O tym, jak taką wiedzę przekazuje się dzisiaj, opowiada wystawa otwarta 7 listopada 2026 roku w Saloniku Zofii, na piętrze pałacu w Lewkowie.
Snutka golińska
W południowej Wielkopolsce biały haft nasnuwany znalazł szczególne miejsce w Golinie pod Jarocinem, dziś w gminie Jarocin. Na przełomie XIX i XX wieku zdobiono nim części stroju, między innymi płócienne czepce, fartuchy i kryzy.
W dwudziestoleciu międzywojennym jego rozwojowi sprzyjał mecenat hrabiny Moszczeńskiej. Snutką dekorowano wówczas przede wszystkim bieliznę kościelną. Po wojnie hafciarki wykonywały dla Cepelii głównie obrusy i serwetki. Gdy haft przenosił się z odświętnego stroju na ołtarz, a potem na stół, zmieniał się jego odbiorca i rozmiar kompozycji. Umiejętność rozpinania nici nad pustą przestrzenią pozostała rozpoznawalną cechą techniki.
Pracę zaczyna się od przeniesienia wzoru na płótno i zaznaczenia go fastrygą. Później między motywami prowadzi się pojedyncze odcinki nici. Przy wykańczaniu trzeba wyciąć tkaninę spod tych połączeń, uważając, by nie naruszyć żadnej z nitek. Dopiero wtedy widać „nóżki pajęcze”, jak określa się cienkie przęsła charakterystyczne dla snutki.
Jej rysunek tworzą wspólnie pełne partie płótna, obszyte otwory i nitki łączące motywy. Oglądana pod światło praca pozwala zobaczyć, jak wiele zależy od odstępu między elementami i od tego, w którym miejscu hafciarka umocowała nitkę.
1 lutego 2022 roku snutkę golińską wpisano na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. W wypadku haftu słowo „niematerialne” może zaskakiwać. Przecież czepiec da się zmierzyć, sfotografować, opisać i przechować w muzeum. Wpis dotyczy jednak umiejętności, dzięki którym można wykonać kolejny czepiec. Gotowa rzecz pozwala odczytać przebieg ściegu. Trudniej z niej wywnioskować, jak mocno pociągnąć za nitkę, by cienkie płótno się nie ściągnęło, albo jak poprowadzić ostrze nożyczek tuż przy gotowym hafcie. Takich decyzji najłatwiej uczyć się przy wspólnym stole.
Warsztaty w Lewkowie
W 2026 roku Muzeum w Lewkowie – Zespół Pałacowo-Parkowy zorganizowało warsztaty hafciarskie po raz trzeci. Cykl haftu angielskiego rozpoczął się 4 maja, ostatnie trzygodzinne zajęcia odbyły się 19 października. Prowadziła je Donata Kaczocha, twórczyni ludowa i członkini Stowarzyszenia Twórców Ludowych. Zna obie techniki i odtwarza dawne czepce, między innymi jarocińskie, krotoszyńskie i ostrowskie, dla zespołów ludowych.

fot. Emilian Prałat
W Lewkowie uczestniczki poznawały tradycyjne wzory i ćwiczyły ściegi na delikatnym materiale. Snutka pojawiała się już w poprzednich odsłonach warsztatów, a doświadczenie prowadzącej pozwala umieścić tegoroczną naukę haftu angielskiego w szerszej historii wielkopolskiego ażuru.
Odtworzenie czepca wymaga spojrzenia na haft jako na część ubioru. Na płasko można przyjrzeć się rytmowi dziurek i rozstawieniu motywów. Po ułożeniu tkaniny na głowie część wzoru się chowa, inne fragmenty przyciągają wzrok. Rozmieszczenie ornamentu ma więc związek z krojem, ułożeniem płótna i sposobem noszenia nakrycia głowy. W rękach hafciarki dawny wzór staje się zadaniem do rozwiązania. Trzeba ustalić, co wynika z samego rysunku, a co z tego, jak przygotowano i uformowano materiał. To doświadczenie przydaje się również przy prostszych pracach, w których trzeba rozmieścić motyw względem brzegu tkaniny.
Wystawę prac uczestniczek przygotowała Marta Kaczocha, która z ramienia muzeum opiekowała się grupą. Podczas spotkania wszystkie uczestniczki warsztatów otrzymały pamiątkowe dyplomy. Pokaz w Saloniku Zofii oddał im miejsce w opowieści o hafcie.
Muzealne tkaniny często oglądamy bez wiedzy o tym, kto wykonał poszczególne ściegi i od kogo się ich nauczył. W Lewkowie autorki prac i ich nauczycielka należą do tej samej, współczesnej historii, którą można opowiedzieć od pierwszych majowych zajęć do listopadowego wernisażu. Kilkumiesięczny cykl dawał czas na powrót do tego samego wzoru, na poprawkę i na kolejną próbę.
Salonik Zofii
Patronką warsztatów jest Zofia Lipska, żona pierwszego polskiego starosty ostrowskiego i matka ostatniego właściciela Lewkowa. O jej własnej działalności mówiła w czerwcu 2026 roku prawnuczka Agata Jankowiak z domu Lipska, kiedy na przystanku w Lewkowie odsłaniano mural z podobizną społeczniczki. Wspominała naukę czytania, bibliotekę urządzoną w pałacu, ochronkę dla dzieci i sklep zwany konsumem.
W tych przedsięwzięciach można dostrzec, jak blisko codziennych spraw była miejscowa praca organiczna. Dotyczyła czasu, który rodzice mogli przeznaczyć na zarobek, dostępu do książek i tego, gdzie mieszkańcy robili zakupy.

fot. Emilian Prałat
Salonik Zofii otwarto jako ekspozycję stałą w 2025 roku. Urządzono go na podobieństwo dawnego pokoju dziewcząt w pałacu Lipskich. Listopadowa wystawa wprowadziła do tej przestrzeni prace dzisiejszych mieszkanek regionu.
Warsztaty i mural powstały przy wsparciu programu „Praca organiczna – dziedzictwo Wielkopolan”, w ramach Szlaku Pracy Organicznej koordynowanego przez Pałac Generała Dąbrowskiego w Winnej Górze. Środki Samorządu Województwa Wielkopolskiego pozwoliły połączyć przypomnienie o działalności Lipskiej z praktyczną nauką dla mieszkańców powiatu ostrowskiego.
Wystawa pozwala zajrzeć do pracy, która przez większą część roku odbywała się przy stole, w zasięgu wzroku nauczycielki. W gotowym hafcie widz dostrzeże równy obrys otworu i prześwit pomiędzy motywami. Uczestniczka rozpozna w nim także własne decyzje, od pierwszego wkłucia po ostatnie cięcie płótna. Z następnym kawałkiem materiału może już usiąść sama, a kiedy ktoś obok zapyta, jak powstaje ażur, będzie mogła pokazać mu, od czego zacząć.













