Czy na szlaku liczy się tylko czas? PTTK a długodystansowa turystyka piesza

instytutsprawobywatelskich.pl 3 godzin temu

77 dni, 1383 kilometry i trzy długie szlaki. Główny Szlak Beskidzki przeszedłem w 27 dni, Niebieski Szlak Karpacki w 26 dni, a Główny Szlak Sudecki w 24 dni. Po tych wędrówkach zostały mi nie tylko przygoda i wspomnienia. Zostało też pytanie o to, co adekwatnie chcemy doceniać w turystyce pieszej.

Czy na długim szlaku najważniejsze jest to, jak gwałtownie dotrzemy do końca? A może równie ważne jest to, ile czasu mamy na poznawanie miejsc, przez które przechodzimy – na rozmowę, odpoczynek, przyjrzenie się krajobrazowi, spotkanie z ludźmi i przyrodą?

Łuk Karpat. Cztery miesiące w górach Dominik Księski, Rafał Górski

Z tym pytaniem zwracam się do prezesa Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. Nie proponuję rezygnacji z istniejących odznak ani rywalizacji między tymi, którzy chodzą szybko, a tymi, którzy wybierają wolniejsze tempo. Pytam o możliwość docenienia także innego sposobu wędrowania: długiej, jednorazowej wyprawy, podczas której jest czas nie tylko na przejście szlaku, ale również na jego poznanie. I poznanie siebie.

Publikujemy ten list, bo warto o tym porozmawiać szerzej. Nie tylko w PTTK, ale także wśród osób, które chodzą po górach, szukając na szlaku czegoś więcej niż wyniku.

Piszemy o Ludziach, a nie o władzy

Pokazujemy prawdę o przyczynach, nie o skutkach. Jesteśmy Twoim głosem. Wspieraj niezależność!

Przekaż darowiznę i stań się naszym współwydawcą

Łódź, 10 listopada 2026 r.

Jerzy Kapłon
Prezes Zarządu Głównego PTTK

LIST OTWARTY

Czy na szlaku liczy się tylko czas?

Szanowny panie prezesie,

Czy na długim szlaku naprawdę najważniejsze jest to, jak gwałtownie go przejdziemy? Czy Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze (PTTK) nie powinno równie mocno docenić także tych, którzy idą dłużej, bo dzięki temu mają czas, żeby uważniej poznawać miejsca, przez które prowadzi szlak?

Te pytania stawiam po przejściu trzech długodystansowych szlaków: Głównego Szlaku Beskidzkiego (GSB), liczącego 519 kilometrów, który przeszedłem w 27 dni, Niebieskiego Szlaku Karpackiego (NSK) – 420 kilometrów w 26 dni – oraz Głównego Szlaku Sudeckiego (GSS), liczącego 444 kilometry, który przeszedłem w 24 dni. Łącznie daje to 1383 kilometry i 77 dni wędrówki.

Zatrzymanie świata. Główny Szlak Beskidzki. Ahoj, przygodo! Rafał Górski

Bardzo doceniam to, iż PTTK istnieje i działa. Po przejściu GSB, NSK i GSS jeszcze wyraźniej widzę wartość infrastruktury i tradycji, które przez dziesięciolecia tworzyły kolejne pokolenia turystów i krajoznawców. Nie wyobrażam sobie polskich gór bez schronisk PTTK i całej kultury, która się wokół nich wytworzyła.

Dla człowieka idącego przez wiele dni ogromne znaczenie mają rzeczy, które z perspektywy codziennego życia mogą wydawać się banalne: możliwość znalezienia dachu nad głową, przenocowania w prostych warunkach, także na „glebie”, otrzymania wrzątku, wysuszenia rzeczy, odpoczynku i rozmowy z innymi wędrowcami. Nie chciałbym żyć w świecie, w którym schroniska górskie zostałyby całkowicie podporządkowane logice komercyjnej i zniknęłaby możliwość prostego, turystycznego noclegu czy skorzystania z podstawowej pomocy po całym dniu marszu. PTTK wykonuje w tym zakresie pracę, której znaczenie dobrze widać właśnie wtedy, kiedy przez wiele dni jest się na szlaku. Dlatego chciałbym zapytać o coś, co dotyczy przyszłości tej tradycji i sposobu, w jaki PTTK może dziś promować turystykę i krajoznawstwo.

Samo przejście trasy nie oznacza jeszcze jej poznania. Można przejść, a choćby przebiec 500 kilometrów, patrząc w ekran, i kilka zobaczyć.

Można też pokonać te same 500 kilometrów i dać sobie czas na to, co dzieje się po drodze. Usiąść na ławce w centrum miasteczka i obserwować ludzi. Zatrzymać się, żeby przyjrzeć się krajobrazowi. Położyć się na łące i patrzeć w niebo – na przesuwające się chmury albo sznur ptaków odlatujących do ciepłych krajów. Posłuchać dzięcioła, który stuka gdzieś przy trasie, a choćby spróbować z nim porozmawiać. Usłyszeć ryk jeleni, pomruki niedźwiedzi czy chrząkanie dzików. Zobaczyć ślady wilka, sarny albo wędrowca, który szedł przed nami. Jeść po drodze jeżyny, jagody albo jabłka z dzikiej jabłoni. Ugotować zupę z własnoręcznie zebranych grzybów. Rozpalić i usiąść przy ognisku. Przeczytać książkę, którą wzięło się do plecaka. Rozstawić namiot pod starym drzewem, zadumać się nad tym, co już widziało, i poczuć do niego szacunek. Porozmawiać z kimś spotkanym na szlaku. Czasem wejść do drewnianego kościoła, zajrzeć do muzeum, zatrzymać się przy zabytku czy odwiedzić cmentarz. Nie chodzi o to, żeby zaliczyć wszystkie atrakcje. Chodzi o to, żeby mieć czas być w miejscu, przez które się idzie.

I właśnie dlatego myślę o turystyce pieszej. Nie o zamianie wędrówki w rywalizację sportową, w której najważniejsze są tempo, czas i wynik.

Turystyka piesza ma w sobie coś innego. Pozwala iść, zatrzymać się, patrzeć, rozmawiać, poznawać. Wydaje mi się, iż właśnie tę różnicę warto dziś mocniej przypominać.

Chamfort napisał: „Szczęście nie jest rzeczą łatwą: trudno je znaleźć w sobie, a nie sposób gdzie indziej”. Długodystansowa wędrówka, szczególnie samotna, daje człowiekowi coś, czego na co dzień bardzo często mu brakuje – czas spędzony wyłącznie ze sobą. Bez ciągłego pośpiechu, powiadomień, informacji i konieczności reagowania na świat. Można przez wiele dni iść własnym rytmem. Mieć czas na myślenie, ale też – a może przede wszystkim – na zatrzymanie myślenia. Na zatrzymanie świata. Nie twierdzę, iż samotna wędrówka jest receptą na szczęście. Wiem natomiast, iż stwarza warunki, w których szczęścia można szukać w sobie.

Stulecie Głównego Szlaku Beskidzkiego, co warto wiedzieć? Leszek Piekło, Rafał Górski

Dużo dziś mówi się o bezpieczeństwie i o budowaniu odporności państwa i obywateli – na kryzysy, przerwy w dostawach prądu, klęski żywiołowe i inne sytuacje, w których nie wszystko działa tak jak zwykle.

Długodystansowa turystyka piesza może być jednym z prostych sposobów budowania własnej odporności.

Przez wiele dni trzeba samemu podejmować decyzje, orientować się w terenie, radzić sobie ze zmęczeniem, pogodą, zmianą planów i nieprzewidzianymi wyzwaniami. Trzeba umieć znaleźć drogę, poprosić o pomoc, a czasem pomóc komuś innemu. Szedłem z namiotem, papierowymi mapami i kompasem, bez telefona i GPS-u. Namiot dawał mi wolność od pośpiechu i od konieczności dotarcia każdego dnia do konkretnego miejsca. Jednocześnie, mimo iż miałem własne miejsce do spania, od czasu do czasu nocowałem w schroniskach PTTK. Chciałem poczuć ich atmosferę, spotkać innych turystów, porozmawiać z ludźmi i w ten sposób również wesprzeć miejsca i infrastrukturę, które są częścią polskiej tradycji turystycznej. Na Głównym Szlaku Sudeckim przechodziłem przez miejscowości (m.in. Lądek-Zdrój, Głuchołazy i Prudnik), które mocno ucierpiały podczas powodzi we wrześniu 2024 roku. W takich miejscach kryzys przestaje być abstrakcyjnym słowem. Widać jego skutki w krajobrazie, infrastrukturze i życiu mieszkańców.

Dziś możemy wychodzić na szlak z telefonem w ręku, korzystać z aplikacji, zapisywać trasę, sprawdzać pozycję, robić zdjęcia i publikować relacje na Instagramie, Facebooku czy TikToku. Możemy patrzeć w ekran zamiast na krajobraz, dokumentować chwilę zamiast po prostu jej doświadczać i rozmawiać z ludźmi na platformach zamiast z człowiekiem spotkanym po drodze.

Tym bardziej potrzebujemy miejsc i sposobów spędzania czasu, które przywracają bezpośredni kontakt z rzeczywistością. Długi szlak może być jednym z takich miejsc. Można iść przez kilka tygodni bez ciągłego pośpiechu, patrzeć na krajobraz, rozmawiać z mieszkańcami, poznawać historię miejsc, przez które się przechodzi. Można po prostu być w drodze. W tym sensie krajoznawstwo ma dzisiaj, w świecie, w którym coraz większa część naszego życia odbywa się za pośrednictwem ekranów i platform cyfrowych, znaczenie nie tylko turystyczne, ale również społeczne.

Allen O’Bannon: Sztuka wędrowania z plecakiem i biwakowania w terenie

Po tych 77 dniach wielokrotnie słyszałem od ludzi jedno pytanie: „Ile dni panu to zajęło?”. Rzadziej ktoś pytał: „Co pan zobaczył? Kogo pan spotkał? Co pana zaskoczyło? Czego się pan dowiedział?”. A przecież właśnie takie pytania są bliższe krajoznawstwu.

I właśnie tu pojawia się moje pytanie o system wyróżnień PTTK. jeżeli szczególnie wyróżniane jest jednorazowe przejście całego szlaku w krótkim czasie, może to wzmacniać przekonanie, iż właśnie szybkość jest szczególnie wartościowym sposobem wędrowania. Nie twierdzę, iż taki jest cel PTTK. Zastanawiam się nad możliwym efektem takiego rozwiązania. A przecież jednym z najważniejszych słów w nazwie PTTK jest „krajoznawstwo”.

W przypadku Głównego Szlaku Sudeckiego regulamin pozwala zdobyć odznakę poprzez jednorazowe przejście całego szlaku w czasie nie dłuższym niż 18 dni. Za takie przejście przyznawana jest odznaka diamentowa. Jednocześnie szlak można przechodzić odcinkami, bez ograniczenia czasu i liczby wycieczek. Podobnie w przypadku Głównego Szlaku Beskidzkiego regulamin przewiduje jednorazowe przejście całego szlaku w czasie nie dłuższym niż 21 dni, a także możliwość przechodzenia go odcinkami, niezależnie od czasu trwania i liczby wycieczek. Rozumiem logikę takiego rozwiązania. Jednorazowe przejście w krótkim czasie jest wymagającym wyzwaniem kondycyjnym i organizacyjnym. Mam jednak wątpliwość, czy w systemie odznak nie brakuje równoległego wyróżnienia dla innego sposobu wędrowania – jednorazowego, długotrwałego przejścia całego szlaku, podczas którego jest czas na jego uważne poznanie.

Wiem, iż obecny system już pozwala przechodzić szlaki odcinkami bez ograniczenia czasu. Mówię jednak o czymś innym: o wyróżnieniu za jedną, wielotygodniową wyprawę, podczas której przechodzi się cały szlak, ale świadomie rezygnuje z pośpiechu.

Warto w tym miejscu wrócić do źródeł. Polskie Towarzystwo Krajoznawcze powstało w 1906 roku, a jego idee są częścią dziedzictwa, które przejęło późniejsze PTTK. Naczelną dewizą Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (PTK) było: „Przez poznanie kraju do jego umiłowania, przez umiłowanie do czynów ofiarnych. To bardzo prosta, ale niezwykle aktualna myśl. Najpierw poznanie. Nie samo przemieszczanie się, nie samo zaliczanie kilometrów, ale poznanie kraju.

Co więcej, piszę ten list w szczególnym momencie. W 2026 roku mija 120 lat od powstania Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego.

To dobry moment, żeby zapytać, jak tę tradycję realizować dzisiaj – w czasach aplikacji, platform cyfrowych i życia coraz częściej przenoszonego do ekranów.

Aleksander Janowski, jeden z założycieli Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (PTK), pisał: „Najbardziej utrwala się w duszy osobiste przeżycie i dlatego nic tak głęboko nie poruszy człowieka, nic go nie zwiąże tak silnie z Ojczyzną, jak własna obserwacja, własne spostrzeżenia, własne wrażenia i przeżycia”. Dalej pisał: „Dlatego też kluczem do ukochania Ojczyzny, drogą do jej poznania jest i będzie zawsze wycieczka po kraju”. Te słowa szczególnie mocno wybrzmiewają dzisiaj, kiedy możemy przejść szlak z telefonem w ręku, patrząc na ekran zamiast na krajobraz i publikując kolejne zdjęcia zamiast po prostu być w miejscu, w którym właśnie jesteśmy. Janowski mówił o własnej obserwacji, własnych spostrzeżeniach i własnych przeżyciach. To dobrze opisuje wartość bezpośredniego kontaktu z krajem.

Mieczysław Orłowicz, jedna z najważniejszych postaci polskiej turystyki i krajoznawstwa górskiego, pisał: „Bez turystyki nie ma krajoznawstwa ale odwrotnie, turystyka na niskim poziomie może istnieć i bez krajoznawstwa”. To zdanie dobrze pokazuje różnicę, o której chciałbym dziś przypomnieć. Samo przejście trasy nie oznacza jeszcze jej poznania. Krajoznawstwo wymaga czegoś więcej – uważnego kontaktu z miejscem, ludźmi, historią i przyrodą. I dlatego pytanie o to, jak PTTK nagradza przejście długiego szlaku, jest w istocie pytaniem o to, jaką formę turystyki i krajoznawstwa chcemy promować.

Dlatego proponuję, aby obok wyróżnienia za jednorazowe przejście całego szlaku w określonym czasie pojawiło się w systemie PTTK także wyróżnienie za długie, krajoznawcze przejście całego szlaku.

Można byłoby stworzyć odznakę lub specjalny stopień za takie przejście. Jej regulamin nie musiałby opierać się na zasadzie „im wolniej, tym lepiej”. Można wypracować warunki potwierdzające, iż chodzi rzeczywiście o jedną długą wyprawę, a nie o przypadkowe zbieranie odcinków przez wiele lat. Można również zastanowić się nad elementem krajoznawczym – na przykład dokumentowaniem miejsc, obiektów czy doświadczeń poznawczych związanych z trasą. Szczegóły takiego regulaminu można oczywiście wypracować w ramach PTTK. Ja chciałbym przede wszystkim rozpocząć rozmowę.

Nie piszę tego jednak dlatego, iż sam potrzebuję takiej odznaki. Po przejściu GSB, NSK i GSS nie potrzebuję dodatkowego wyróżnienia, żeby uznać te wyprawy za wartościowe. Chodzi mi o coś szerszego – o popularyzowanie określonej kultury wędrowania wśród tych turystów, dla których odznaki PTTK są ważne. Odznaka jest przecież także komunikatem: to jest coś, co warto zrobić i do czego warto dążyć. Dlatego sposób, w jaki PTTK konstruuje swoje wyróżnienia, może wpływać na kulturę turystyki szerzej niż tylko na tych, którzy je zdobywają.

Szczególnie ważne może to być dla młodych ludzi dorastających w świecie ekranów, aplikacji i platform cyfrowych.

Dla części z nich doświadczenie wielodniowej wędrówki bez ciągłego korzystania z telefonu może być mniej oczywiste. jeżeli PTTK chce przekazywać swoją tradycję kolejnym pokoleniom, system odznak może pokazywać, iż na szlaku wartościowe jest nie tylko dotarcie do celu, ale także to, co wydarzy się po drodze.

Nie każdy wybiera przejście GSS w 18 dni czy GSB w 21 dni. I nie każdy musi. Można przejść cały szlak wolniej, zatrzymując się po drodze i poznając miejsca, przez które prowadzi. W systemie wyróżnień może znaleźć się miejsce również dla wartości, której nie da się zmierzyć wyłącznie czasem: uważnego poznawania miejsc, przez które prowadzi szlak.

Długodystansowa wędrówka może być jednym z niewielu doświadczeń, które pozwalają na kilka tygodni wyrwać się z wyścigu szczurów – z ciągłej potrzeby mierzenia wszystkiego wynikiem.

Można iść długo, a jednocześnie żyć prościej: z mapą, kompasem, namiotem, rozmową z człowiekiem spotkanym po drodze i czasem na zatrzymanie się.

Po 77 dniach spędzonych na tych trzech szlakach mam jednak poczucie, iż w turystyce pieszej jest miejsce na mocniejsze docenienie długiego i uważnego wędrowania. Szczególnie w organizacji, której jednym z najważniejszych słów jest „krajoznawstwo”.

Może warto docenić również tych, którzy idą długo i uważnie, bo czasem właśnie wtedy zaczynają naprawdę widzieć i doświadczać piękna naszego kraju.

Panie prezesie, czy PTTK jest gotowe podjąć tę rozmowę?

Z wyrazami szacunku

Rafał Górski
Redaktor naczelny „Tygodnika Spraw Obywatelskich”
Prezes Instytutu Spraw Obywatelskich

Idź do oryginalnego materiału