydarzenia artystyczne, spotkania, koncerty i zajęcia edukacyjne. Współcześnie obiekt przechodzi proces rewitalizacji, którego celem jest przywrócenie mu znaczenia jako przestrzeni integrującej lokalną społeczność. Modernizacja tego typu instytucji ma szczególne znaczenie w dzielnicach poprzemysłowych, gdzie infrastruktura społeczna często odgrywa ważniejszą rolę niż w nowych osiedlach mieszkaniowych.

Najstarsza świątynia w mieście

Kościół pw. św. Augustyna jest najstarszą świątynią na terenie dzisiejszych Świętochłowic i jednym z najważniejszych zabytków całego miasta. Jego powstanie było bezpośrednią konsekwencją gwałtownego rozwoju przemysłowego Lipin w XIX wieku. Wraz z budową hut cynku i kopalń liczba mieszkańców osady rosła w błyskawicznym tempie, a dotychczasowa opieka duszpasterska prowadzona z dzisiejszej parafii św. Barbary w Chorzowie przestała być wystarczająca. W 1862 roku do Lipin skierowano wikarego z zadaniem utworzenia nowej wspólnoty i rozpoczęcia budowy świątyni. Kościół wzniesiono w latach 1871–1872 według projektu królewskiego inspektora budowlanego Augusta Sollera w stylu neogotyckim, a jego uroczyste poświęcenie odbyło się 24 sierpnia 1872 roku. Początkowo funkcjonował jako kościół kuracyjny wydzielony z parafii św. Barbary, natomiast samodzielną parafię erygowano 21 września 1888 roku. Świątynia od początku stanowiła nie tylko centrum życia religijnego, ale także miejsce integracji dynamicznie rozwijającej się społeczności robotniczej, której codzienność wyznaczała praca w kopalniach i hutach. To właśnie wokół kościoła przez dziesięciolecia koncentrowało się życie mieszkańców Lipin, a jego wysoka wieża do dziś pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów panoramy dzielnicy.

Architektura świątyni należy do najcenniejszych przykładów neogotyku sakralnego na Górnym Śląsku. Kościół został zbudowany z cegły na planie krzyża łacińskiego jako trójnawowa hala z transeptem oraz wielobocznie zamkniętym prezbiterium. Monumentalną bryłę podkreśla czworoboczna wieża zwieńczona ostrosłupowym hełmem, dominująca nad zwartą zabudową familoków. Główne wejście zdobi kamienny portal, przy którym ustawiono dwie rzeźby autorstwa Simona Schmidta z Augsburga, przedstawiające św. Jana Nepomucena oraz św. Floriana. We wnętrzu uwagę zwracają efektowne witraże, wśród których znajdują się kompozycje zaprojektowane przez wybitnego artystę Adama Bunscha, a także współczesna aranżacja prezbiterium autorstwa Sławomira Oleszczuka i Wiktora Ostrzołka. Bezpośrednio przy kościele znajduje się zabytkowy cmentarz parafialny z nagrobkami pochodzącymi z XIX wieku. Spoczywają na nim między innymi uczestnicy powstań śląskich, zasłużeni duchowni oraz związani z Lipinami pisarze Augustyn Świder i August Czarnynoga. Wśród zachowanych pomników znajduje się również wyjątkowy drewniany nagrobek, uważany za jeden z najstarszych i najcenniejszych obiektów tego typu na cmentarzu. Zarówno świątynia, jak i otaczająca ją nekropolia pozostają niezwykle cennym świadectwem historii Lipin oraz wielopokoleniowego dziedzictwa ich mieszkańców.

Patronka poprzedniej epoki i dobry duch sportu

Jedną z ulic Lipin była dawniej ulica Hanki Sawickiej. Patronka ta należała do grona symbolicznych postaci promowanych w okresie Polski Ludowej. Hanka Sawicka, adekwatnie Hanna Krassowska, była działaczką komunistyczną i członkinią ruchu oporu podczas II wojny światowej. Po przemianach ustrojowych wiele ulic nazwanych jej imieniem przemianowano w ramach dekomunizacji przestrzeni publicznej. W Lipinach patronem ulicy został ksiądz Józef Michalski, duchowny związany z lokalną społecznością i historią regionu. Zmiana nazwy ulicy odzwierciedla szersze procesy reinterpretacji pamięci historycznej po 1989 roku.

Ważną częścią tożsamości dzielnicy pozostaje sport, szczególnie działalność klubu ŚKS Naprzód Lipiny. Klub został założony w 1920 roku i odegrał istotną rolę w historii śląskiej piłki nożnej. Stadion imienia Ryszarda Pieca upamiętnia jednego z najwybitniejszych piłkarzy związanych z Lipinami. Ryszard Piec reprezentował Polskę między innymi podczas mistrzostw świata w 1938 roku we Francji i przez całą karierę pozostawał związany z lokalnym środowiskiem sportowym. Naprzód Lipiny wychował wielu zawodników i przez lata stanowił istotny element życia społecznego dzielnicy, integrując mieszkańców wokół sportu i lokalnej tradycji.

Na terenie Lipin znajduje się także dawny budynek urzędniczy związany z hutą Guidotto. Obiekt ten, po okresie zaniedbań, został poddany rewitalizacji i w tej chwili pełni funkcję mieszkalną. W części wnętrz zachowała się oryginalna posadzka, stanowiąca materialny ślad dawnej funkcji budynku. Historia tego miejsca dobrze pokazuje przemiany architektury przemysłowej na Górnym Śląsku: od zaplecza administracyjnego wielkiego przemysłu po współczesne adaptacje mieszkaniowe.

Po co Hollywood, gdy mamy Lipiny

Charakterystyczna architektura i autentyczny krajobraz Lipin sprawiły, iż dzielnica zaczęła pojawiać się również w produkcjach filmowych i serialowych. Jednym z przykładów jest zrealizowany niedawno serial „Ołowiane dzieci” platformy Netflix, do którego sceny realizowano między innymi przy ulicy Świerczyny, gdzie stworzono scenografię serialowej „pijalni piwa”.

Okolice ulicy Barlickiego należą do najbardziej charakterystycznych fragmentów Lipin. To właśnie tutaj znajduje się tak zwany francuski mural, czyli pozostałość po realizacji francuskiego filmu „Le brasier” w reżyserii Erica Barbiera z 1990 roku. Lipiny „zagrały” w nim górnicze miasteczko z lat 30. XX wieku, a fabuła koncentrowała się wokół narastających problemów społecznych i napięć w robotniczej społeczności. Produkcja była przedsięwzięciem wyjątkowo kosztownym. Jako pierwszy film w historii francuskiego kina otrzymała budżet przekraczający 100 milionów franków. Pomimo ogromnych nakładów finansowych film okazał się komercyjną porażką, a w samym regionie Paryża sprzedano mniej niż 40 tysięcy biletów na seanse kinowe. Mieszkańcy Lipin wspominają, iż zdjęcia realizowane w dzielnicy trwały przez kilka tygodni. Według lokalnych relacji francuska ekipa filmowa z dystansem podchodziła do zaangażowania mieszkańców jako statystów i starała się ograniczać pracę przy produkcji głównie do własnego personelu. Pamiątką po obecności filmowców pozostał mural stylizowany na reklamę francuskiej gazety. Jest to jednocześnie bardzo prosty i niezwykle symboliczny ślad zagranicznej produkcji filmowej, która na pewien czas przeniosła fragment Świętochłowic do świata francuskiego kina.

Surowa estetyka Lipin była również wykorzystywana przez polskie produkcje telewizyjne. W dzielnicy realizowano między innymi sceny do serialu „Wojna zastępcza”, utrzymanego w konwencji sensacyjno-kryminalnej i osadzonego w realiach społecznych Polski tuż po upadku komunizmu. Produkcja wykorzystywała charakterystyczny krajobraz Lipin jako tło dla opowieści o konfliktach, przestępczości i napięciach społecznych. Lipiny, dzięki swojej autentycznej zabudowie i industrialnemu charakterowi, okazały się naturalną scenografią dla tego rodzaju historii.

Gdy rewitalizacja zabija istotną część zabytku

Jednym z najbardziej charakterystycznych budynków Lipin jest dawna szkoła przy ulicy Bukowego 17, znana mieszkańcom przede wszystkim jako „szkoła medyczna”. Monumentalny gmach wzniesiono w latach 1904–1906 jako siedzibę Szkoły Ludowej nr IV, a w kolejnych dziesięcioleciach mieściły się w nim różne placówki oświatowe, między innymi Szkoła Podstawowa nr 14, Liceum Medyczne, Liceum Ekonomiczne oraz Zespół Szkół Ekonomiczno-Informatycznych. Po zakończeniu działalności edukacyjnej budynek przez kilka lat pozostawał pusty, aż w 2023 roku został sprzedany prywatnemu inwestorowi, który rozpoczął jego adaptację na budynek mieszkalny. Rewitalizacja miała przywrócić obiektowi dawny blask, zachowując jego historyczną bryłę i elewacje. Niestety inwestycja stała się głośna z powodu kontrowersji związanej z zniszczeniem jednego z najcenniejszych elementów architektonicznych. Zabytkowe, drewniane drzwi wejściowe, znajdujące się w gminnej ewidencji zabytków, zgodnie z ustaleniami projektowymi miały zostać zachowane i wyeksponowane we wnętrzu budynku jako element dekoracyjny. W trakcie prac zostały jednak przecięte na pół, a otwór wejściowy częściowo zamurowano i wstawiono w nim okno. Informacja wywołała falę krytyki wśród mieszkańców, miłośników architektury i konserwatorów zabytków, stając się jednym z najgłośniejszych przykładów dyskusji o granicach rewitalizacji historycznych obiektów na Górnym Śląsku. Paradoksalnie sprawa zwróciła uwagę całej Polski na sam budynek, przypominając o jego bogatej historii i znaczeniu dla tożsamości Lipin.

Nie tylko budynki mieszkalne, ale i cenna przyroda

Szczególnym skarbem przyrodniczym Lipin jest Dolina Lipinki. To obszar, który w niezwykły sposób pokazuje, jak przyroda potrafi odzyskiwać tereny silnie przekształcone przez działalność człowieka. Położona w północno-zachodniej części dzielnicy dolina, nazywana przez mieszkańców „Ajską” od znajdującego się tam największego stawu, została w 2021 roku objęta ochroną jako Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy „Dolina Lipinki”. Obszar ten zajmuje 40,87 ha i obejmuje środkowy odcinek doliny potoku Lipinka o długości około 1250 metrów wraz z jego dnem i zachodnimi zboczami. Współczesna rzeźba terenu jest efektem wieloletniej działalności przemysłowej kopalni „Śląsk–Matylda” oraz huty cynku Guidotto, które doprowadziły do powstania zapadlisk, hałd i innych antropogenicznych form krajobrazu. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów jest hałda „Kopyto”, z której rozciąga się rozległa panorama na Chropaczów, a także staw Ajska, istotny element lokalnego ekosystemu. To właśnie niezwykłe połączenie przemysłowego dziedzictwa z odradzającą się przyrodą sprawia, iż Dolina Lipinki stanowi jeden z najbardziej interesujących przykładów krajobrazu postindustrialnego na Górnym Śląsku. Celem ustanowienia tej formy ochrony było zachowanie wyjątkowo cennych walorów przyrodniczych, krajobrazowych i estetycznych oraz zabezpieczenie ciągłości siedlisk związanych z doliną potoku.

Pomimo położenia w samym sercu silnie zurbanizowanej aglomeracji Dolina Lipinki wyróżnia się imponującą bioróżnorodnością. Występują tu zbiorowiska łęgowe i olsowe, rozległe szuwary oraz liczne gatunki roślin chronionych i rzadkich, między innymi kruszczyk błotny, kruszczyk szerokolistny, kruszczyk rdzawoczerwony, listera jajowata, grążel żółty, kosaciec żółty, konwalia majowa czy lepiężnik różowy. Teren porastają również liczne gatunki drzew, w tym olsza czarna, klon pospolity, lipa krymska oraz dąb czerwony. Równie bogata jest fauna tego obszaru. Dolina stanowi jedno z najważniejszych miejsc lęgowych ptaków w Świętochłowicach. Stwierdzono tu 47 gatunków, z których 38 objętych jest ochroną ścisłą. Spotkać można między innymi zimorodka, dudka, derkacza, bączka, ślepowrona, sowę uszatą, dzięcioła zielonego czy przepiórkę. Zbiorniki wodne i podmokłe łąki są ostoją licznych płazów i gadów, takich jak kumak nizinny, rzekotka drzewna, ropucha zielona, zaskroniec zwyczajny czy jaszczurka żyworodna, natomiast wśród ssaków obserwowane są między innymi sarny, lisy oraz zające. Badania wykazały również obecność ponad stu gatunków bezkręgowców, w tym gatunków objętych ochroną prawną. Dolina Lipinki jest doskonałym przykładem tego, iż choćby na terenach silnie przekształconych przez przemysł mogą rozwinąć się niezwykle cenne ekosystemy, które dziś pełnią nie tylko funkcję przyrodniczą, ale także edukacyjną, krajobrazową i rekreacyjną dla mieszkańców całej Metropolii GZM. Współczesne Lipiny pozostają miejscem pełnym kontrastów. Obok zaniedbanych budynków funkcjonują odnowione kamienice i nowe inicjatywy społeczne. Obok trudnej historii przemysłowej istnieją wartościowe tereny zielone, lokalne tradycje i silna tożsamość mieszkańców. Dzielnica przez cały czas mierzy się z wieloma wyzwaniami, jednak uproszczony obraz miejsca skrajnie niebezpiecznego nie oddaje jej rzeczywistego charakteru. Lipiny są przede wszystkim fragmentem Górnego Śląska o bogatej historii, wyraźnej tożsamości i dużym potencjale społecznym oraz kulturowym. Procesy rewitalizacji, rosnące zainteresowanie historią lokalną oraz działalność mieszkańców sprawiają, iż dzielnica stopniowo odzyskuje należne miejsce w świadomości regionu.

Bibliografia

Archidiecezja Katowicka. (b.d.). Parafia św. Augustyna w Lipinach. https://archidiecezjakatowicka.pl/parafie/swietego-augustyna-lipiny

Historia Wisły. (b.d.). Naprzód Lipiny. https://historiawisly.pl/wiki/index.php?title=Naprz%C3%B3d_Lipiny

Instytut Pamięci Narodowej. (b.d.). Ustawa dekomunizacyjna i zmiany nazw ulic. https://ipn.gov.pl/pl/upamietnianie/dekomunizacja

Matylda Coal Mine. (2025). W Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Matylda_Coal_Mine

Miasto Świętochłowice. (b.d.). Historia miasta Świętochłowice. https://swietochlowice.pl

Naprzód Lipiny. (2025). W Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Naprz%C3%B3d_Lipiny

Netflix. (b.d.). Ołowiane dzieci. https://www.netflix.com

Podokręg Katowice Śląskiego ZPN. (2020). Z dziejów świętochłowickiej piłki – ŚKS Naprzód Lipiny. https://archiwum.katowice.slzpn.pl/podokreg/katowice/aktualnosci/369/z-dziejow-swietochlowickiej-pilki-sks-naprzod-lipiny

Polska Organizacja Turystyczna. (b.d.). Świętochłowice – dziedzictwo przemysłowe i przyrodnicze. https://www.poland.travel/pl

Ryszard Piec. (2025). W Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Ryszard_Piec

Śląska Biblioteka Cyfrowa. (b.d.). Materiały historyczne dotyczące Lipin i Świętochłowic. https://www.sbc.org.pl

Urząd Miejski w Świętochłowicach. (b.d.). Rewitalizacja dzielnic miasta. https://swietochlowice.pl

Wikipedia. (2025). Hanka Sawicka. https://pl.wikipedia.org/wiki/Hanka_Sawicka

Wikipedia. (2025). Józef Michalski. https://pl.wikipedia.org/wiki/J%C3%B3zef_Michalski

Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Katowicach. (b.d.). Zabytki województwa śląskiego. https://www.wuoz.katowice.pl

Markowski, M. (2024, 20 listopada). Modernisation of the former school in Lipiny. The historic doors were destroyed during the works. WhiteMAD. https://www.whitemad.pl/en/modernisation-of-the-former-school-in-lipiny-the-historic-doors-were-destroyed-during-the-works/

Kościół św. Augustyna w Lipinach. (2025). W Wikipedia. https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Augustyna_w_Lipinach

Urząd Miejski w Świętochłowicach. (b.d.). Kościół w Lipinach pw. św. Augustyna. https://swietochlowice.pl/miasto/koscioly-w-swietochlowicach/kosciol-w-lipinach-pw-sw-augustyna/

Śląska Organizacja Turystyczna. (b.d.). Kościół św. Augustyna w Świętochłowicach-Lipinach. https://www.metropolia.slaskie.travel/culturalheritage/3644/kosciol-sw-augustyna-w-swietochlowicach-lipinach

Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska. (b.d.). Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody – Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy „Dolina Lipinki”. https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewzespolprzyrodniczokrajobrazowy.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.ZPK.378

Rostański, K., Rostański, A., & Dulias, R. (2025). The evolution of the Lipinka Valley brownfield site as a multi-layered testimony to local identity. Landscape Online. https://doi.org/10.3097/LO.2025.1142

Urząd Miejski w Świętochłowicach. (b.d.). Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy „Dolina Lipinki”. https://swietochlowice.pl/urzad/dla-mieszkancow/ekologia-srodowisko/ochrona-srodowiska/zespol-przyrodniczo-krajobrazowy-dolina-lipinki/

Województwo Śląskie. (2021). Uchwała Nr XLI/344/21 Rady Miejskiej w Świętochłowicach z dnia 26 kwietnia 2021 r. w sprawie powołania Zespołu Przyrodniczo-Krajobrazowego Dolina Lipinki. Dziennik Urzędowy Województwa Śląskiego, poz. 2926. https://dzienniki.slask.eu/WDU_S/2021/2926/akt.pdf

Idź do oryginalnego materiału