Dlaczego sprawcami najwcześniejszych zabójstw dzieci najczęściej są matki?
Noworodkobójstwo (neonaticide) i dzieciobójstwo niemowląt (infanticide), co pokazują badania kryminologiczne i psychiatryczne?
Zabójstwo noworodka przez własnego rodzica należy do najbardziej tabuizowanych tematów w kryminologii i psychiatrii. Jednocześnie jest to zjawisko wyjątkowo dobrze opisane naukowo. Dane z wielu państw i dekad pokazują bardzo wyraźny, powtarzalny wzorzec: im młodsze dziecko, tym większe prawdopodobieństwo, iż sprawcą będzie matka.
W przypadku noworodkobójstwa (neonaticide), czyli zabójstwa dziecka w pierwszych 24 godzinach życia, sprawcami są niemal wyłącznie kobiety.
To wzorzec regularnie obserwowany w badaniach epidemiologicznych, sądowo-lekarskich i kryminologicznych prowadzonych na całym świecie.
Podstawowe pojęcia
Noworodkobójstwo (neonaticide): Zabójstwo noworodka w ciągu pierwszych 24 godzin życia. Niektóre definicje rozszerzają ten okres do pierwszych 28 dni.
Dzieciobójstwo niemowlęcia (infanticide): Zabójstwo dziecka przed ukończeniem 1. roku życia.
Dzieciobójstwo rodzicielskie (filicide): Zabójstwo własnego dziecka przez rodzica, niezależnie od wieku dziecka.
Noworodkobójstwo stanowi szczególną kategorię przemocy wobec dzieci. Badania wskazują, iż ryzyko zabójstwa w pierwszej dobie życia jest od 5 do 10 razy wyższe niż w jakimkolwiek późniejszym okresie niemowlęctwa.
Kto najczęściej jest sprawcą?
Najbardziej konsekwentny wniosek z literatury naukowej brzmi: noworodkobójstwo (neonaticide) jest niemal zawsze popełniane przez matkę.
Badania CDC obejmujące USA w latach 2008–2017 pokazują, iż sprawczyniami były prawie wyłącznie młode kobiety: ukrywające ciążę, pozbawione opieki prenatalnej, rodzące poza szpitalem oraz często całkowicie izolowane społecznie.
Bardzo podobne wyniki uzyskano w Republice Południowej Afryki, Anglii i Walii, Finlandii, Austrii, oraz w licznych przeglądach systematycznych.
Klasyczne analizy Friedmana i Resnicka oraz późniejsze opracowania Portera i Gavin (2010) podsumowują to jednoznacznie, iż :
„Noworodkobójstwo (neonaticide) jest prawie zawsze popełniane przez matkę.”
Udział ojców w noworodkobójstwie jest tak niski, iż pojedyncze przypadki bywają opisywane jako wyjątki.
Co dzieje się później?
W przypadku starszych niemowląt proporcje zaczynają się zmieniać.
Dla dzieci poniżej 1. roku życia matki przez cały czas stanowią bardzo dużą część sprawców, jednak wraz z wiekiem dziecka rośnie udział ojców.
Dane ONZ (UNODC) oraz analizy północnoamerykańskie pokazują, że:
— w pierwszych tygodniach życia dominują matki,
— później udział ojców stopniowo wzrasta,
— dla starszych dzieci ojcowie i ojczymowie częściej stają się sprawcami przemocy śmiertelnej.
Kanadyjskie dane dla dzieci poniżej 1. roku życia wskazują:
— matki — ok. 59% przypadków,
— ojcowie — ok. 41%.
Typowy profil sprawczyni noworodkobójstwa
Badania pokazują bardzo powtarzalny profil:
— młody wiek (średnio 21–24 lata),
— brak małżeństwa lub stabilnego związku,
— ciąża ukrywana przed rodziną i otoczeniem,
— brak opieki prenatalnej,
— poród poza systemem medycznym,
— izolacja społeczna,
— silny lęk przed ujawnieniem ciąży.
Wbrew popularnym wyobrażeniom większość sprawczyń noworodkobójstwa (neonaticide) nie cierpi na psychozę.
Dominującym mechanizmem jest nie tyle ciężka choroba psychiczna, ile ukrywana niechciana ciąża, izolacja społeczna, brak wsparcia oraz próba uniknięcia konsekwencji społecznych związanych z porodem.
Psychoza poporodowa – najgroźniejsze zaburzenie poporodowe
Psychoza poporodowa (postpartum psychosis) występuje rzadko, około 1- 2 przypadków na 1000 porodów, ale wiąże się z bardzo wysokim ryzykiem samobójstwa, zabójstwa dziecka i ciężkich urojeń i utraty kontaktu z rzeczywistością.
Najsilniejszym czynnikiem ryzyka jest:
— wcześniejsza choroba afektywna dwubiegunowa,
— wcześniejszy epizod psychozy poporodowej.
W takich przypadkach zabójstwo dziecka bywa związane z urojeniami religijnymi lub przekonaniem o „ocaleniu” dziecka.
Warto jednak podkreślić, iż psychoza poporodowa odpowiada za mniejszość przypadków noworodkobójstwa.
Dlaczego matki dominują w statystykach noworodkobójstwa?
Naukowcy wskazują kilka nakładających się czynników.
1. Dostęp i opieka
Matka ma największy biologiczny i praktyczny kontakt z noworodkiem bezpośrednio po porodzie.
2. Ukrywana ciąża
W ogromnej części przypadków ciąża pozostaje tajna aż do momentu porodu.
3. Presja społeczna i ekonomiczna
Najczęściej powtarzające się czynniki to samotność, brak zasobów, brak wsparcia, strach przed odrzuceniem społecznym oraz lęk przed reakcją rodziny lub partnera.
4. Czynniki biologiczne i psychiczne
Nagłe zmiany hormonalne, wyczerpanie i silny stres mogą dodatkowo destabilizować stan psychiczny kobiety po porodzie.
Perspektywa antropologiczna i ewolucyjna
Badania antropologiczne i międzykulturowe (m.in. Minturn & Stashak, 1982) pokazują, iż matki są najczęstszymi sprawcami dzieciobójstwa niemowląt (infanticide) w wielu różnych kulturach i epokach historycznych.
Najczęściej powtarzające się motywy obejmowały brak zasobów, nieślubne dziecko, ciężką chorobę dziecka, brak wsparcia społecznego oraz izolację matki.
Niektórzy badacze antropologii ewolucyjnej sugerują, iż tradycyjne struktury rodzinne i silniejsza kontrola społeczna mogły częściowo ograniczać liczbę ukrywanych ciąż i porodów.
Badacze zwracają także uwagę, iż część czynników ryzyka noworodkobójstwa, takich jak ukrywana niechciana ciąża, izolacja społeczna czy brak zasobów pokrywa się z czynnikami analizowanymi w badaniach nad późnymi aborcjami.
Czy da się temu zapobiegać?
W USA wprowadzono tzw. prawa „bezpiecznego oddania” (Safe Haven Laws), umożliwiające anonimowe pozostawienie noworodka w szpitalu lub straży pożarnej bez odpowiedzialności karnej.
Badania sugerują, iż od lat 90. liczba noworodkobójstw spadła dzięki temu rozwiązaniu o około ok. 66,7% (dane CDC 2008–2017 vs 1989–1998), choć zjawisko nie zniknęło całkowicie.
Jak wygląda sytuacja w Polsce?
Polski Kodeks karny zawiera osobny przepis dotyczący dzieciobójstwa:
Art. 149 kk
„Matka, która zabija dziecko w okresie porodu pod wpływem jego przebiegu…”
Przepis przewiduje łagodniejszą odpowiedzialność karną niż w przypadku zwykłego zabójstwa. Wynika to z historycznego uznania szczególnego stanu psychofizycznego kobiety podczas porodu.
Podobne rozwiązania istnieją m.in. w prawie brytyjskim (Infanticide Act 1938).
Pełne statystyki dotyczące płci sprawców w Polsce nie są szeroko publikowane, jednak dane sądowo-lekarskie wskazują bardzo podobny wzorzec jak w innych krajach.
Wnioski
Dane z wielu państw i kultur pozostają wyjątkowo spójne:
— noworodkobójstwo (neonaticide) jest niemal wyłącznie związane z matkami,
— im młodsze dziecko, tym większy udział kobiet jako sprawców,
— wraz z wiekiem dziecka rośnie udział ojców i ojczymów,
— najważniejsze czynniki ryzyka to ukrywana ciąża, izolacja społeczna, brak wsparcia i problemy psychiczne okresu poporodowego.
Noworodkobójstwo pozostaje jednym z najbardziej złożonych problemów na styku psychiatrii, kryminologii, biologii i polityki społecznej.
Główne źródła:
CDC – badania nad noworodkobójstwem (neonaticide) w USA (2008–2017)
UNODC – Global Study on Homicide
Friedman & Resnick – Neonaticide: Phenomenology and Considerations
Porter & Gavin (2010) – Infanticide and Neonaticide
Stöckl et al. (2017), BMJ Paediatrics Open
Resnick P.J. – klasyczne badania nad dzieciobójstwem rodzicielskim (filicide)
Minturn & Stashak (1982) – badania antropologiczne nad dzieciobójstwem
WHO oraz dane sądowo-lekarskie z Finlandii, Austrii, Kanady i Republiki Południowej Afryki
