Gerlach (2655 m n.p.m.) jest najwyższym szczytem Tatr Wysokich. Leży w bocznej grani odchodzącej na południowy wschód od Zadniego Gerlacha, od którego oddziela go Przełęcz Tetmajera (Gerlachovské sedlo).
Grań ciągnie się dalej aż do Małego Gerlacha (Kotlový štít). Jego boczne ramiona otaczają charakterystyczny Gerlachowski Kocioł (Gerlachovský kotol), będący jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów całego masywu.
Dzięki swojej wysokości oraz rozległym widokom Gerlach należy do najczęściej odwiedzanych szczytów w słowackich Tatrach Wysokich.
Jak odkryto, iż Gerlach jest najwyższym szczytem Tatr?– wysokość Gerlacha
Ludwig Greiner, zarządca leśny w dobrach księcia sasko-koburskiego, miał nietypowe hobby. Podczas górskich wycieczek amatorsko mierzył wysokość okolicznych szczytów.
10 sierpnia 1837 roku panowała słoneczna i bezchmurna pogoda. Greiner przebywał na szczycie Łomnicy, która w tamtym czasie była powszechnie uważana za najwyższy szczyt Tatr. Z jej wierzchołka rozciągał się doskonały widok na otaczające góry, co pozwalało wykonywać pomiary.
Podczas mierzenia wysokości sąsiednich wierzchołków skierował przeziernik swojego półkola mierniczego na Gerlach. Ku swojemu zdumieniu stwierdził, iż szczyt ten jest wyższy od Łomnicy. W ten sposób rozpoczęła się historia odkrycia najwyższego szczytu Tatr i całych Karpat.
Dlaczego wcześniej za najwyższe szczyty uważano Krywań i Łomnicę?
Przed odkryciem Ludwiga Greinera za najwyższe szczyty Tatr uznawano przede wszystkim Krywań i Łomnicę. Przez długi czas nikt nie próbował dokładnie zweryfikować, który z nich rzeczywiście jest najwyższy. Oceniano to jedynie na podstawie obserwacji, kierując się wyglądem całego pasma górskiego.
Pierwsze dokładniejsze pomiary geodezyjne wykonali Austriacy w 1820 roku. Ograniczyli się jednak do zmierzenia wysokości Wołowca, Wielkiego Barańca, Krywania oraz Łomnicy.
Uzyskane wyniki wynosiły:
- Krywań – 2496 m,
- Łomnica – 2632 m.
Na podstawie tych pomiarów Łomnica została uznana za najwyższy szczyt Tatr i otrzymała miano „Królowej Tatr”.
Dlaczego Gerlach nie został wcześniej zmierzony?
Gerlach nie wzbudzał wcześniej większego zainteresowania geodetów. Szczyt znajduje się bliżej głównej grani Tatrzańskiej i jest otoczony ze wszystkich stron innymi wysokimi wierzchołkami. Z tego powodu nie wyróżnia się tak wyraźnie jak Łomnica czy Krywań i przez wiele lat nie był uznawany za najwyższy szczyt Tatr.
Topografia masywu Gerlacha
Masyw Gerlacha wznosi się ponad trzema dolinami: Doliną Wielicką od wschodu, Doliną Batyżowiecką od zachodu oraz Doliną Kaczą (odnogą Doliny Białej Wody) od północnego zachodu.
Najwyższy szczyt Karpat leży w bocznej grani odchodzącej na południowy wschód od głównej grani Tatr. Zwornikiem tej grani jest Zadni Gerlach (około 2640 m), położony już w głównej grani Tatr.
Od zachodu Zadni Gerlach oddzielony jest od Batyżowieckiego Szczytu (2457 m) przez Batyżowiecką Przełęcz, natomiast od północy od Litworowego Szczytu (2431 m) oddziela go Litworowa Przełęcz.
Grań Zadniego Gerlacha
W zachodniej grani Zadniego Gerlacha spośród licznych turni wyróżnia się charakterystyczna, dwuwierzchołkowa Targana Turnia.
Północna grań opada w kierunku Litworowej Przełęczy szeregiem wierzchołków. W skład adekwatnego masywu Zadniego Gerlacha, oprócz głównego południowego wierzchołka, wchodzą:
- Jurgowskie Czuby,
- Lawinowy Szczyt (2635 m),
- Gierlachowska Kopa (2630 m).
Niżej znajdują się jeszcze:
- Wyżnia Wysoka Gierlachowska (2590 m),
- Niżnia Wysoka Gierlachowska (2547 m),
- Wielicka Turniczka.
Za Litworowym Szczytem główna grań skręca na wschód i przez Wielicki Szczyt (2320 m) dochodzi do popularnej przełęczy
Polski Grzebień (2220 m).
To właśnie od Polskiego Grzebienia prowadzi jedna z najpiękniejszych i najłatwiejszych dróg wspinaczkowych na Gerlach – droga Martina, nazywana również Martinovką.
Wielki Gerlach i pozostałe wierzchołki masywu
Zadni Gerlach oddzielony jest od Wielkiego Gerlacha (2654 m) głębokim wcięciem Przełęczy Tetmajera (2593 m). To właśnie ona nadaje całemu masywowi jego charakterystyczny wygląd.
Przełęcz otrzymała swoją nazwę w 1902 roku na cześć Kazimierza Tetmajera, jednego z najwybitniejszych piewców Tatr.
Bezpośrednio za przełęczą znajduje się kulminacja całego masywu. Choć współczesne pomiary obniżyły wysokość Gerlacha o prawie 10 metrów (według dawnych danych miał on 2663 m), pozostaje on najwyższym szczytem Tatr i całych Karpat.
Na południe od Wielkiego Gerlacha znajdują się dodatkowo:
- Pośredni Gerlach (2642 m),
- Mały Gerlach (2601 m).
Granie Małego Gerlacha
W rejonie Małego Gerlacha grań rozdziela się na dwa ramiona.
Grań południowo-zachodnia opada do Przełączki pod Małym Gerlachem (2550 m). Dalej wznosi się pięć Urbanowych Turni oraz Urbanowa Czuba. Nazwa tych turni pochodzi od przydomka jednego z pierwszych zdobywców szczytu – Martina Spitzkopfa, zwanego Urbanem.
Drugie ramię opada na Lawiniastą Przełączkę (około 2545 m). Miejsce to wyróżnia się potężnym Żlebem Karczmarza, opadającym w stronę Doliny Wielickiej.
Za Lawiniastą Przełączką znajduje się trójwierzchołkowa Ponad Kocioł Turnia, ograniczona od południa Przełączką nad Kotłem. Jest to istotny punkt, ponieważ dociera tutaj turystyczna droga na Gerlach prowadząca przez Wielicką Próbę.
Dalej wznosi się masyw Ponad Ogród Turni (2425 m), obejmujący:
- trzy Ponad Próbę Turnie,
- właściwą Ponad Ogród Turnię wraz z przedwierzchołkami,
- Ponad Staw Turnię, będącą ostatnim wyraźnym wzniesieniem tej grani.
Nazwy tych turni pochodzą od charakterystycznych miejsc znajdujących się poniżej:
- Kotła Gierlachowskiego,
- Ogrodu Wielickiego,
- Wielickiej Próby,
- Wielickiego Stawu.
Gierlachowski Kocioł
Dwie granie opadające od Małego Gerlacha otaczają wysoko położony Gierlachowski Kocioł. Jest to jeden z najbardziej charakterystycznych elementów całego masywu, za pomocą którego Gerlach trudno pomylić z innymi szczytami podczas oglądania go od południa.
Ściany i żleby masywu Gerlacha
Masyw Gerlacha opada do Doliny Wielickiej i Doliny Batyżowieckiej wysokimi ścianami skalnymi.
Charakterystycznym elementem jego topografii są liczne żleby przecinające strome ściany. Najbardziej znanym z nich jest Żleb Karczmarza, opadający z Lawiniastej Przełączki. Ma on wyraźnie alpejski charakter.
Z Przełęczy Tetmajera opadają dwa kolejne znane żleby:
- Żleb Darmstadtera, prowadzący do Doliny Wielickiej. Nazwano go na cześć niemieckiego taternika Ludwiga Darmstadtera.
- Żleb Walowy, opadający do Doliny Batyżowieckiej. Nazwa upamiętnia Jędrzeja Walę młodszego – jednego z najwybitniejszych przewodników tatrzańskich oraz współautora pierwszego przejścia tym żlebem w 1895 roku podczas pierwszego wejścia na Zadni Gerlach wraz z Januszem Chmielowskim.
- Północno-zachodnią ścianę Zadniego Gerlacha przecina potężny Żleb Komarnickich, opadający do Doliny Kaczej w kierunku tzw. Gierlachowskich Spadów.
Do najważniejszych żlebów masywu należą również:
- Żleb Wielicki, rozpoczynający się na Przełączce nad Kotłem,
- Batyżowiecki Żleb, opadający z Wyżnich Gierlachowskich Wrótek.
- To właśnie nimi częściowo prowadzą normalne, czyli turystyczne drogi na szczyt Gerlacha.
Pierwsi zdobywcy Gerlacha
Pierwsze wejście na Gerlach przez długi czas pozostawało nieznane. Dokonali go w 1834 roku kłusownicy polujący na kozice. Wśród zdobywców znaleźli się Johann Still, nauczyciel z Nowej Leśnej, Gelhof – przedsiębiorca budowlany, Martin Spitzkopf – młynarz z Wielkiego Sławkowa oraz dwóch nieznanych z nazwiska towarzyszy.
Przez wiele lat fakt ten był kwestionowany. Jeszcze Witold Henryk Paryski w przewodniku „Tatry Wysokie” za pierwszych zdobywców uznawał Zygmunta Bośniackiego i księdza Wojciecha Grzegorzka, którzy weszli na szczyt w 1855 roku.
Którędy prowadzi najpopularniejsza droga na Gerlach?
Najczęściej wybierana droga na szczyt prowadzi z Doliny Wielickiej przez Wielicką Próbę. Zejście odbywa się zwykle przez Batyżowiecką Próbę do Doliny Batyżowieckiej. Taki wariant przejścia jest w tej chwili najpopularniejszą trasą prowadzącą na najwyższy szczyt tatrzański.
Pierwsza droga na Gerlach
Prawdopodobnie pierwsi zdobywcy nie korzystali z w tej chwili używanych dróg przez Wielicką lub Batyżowiecką Próbę. Weszli przez Gierlachowski Kocioł, obchodząc Urbanowe Turnie i docierając na główny wierzchołek. Tędy prowadzono wejścia aż do lat 80. XIX wieku.
Powstanie klasycznych dróg na Gerlach
W 1874 roku węgierski alpinista Mor Dechy wraz z przewodnikami, między innymi Johannem Stillem, jako pierwszy przeszedł drogę przez Wielicką Próbę. W tamtym czasie była to bardzo trudna wspinaczka, ponieważ nie istniały jeszcze klamry ani łańcuchy ułatwiające przejście. W późniejszych latach droga została wyposażona w stalowe zabezpieczenia i oznakowana.
Rok później, w 1875 roku, słowaccy przewodnicy Jan Pastrnak i Jan Ruman Driecny młodszy wytyczyli drugą klasyczną drogę prowadzącą przez Batyżowiecką Próbę. Ona również została później wyposażona w klamry i łańcuchy.
Droga Martina
Jedną z najpiękniejszych dróg prowadzących na Gerlach jest droga Martina, biegnąca granią od Polskiego Grzebienia.
Jako pierwszy możliwość poprowadzenia tędy wejścia zauważył w 1874 roku ksiądz Józef Stolarczyk, jednak nie zdołał zrealizować swojego planu.
Kolejne fragmenty grani przechodzili między innymi August Otto i Karol Englisch, natomiast jako pierwszy całą drogę w jednym ciągu pokonał samotnie Alfred Martin 30 sierpnia 1905 roku.
Historyczne wejścia na Gerlach – najwyższy szczyt Tatr
Do najważniejszych przejść należy wejście Ludwiga Darmstadtera z 1899 roku. Wraz z Augustem Otto i alpejskim przewodnikiem Hansem Stabelerem pokonał on stromy Żleb Darmstadtera, mający około 800 metrów długości i 500 metrów wysokości.
Droga ta przez cały rok wypełniona jest śniegiem i należy do najtrudniejszych w masywie. Już wcześniej próbowano ją pokonać, jednak w 1888 roku zakończyło się to śmiercią przewodnika Johanna Mahlera.
W 1909 roku bracia Gyula i Roman Komarniccy przeszli wielki żleb przecinający północno-zachodnią ścianę Zadniego Gerlacha. Było to wówczas jedno z najdłuższych przejść wspinaczkowych w Tatrach.
W kolejnych latach taternicy zaczęli wytyczać nowe drogi prowadzące ścianami masywu, odchodząc od tras biegnących żlebami i kominami.
Pierwsze zimowe wejście na Gerlach
Pierwszego zimowego wejścia na Gerlach dokonali 15 styczniu 1905 roku Johann Franz, Martin Spitzkopf starszy, Klemens Bachleda, Oskar Jordan i Janusz Chmielowski.
Po dwóch noclegach w Śląskim Domu wspinacze pokonali Żleb Karczmarza, docierając na Lawiniastą Przełączkę, a następnie trawersem grani osiągnęli szczyt. Zejście odbyło się Batyżowieckim Żlebem.
Po zakończeniu wyprawy Janusz Chmielowski napisał, iż największą satysfakcję dawało nie tylko bezpieczne zakończenie wspinaczki, ale również świadomość pokonania tak dużych trudności i niebezpieczeństw.
Ks. Józef Stolarczyk – pierwszy proboszcz Zakopanego na Gierlachu
W historii zdobywania Gierlacha warto wspomnieć również o księdzu Józefie Stolarczyku, pierwszym proboszczu Zakopanego. Był on nie tylko zasłużonym duszpasterzem i społecznikiem, ale także jednym z najwybitniejszych taterników swoich czasów.
Wędrował po Tatrach z najlepszymi przewodnikami zakopiańskimi, m.in. Jędrzejem Walą Starszym, Szymkiem Tatarem i Wojciechem Rojem. W 1874 roku zdobył Gierlach, a jego wejście zaliczane jest do najważniejszych osiągnięć w historii polskiego taternictwa XIX wieku.
Swoje przeżycia z tej wyprawy ks. Józef Stolarczyk opisał we wspomnieniu „Wycieczka na szczyt Gierlachu”, opublikowanym w 1875 roku. Jeśli chcesz poznać przebieg tej historycznego wyjścia, przeczytaj wspomnienia ks. Józefa Stolarczyka z wejścia na Gerlach.
Skąd pochodzi nazwa Gerlach?
Choć dziś najwyższy szczyt Tatr i całych Karpat powszechnie nazywany jest Gerlachem, jego nazwa na przestrzeni dziejów wielokrotnie się zmieniała.
Według współczesnych językoznawców nazwa szczytu pochodzi od położonej u jego podnóża miejscowości Gerlachov. Z kolei nazwa wsi wywodzi się od komesa Gerlacha ze Spiskiej Soboty, jednego z założycieli osady. Imię Gerlach było popularne wśród niemieckich osadników, którzy w XIII wieku zasiedlali Spisz.
Nazwy Gerlacha w różnych językach
Przez wieki okolice Tatr zamieszkiwały różne narodowości, dlatego szczyt funkcjonował pod kilkoma nazwami.
Niemcy spiscy mieszkający w Gerlachovie nazywali miejscowość Gerlsdorf, a szczyt określali jako Gerlsdorfer Spitze (Gierlachowski Szczyt). Słowackim odpowiednikiem tej nazwy jest Gerlachovský štít, która obowiązuje do dziś na Słowacji.
Dawne i błędne nazwy Gerlacha
W XIX wieku w polskich przewodnikach można było spotkać nazwę Garłuch. Uważano ją za staropolską, wywodzącą się od słowa „gardło”, jednak w rzeczywistości była jedynie zniekształceniem nazwy Gierlach.
W tym samym okresie kartografowie używali również nazwy Kotłowy Szczyt, nawiązującej do charakterystycznego Gierlachowskiego Kotła. Pamiątką po niej jest słowacka nazwa Kotlový štít, odnosząca się w tej chwili do Małego Gerlacha.
Próby zmiany nazwy Gerlacha
Od XIX wieku podejmowano także próby oficjalnego przemianowania szczytu.
Jedną z pierwszych było nadanie mu nazwy Szczyt Franciszka Józefa (Ferenc József-csúcs). Znacznie bardziej znana była jednak zmiana z 21 grudnia 1949 roku, kiedy Gerlach otrzymał nazwę Szczyt Stalina. Nazwa ta obowiązywała w okresie komunistycznym i miała charakter propagandowy.
Gierlach czy Gerlach?
Według purystów językowych poprawną polską nazwą jest Gierlach, a nie Gerlach. Forma z literą „ie” jest zgodna z polską wymową i podobnie jak w przypadku nazw Giewont czy imienia Gienek, uznawana jest za adekwatną. w tej chwili jednak w języku potocznym znacznie częściej używana jest forma Gerlach.
Co znajdowało się na szczycie Gerlacha?
Obecnie na wierzchołku Gerlacha, obok metalowego znaku wysokości 2654,3 m n.p.m., stoi 1,5-metrowy metalowy krzyż. Został on ustawiony 29 sierpnia 1997 roku przez słowackich ratowników i przewodników, w 53. rocznicę Słowackiego Powstania Narodowego. Nie jest to jednak pierwszy obiekt, który stanął na najwyższym szczycie Karpat.
Pamiątkowe tablice na Gerlachu
Pierwszą znaną „ozdobą” była kamienna tablica odsłonięta 17 sierpnia 1896 roku z okazji 1000-lecia Królestwa Węgier. Wykonana z ciemnego diorytu tablica przedstawiała herb Węgier oraz pamiątkowy napis.
Dzień później Węgierskie Towarzystwo Karpackie podjęło decyzję o zmianie nazwy szczytu na Szczyt Franciszka Józefa (Ferenc József-csúcs). niedługo na wierzchołku pojawiła się druga tablica z nową nazwą.
Obie tablice nie przetrwały długo. Mniejszą zrzucili w przepaść w 1900 roku Kazimierz Brzozowski, Stanisław Eliasz-Radzikowski, Klimek Bachleda i Jędrzej Obrochta, natomiast większą rozbito i usunięto w 1920 roku.
Flaga Czechosłowacji i tablica Stalina
Po powstaniu Czechosłowacji, w 1923 roku, na szczycie ustawiono metalową flagę czechosłowacką o powierzchni 2 m², umieszczoną na pięciometrowym żelaznym maszcie. Już rok później została zniszczona.
Kolejnym symbolem była metalowa tablica wniesiona na Gerlach w 1950 roku po przemianowaniu szczytu na Stalinov štít. Podobnie jak wcześniejsze pamiątki, również ona została niedługo zniszczona.
Kto może wejść na Gerlach? – wejście na Króla Tatr z przewodnikiem
Gerlach znajduje się poza znakowanymi szlakami turystycznymi, dlatego większość osób może wejść na szczyt wyłącznie w towarzystwie licencjonowanego przewodnika wysokogórskiego IVBV (UIAGM/IFMGA).
Wyjątek stanowią osoby spełniające warunki określone przez administrację TANAP-u dla uprawiania taternictwa na terenie słowackich Tatr. Zgodnie z obowiązującymi zasadami mogą one poruszać się również po drogach pozaszlakowych o trudnościach I i II, jeżeli dokonają rejestracji online, posiadają odpowiedni sprzęt wspinaczkowy, znają topografię terenu oraz legitymują się ważnym zaświadczeniem o ukończeniu kursu taternickiego i członkostwem w krajowym związku alpinistycznym.
Oznacza to, iż osoby posiadające wymagane kwalifikacje mogą legalnie organizować samodzielne wejścia na wybrane szczyty Tatr Wysokich, takie jak Łomnica, Wysoka czy Lodowy Szczyt. W przypadku większości turystów wejście na Gerlach odbywa się jednak pod opieką przewodnika wysokogórskiego IVBV, który odpowiada za bezpieczeństwo grupy oraz wybór odpowiedniej drogi na szczyt.
AUTOR
Przewodnik tatrzański — ponad 10 lat doświadczenia w oprowadzaniu po Tatrach i Zakopanem. Rodowity góral z Zakopanego i miłośnik przyrody tatrzańskiej. Przewodnictwem zajmuje się zawodowo. Prywatnie pasjonat jazdy na rowerze, skiturów oraz fotografii krajobrazów górskich.
