Czy Kościół katolicki przez cały czas wierzy, iż jest „jeden i jedyny", czy po cichu uznał się za jedną z wielu równorzędnych propozycji duchowych? To pytanie stawia Artur Dąbrowski w pierwszym odcinku nowego cyklu, w którym punkt po punkcie czyta pracę magisterską ks. Beniamina Sęktasa o zagrożeniu relatywizmem religijnym. Odpowiedź, jaką znajduje w trzech dokumentach Kościoła — od encykliki Piusa XI po deklarację „Dominus Iesus" — jest jednoznaczna: Kościół nie zmienił nauki o samym sobie. Zmienili się ci, którzy przestali w nią wierzyć.
*Materiał źródłowy: Artur Dąbrowski, „#1 Czy Kościół zmienił zdanie o sobie samym?", kanał Artur Dąbrowski Info.*
Nowy cykl, najstarsze pytanie
Zamiast, jak zwykle, zaczynać od bieżącej awantury, głośnej wypowiedzi hierarchy czy medialnego sporu, który za kilka dni przykryje kolejna kontrowersja, Artur Dąbrowski proponuje coś rzadkiego: spokojną, systematyczną lekturę. Bierze „na tapetę" pracę magisterską zatytułowaną „Kościół jeden i jedyny w obliczu zagrożeń relatywizmu religijnego", napisaną na podstawie encyklik „Mortalium animos" i „Mystici corporis" oraz deklaracji „Dominus Iesus". Jej autorem jest ks. Beniamin Sęktas — kapłan znany dziś szerzej z mocnych wystąpień w obronie objawionej prawdy — a praca powstała w 2020 roku na Papieskim Wydziale Teologicznym w Warszawie, w sekcji św. Jana Chrzciciela, na seminarium z teologii fundamentalnej pod kierunkiem ks. dra Rafała Pokrywińskiego.
Prowadzący od razu stawia sprawę uczciwie: to nie będzie pretekst do wygłoszenia własnych poglądów. „Dąbrowski Artur nas tutaj nie interesuje" — mówi wprost, zapowiadając, iż głos autora pracy wybrzmi obszernie, a on sam będzie jedynie zestawiał jego argumenty z sytuacją Kościoła dnia dzisiejszego. Ta metoda — czytać źródło uważnie, cytować dokładnie, nie omijać fragmentów niewygodnych — sama w sobie jest już pewną deklaracją. W czasach, w których o Kościele mówi się najchętniej hasłami, ktoś proponuje wrócić do dokumentów.
Kościół, który nawraca — nie tylko „towarzyszy"
Punktem wyjścia jest nauczanie Piusa XII z encykliki „Mystici corporis". Kościół — pisze ks. Sęktas — ukazuje światu Chrystusa, kontynuując jego misję: „naucza, uzdrawia, nawraca i czyni dobro". To pozornie niewinne wyliczenie kryje słowo, które dla współczesnego ucha brzmi nazbyt stanowczo. Kościół nawraca. Nie „towarzyszy", nie „jest obecny", nie „buduje mostów" — nawraca.
Dąbrowski zatrzymuje się przy tym słowie nieprzypadkowo. Dziś znacznie chętniej mówi się, iż Kościół słucha, rozeznaje, prowadzi dialog i towarzyszy w przestrzeni spotkania. Każde z tych działań może mieć swoje miejsce — ale, jak zauważa, tylko wtedy, gdy nie tracimy z oczu celu, którym jest doprowadzenie człowieka do prawdy i zbawienia. „Jeżeli towarzyszenie nie prowadzi do Chrystusa, staje się chodzeniem razem bez określonego kierunku. o ile dialog nie służy prawdzie, zamienia się w wymianę opinii. o ile słuchanie nie prowadzi do odpowiedzi, może stać się elegancką formą milczenia wobec błędu" — mówi prowadzący, rozwijając myśl autora.
W tym kontekście padają trzy pytania, których — zdaniem Sęktasa — nie może uniknąć nikt, kto poważnie spotyka Chrystusa: kim jest Jezus, czego naucza i jakie konsekwencje wynikają z pójścia za nim. o ile Chrystus jest tylko nauczycielem moralności, można wybrać z jego słów to, co wygodne. o ile jest jednym z wielu proroków, można postawić go obok Buddy czy Mahometa. Ale jeżeli jest jedynym Zbawicielem i wcielonym Słowem, jego nauka „nie jest jedną z wielu duchowych propozycji, ale domaga się odpowiedzi całym naszym życiem".
Piłat i prawda, której nie chce się usłyszeć
Najmocniejszy obraz tej części to scena przesłuchania Chrystusa. „Piłat przesłuchujący Jezusa stawia mu pytanie o to, czym jest prawda. Jednocześnie jednak nie oczekuje odpowiedzi, gdyż nie chce jej znać" — cytuje autora Dąbrowski. Piłat pyta o prawdę, ale nie czeka na odpowiedź, bo prawda byłaby dla niego niewygodna: zmuszałaby do wyboru między uznaniem niewinności Chrystusa a wydaniem go na śmierć.
Prowadzący przenosi tę scenę w nasze czasy. Współczesny człowiek również pyta — o małżeństwo, rodzinę, grzech, zbawienie, inne religie — ale często nie oczekuje odpowiedzi, tylko potwierdzenia własnych przekonań. „Jeżeli Kościół odpowiada zgodnie z Ewangelią i nie potwierdza człowieka w każdym wyborze, zostaje uznany za niewrażliwy, zacofany lub oderwany od rzeczywistości". Diagnoza ks. Sęktasa jest tu chirurgicznie precyzyjna: „Współcześnie zauważalne jest relatywizowanie prawdy. Przypisuje się prawdzie subiektywne znaczenie. Uważa się, iż każdy człowiek posiada swoją prawdę". A skoro tak — „za niestosowne uważa się przypisywanie czemuś absolutnej prawdziwości".
To jest, jak podkreśla Dąbrowski, samo sedno relatywizmu. Nikt nie zabroni ci powiedzieć, iż Jezus jest „dla ciebie" ważny, iż modlitwa daje „ci" spokój. Problem zaczyna się w chwili, gdy powiesz, iż Jezus Chrystus jest obiektywnie jedynym Zbawicielem każdego człowieka — niezależnie od tego, czy ktoś to uznaje. Bo jeżeli prawda zależy od człowieka, przestaje być prawdą, a staje się opinią.
„Pełna prawda o Bogu" — skandal dla relatywizmu
I w taki świat — pisze autor pracy — wkracza Kościół z twierdzeniem, które współczesnej mentalności musi wydać się skandaliczne: „Tymczasem Kościół Chrystusowy wbrew tendencjom twierdzi, iż posiada pełną prawdę o Bogu. Co więcej, uważa, iż prawda ta ma zbawcze znaczenie". Nie chodzi o jedną z możliwych prawd ani o „lokalny", europejski sposób przeżywania duchowości. Chodzi o pełnię prawdy, która dotyczy wiecznego losu każdego człowieka.
Konsekwencja jest nieunikniona. „Tym samym Kościół postrzegany jest jako zacofany i niedzisiejszy" — cytuje Dąbrowski, dodając od siebie: „strzał w dziesiątkę". Świat, który akceptuje wyłącznie prawdy względne, musi uznać Kościół mówiący o prawdzie absolutnej za niebezpieczny. Nie dlatego, iż Kościół źle się komunikuje, ale dlatego, iż mówi coś, czego relatywizm nie może przyjąć bez podważenia własnych fundamentów.
Jeden, święty, katolicki, apostolski
Stąd pytanie o Credo. W każdą niedzielę miliony katolików wyznają wiarę w „jeden, święty, powszechny i apostolski Kościół" — ale czy rozumieją, iż te cztery znamiona opisują konkretną rzeczywistość, a nie są tylko historyczną formułą liturgiczną? Dąbrowski przypomina za autorem ich sens: „jeden" oznacza, iż Chrystus nie założył wielu Kościołów o sprzecznych naukach; „święty" — nie bezgrzeszność członków, ale obecność świętej Głowy i środków uświęcenia; „katolicki" — powszechność i posłanie do wszystkich narodów; „apostolski" — ciągłość nauki, władzy i misji od apostołów.
Największym zarzutem wobec jedyności jest sam fakt podziału chrześcijan. „Różnorodność doktrynalna rozdzielonych wspólnot chrześcijańskich umacnia przekonanie, iż nie ma prawdziwego Kościoła Chrystusowego" — przyznaje ks. Sęktas. Człowiek z zewnątrz widzi katolików, prawosławnych, luteranów, kalwinistów, zielonoświątkowców i setki innych wspólnot: jedne uznają rzeczywistą obecność Chrystusa w Eucharystii, inne traktują ją symbolicznie; jedne mają siedem sakramentów, inne dwa. Skąd ma wiedzieć, gdzie jest prawda? Autor odpowiada logicznie: istnienie sprzecznych odpowiedzi nie dowodzi, iż żadna nie jest prawdziwa — dowodzi tylko, iż „sprzeczne odpowiedzi nie mogą być jednocześnie prawdziwe w tym samym znaczeniu".
Tu pojawia się pojęcie kluczowe: indyferentyzm religijny — „postawa zakładająca, iż nieistotne jest to, w co się wierzy". Jak zauważa Dąbrowski, nie musi on przybierać postaci agresywnej walki z religią; brzmi zwykle sympatycznie: „każdy ma swoją drogę", „Bóg jest jeden", „wszystkie religie uczą tego samego", „najważniejsze to być dobrym człowiekiem". A jednak jego skutek jest druzgocący: jeżeli naprawdę nieważne jest, w co człowiek wierzy, to samo objawienie traci znaczenie. jeżeli wszystkie religie są równoważnymi drogami, przyjście Chrystusa nie przyniosło światu niczego zasadniczo nowego, a krzyż, sakramenty i misja stają się jedną z wielu opcji.
Kościół jak supermarket — droga do nieistotności
Z tego rodzi się pokusa, którą autor nazywa po imieniu: uczynić Kościół „bardziej atrakcyjnym" przez przemilczenie jego najtrudniejszych twierdzeń. „Skoro jedyność Chrystusa drażni, można o niej mówić ciszej. Skoro wezwanie do nawrócenia budzi opór, można ograniczyć się do towarzyszenia. Skoro misja kojarzy się z prozelityzmem, można zastąpić ją dialogiem" — wylicza Dąbrowski i natychmiast pyta: „co pozostanie z Kościoła, kiedy usuniemy wszystko, czego nie chce słuchać świat?".
Odpowiedź ks. Sęktasa jest zimna jak diagnoza lekarza: „Kościół wraz ze swoją odpowiedzią na ludzkie potrzeby staje się jedynie opcją wyboru, jest propozycją, którą można odrzucić. W ten sposób Kościół staje się niejako nieistotny". Prowadzący dopowiada rzecz przenikliwą: Kościół staje się nieistotny nie wtedy, gdy pustoszeją świątynie, ale gdy zostaje uznany za jedną z wielu równoważnych propozycji duchowych — obok buddyzmu, prywatnej duchowości, psychologii czy astrologii. To religijność „supermarketu": trochę katolicyzmu, odrobina medytacji, wiara w energię, kilka zdań o miłości — ale bez dogmatu, bez zobowiązań i bez wezwania do nawrócenia. Człowiek staje się „jednym z elementów barwnej mozaiki duchowej, w której każdy fragment jest równie ważny".
Trzy dokumenty, jedna linia obrony
Rdzeniem pracy jest porównanie trzech tekstów Magisterium, dzielonych dziesięcioleciami i zupełnie różnymi realiami. „Mortalium animos" Piusa XI powstała w 1928 roku, w świecie po pierwszej wojnie i wobec rosnącego komunizmu, gdy katolicy chcieli współpracować z innymi chrześcijanami przeciw wspólnym zagrożeniom. Intencja była szlachetna — ale papież, jak przypomina autor, dostrzegł w tym niebezpieczeństwo: postrzeganie Kościoła jako „federacji wyznań" o sprzecznych doktrynach. Prawdziwa jedność to co innego niż jedność zbudowana kosztem prawdy.
„Mystici corporis" Piusa XII ukazała się w 1943 roku, w środku drugiej wojny światowej. Może się wydać paradoksalne, iż w takim czasie papież pochyla się nad eklezjologią — ale, sugeruje autor, właśnie w świecie rozdartym wojną chciał ukazać jedność Kościoła zakorzenioną w jego nadprzyrodzoności. Kościół nie jest dodatkiem do Chrystusa ani późniejszą organizacją uczniów; Chrystus jest Głową, a Kościół — Jego Mistycznym Ciałem.
Trzeci dokument to deklaracja „Dominus Iesus" z 2000 roku, wydana przez Kongregację Nauki Wiary za pontyfikatu Jana Pawła II. Ks. Sęktas stawia diagnozę bez ogródek: „Niemała część teologów, zwiedziona fałszywą interpretacją nauczania Drugiego Soboru Watykańskiego, podważała soteriologiczną wartość Kościoła". Zrównywano objawienie Boże z „ziarnami prawdy" obecnymi w innych religiach, „pochopnie absolutyzowano działanie Ducha Świętego w świecie", a elementom zbawczym z innych systemów przypisywano rolę „zastępczą" wobec środków zbawienia otrzymanych od Chrystusa. Odpowiedzią był właśnie „Dominus Iesus". Co istotne: autor nie oskarża Soboru, ale jego fałszywą interpretację.
Hermeneutyka ciągłości — czyli czy Kościół się zmienił
I tu pada pojęcie, wokół którego obraca się cały cykl: hermeneutyka ciągłości. „W treści deklaracji pobrzmiewa troska o adekwatne rozumienie roli Kościoła, wyrażana w duchu hermeneutyki ciągłości adekwatnej Ratzingerowi" — cytuje Dąbrowski. To klucz do odpowiedzi na tytułowe pytanie. Sęktas formułuje wniosek spinający trzy dokumenty: „Wszyscy autorzy dokumentów źródłowych stawiają opór podważaniu roli Kościoła w dziele zbawczym jego założyciela Jezusa Chrystusa". Stawiają opór — nie negocjują kompromisu między objawieniem a relatywizmem, nie ograniczają stopniowo roli Kościoła.
Wniosek jest więc taki: Kościół nie zmienił nauki o sobie samym. „Kościół jest zawsze ten sam" — zmieniają się warunki historyczne, język i dyscyplina, ale nie ustanowiona przez Chrystusa natura. Dlatego, jak podkreśla prowadzący, pytanie nie brzmi „jaki Kościół chcemy dziś stworzyć", ale „czym jest Kościół, który otrzymaliśmy". Ankieta może pokazać, czego oczekują wierni — ale nie ustanowi dogmatu. Większość głosów zmieni statut stowarzyszenia, ale nie zmieni sakramentu. Konsultacje rozpoznają problem duszpasterski, ale „nie mogą uczynić prawdy fałszem ani fałszu prawdą".
Kryzys wiary, nie kryzys metod
Najmocniejsze zdanie całej analizy dotyczy misji. „Widoczny był także słabnący zapał misyjny wynikający z kryzysu wiary" — pisze ks. Sęktas. Nie z braku pieniędzy, struktur czy nowoczesnych narzędzi. Z kryzysu wiary. Dąbrowski rozwija: człowiek głosi Chrystusa tylko wtedy, gdy wierzy, iż drugi człowiek naprawdę Go potrzebuje. „Jeżeli wszystkie religie są równoważnymi drogami, misjonarz staje się intruzem. o ile człowiek bez Chrystusa niczego zasadniczego nie traci, nakaz misyjny przestaje być zrozumiały".
Stąd ostrzeżenie, które autor formułuje niemal jak prawo historii: „Błędne odniesienie do rzeczywistości Kościoła zawsze w historii owocowało błędami doktrynalnymi, soteriologicznymi i pastoralnymi". Najpierw pojawia się fałszywa wizja Kościoła, potem błędne rozumienie doktryny, następnie deformacja nauki o zbawieniu, a na końcu duszpasterstwo, które nie wie, dokąd prowadzić człowieka. „Dobry pasterz nie idzie za owcami wszędzie, gdzie chcą pójść. Prowadzi je tam, gdzie powinny się znaleźć".
Pytania, przed którymi nie uciekniemy
Cykl dopiero się rozpoczyna, a Dąbrowski zapowiada, iż będzie czytał pracę „dokładnie, uczciwie i bez omijania fragmentów niewygodnych". Kolejne odcinki mają dotknąć Chrystusowej genezy Kościoła, czterech znamion, podzielonego chrześcijaństwa, ekumenizmu, pluralizmu religijnego i zasady „poza Kościołem nie ma zbawienia". Następny odcinek postawi pytanie najbardziej podstawowe: czy Jezus Chrystus naprawdę założył widzialny Kościół, ustanowił apostołów i nadał Piotrowi prymat — czy tylko zapoczątkował luźny ruch duchowy, który dopiero ludzie zamienili w instytucję?
Od odpowiedzi na to pytanie — jak mówi prowadzący — zależy wszystko inne. „Jeżeli Chrystus naprawdę założył Kościół, nie należy on do teologów, komisji kościelnych, synodalnych zespołów ani zmieniających się większości. Kościół należy do Chrystusa. A skoro należy do Chrystusa, jego pierwszym obowiązkiem nie jest dostosowywanie się do świata, ale wierność Temu, który go założył".
To jest właśnie wartość tego materiału: nie jest to kolejna medialna awantura, ale spokojne, oparte na dokumentach przypomnienie, iż tożsamości Kościoła nie ustala się większością głosów. W czasach, w których o wierze mówi się najchętniej hasłami o dialogu i różnorodności, ktoś stawia pytanie, którego — jak trafnie ujmuje Dąbrowski — „możemy przemilczeć, ale ono nie zniknie": czy Kościół zmienił zdanie o samym sobie? Odpowiedź, jakiej dostarcza lektura Piusa XI, Piusa XII i „Dominus Iesus", jest pokrzepiająca dla wszystkich, kto wierzy w niezmienność prawdy. To nie Kościół zmienił naukę. To część jego dzieci przestała jej słuchać.
*Redakcja Dziennika Narodowego*
