Bartosz Wilczek miał czterdzieści trzy lata, kiedy w kwietniowy wtorek zapukał do drzwi mieszkania przy ulicy Kościuszki w Bydgoszczy i usłyszał od siostry, iż ich ojciec, Zenon, zmarł sam, w fotelu, przy włączonym telewizorze. Sąsiad z dołu zauważył, iż przez dwa dni nie palą się światła, i wezwał pogotowie.
Zenon Wilczek przez trzydzieści osiem lat prowadził w tym samym lokalu przy Gdańskiej zakład lutniczy. Naprawiał skrzypce, altówki, czasem gitary klasyczne dla studentów z Akademii Muzycznej. W środowisku muzyków całego regionu jego nazwisko znaczyło tyle, co pieczątka jakości. Bartosz od dziecka pomagał ojcu w warsztacie, ale muzyką nigdy się nie zajął — po studiach poszedł w księgowość, pracował w firmie transportowej na Fordonie. Siostra, Aleksandra, wyjechała do Wrocławia zaraz po maturze i wracała do miasta może dwa razy w roku.
Na pogrzebie, przy grobie na cmentarzu Nowofarnym, Aleksandra powiedziała bratu, iż przyjedzie na kilka dni „załatwić formalności". Zabrzmiało to zwyczajnie. Nikt się wtedy nie domyślał, iż pod tym słowem kryje się już podpisany dokument.
Warsztat, mimo osiemdziesięciu dwóch lat Zenona, wciąż przynosił dochód — nie ogromny, ale stały: klienci umawiali się z miesięcznym wyprzedzeniem, a wycena samego lokalu, stumetrowej kamienicy z początku XX wieku, sięgała czterystu osiemdziesięciu tysięcy złotych. Bartosz wiedział to, bo dwa lata wcześniej sam dzwonił do rzeczoznawcy w imieniu ojca, kiedy Zenon rozważał wynajęcie części pomieszczenia pod nutowy sklep.
Dziesięć dni po pogrzebie Bartosz poszedł do notariusza przy Focha, żeby dowiedzieć się, jak wygląda sprawa spadkowa. Notariuszka, pani Halina Dąbek, po sprawdzeniu akt spojrzała na niego znad okularów i powiedziała, iż nieruchomość przy Gdańskiej od czternastu miesięcy ma jedną właścicielkę — Aleksandrę Wilczek-Sochę. Darowizna, podpisana u innego notariusza w Toruniu, gdzie akurat nikt z rodziny nie miał zwyczaju bywać.
— To niemożliwe — powiedział Bartosz. — Ojciec by mi powiedział.
— Może i chciał — odparła notariuszka. — Ale dokument jest ważny. Podpis, świadkowie, wszystko zgodnie z prawem.
Bartosz wrócił do mieszkania rodziców — teraz pustego, bo matka zmarła jeszcze pięć lat wcześniej — i zaczął szukać. W szufladzie biurka, pod stertą faktur za struny i kalafonię, znalazł kopertę z pieczątką kancelarii w Toruniu. W środku kopia aktu darowizny i coś jeszcze: kartka w piśmie ojca, nierównym już, starczym. „Olu, zrób z tym, co uważasz. Bartka nie krzywdź, ale ja już nie mam siły się kłócić."
Zadzwonił do siostry tego samego wieczoru. Aleksandra nie zaprzeczała.
— Tata się bał, iż sprzedasz warsztat obcym — powiedziała spokojnym, przećwiczonym głosem, jakby to zdanie mówiła sobie w lustrze niejeden raz. — Ja przynajmniej obiecałam, iż nic się nie zmieni.
— Nic się nie zmieni, tylko iż teraz to twoje.
— Formalność.
— Czterysta osiemdziesiąt tysięcy złotych to nie jest formalność, Ola.
Cisza w słuchawce trwała tak długo, iż Bartosz zdążył zauważyć, jak za oknem sąsiadka z naprzeciwka wynosi worki z liśćmi, choć była dopiero połowa kwietnia i żadnych liści jeszcze nie było — po prostu sprzątała balkon po zimie. Ten drobny, nic nieznaczący obraz zapamiętał lepiej niż większość tamtej rozmowy.
Przez kolejny miesiąc Aleksandra unikała konkretów. Mówiła, iż warsztat zostanie „w rodzinie", iż może kiedyś odda bratu połowę wartości, iż trzeba to „przemyśleć w spokoju". Tymczasem złożyła w urzędzie miasta wniosek o zmianę przeznaczenia lokalu — chciała zamknąć zakład lutniczy i otworzyć tam wynajmowane na doby mieszkania dla turystów przyjeżdżających do Bydgoszczy na Operę Nova. Bartosz dowiedział się o tym przypadkiem, od dawnego klienta ojca, skrzypka z filharmonii, który przyszedł odebrać zamówioną wcześniej altówkę i zastał drzwi zamknięte na kłódkę.
Wtedy Bartosz poszedł do kancelarii adwokackiej przy placu Wolności, do adwokat Renaty Grzelak, z którą korespondował już przy sprawach firmowych w pracy. Przedstawił jej kopertę, kartkę od ojca, wydruki maili z rzeczoznawcą sprzed dwóch lat.
— Sama darowizna jest ważna, to fakt — powiedziała adwokat, przeglądając papiery. — Ale zostawił pan po ojcu prawo do zachowku. Przy tej wartości nieruchomości to nie są drobne pieniądze.
— Ile?
— Przy jednym dziecku pominiętym w rozrządzeniu i drugim, które otrzymało cały majątek — połowa udziału spadkowego, jaki by panu przypadł, gdyby nie było darowizny. Licząc od wartości czterystu osiemdziesięciu tysięcy, mówimy o kwocie rzędu stu dwudziestu tysięcy złotych.
Bartosz przez chwilę patrzył na leżący na biurku dyktafon adwokat, który nagrywał spotkanie — mrugające czerwone światełko, drobiazg, którego nie zauważał od pierwszych dziesięciu minut rozmowy, a teraz nagle rzucił mu się w oczy jak coś obcego w tym eleganckim, cichym gabinecie.
— Chcę pozwu — powiedział.
Sprawa w Sądzie Okręgowym w Bydgoszczy ciągnęła się jedenaście miesięcy. Aleksandra na pierwszej rozprawie nie przyszła, przysłała pełnomocnika. Na drugiej stawiła się osobiście, w czarnym płaszczu, i przez cały czas trzymała w rękach telefon, jakby czekała na wiadomość, która miała ją stamtąd zabrać. Świadkiem był stary klient warsztatu, ten sam skrzypek, który zeznał, iż Zenon jeszcze pół roku przed śmiercią mówił mu, iż „warsztat ma zostać warsztatem, bo to jedyne, co po mnie kto zapamięta".
Wyrok zapadł w lutym: sąd zasądził na rzecz Bartosza Wilczka sto siedemnaście tysięcy złotych tytułem zachowku, płatne w ciągu sześćdziesięciu dni, z odsetkami za każdy dzień zwłoki.
Aleksandra zapłacić od razu nie mogła — pieniądze na inwestycję w apartamenty już wydała na remont. Musiała wziąć kredyt pod zastaw samej nieruchomości, tej samej kamienicy przy Gdańskiej, żeby spłacić brata. Bank, zanim udzielił kredytu, zażądał wyceny — i w tej wycenie okazało się, iż po przebudowie pod noclegi dla turystów, bez pozwolenia konserwatora zabytków na ingerencję w zabytkowe sztukaterie sufitu, wartość lokalu spadła, a nie wzrosła. Urząd konserwatorski wstrzymał część prac.
Bartosz odebrał pieniądze na konto w czerwcu — sto siedemnaście tysięcy plus odsetki, w sumie sto dwadzieścia trzy tysiące czterysta złotych. Poszedł tego dnia do notariusza, tego samego, który zapisał sprawę Aleksandry przed laty, tyle iż teraz w innej kancelarii, i podpisał umowę najmu niewielkiego lokalu przy ulicy Długiej, w centrum, dwa razy mniejszego niż warsztat ojca. Zaczął tam prowadzić serwis instrumentów smyczkowych — nie tak, jak ojciec, bo lutnikiem nie był, ale jako punkt przyjęć i wysyłki do współpracujących mistrzów w Krakowie i Poznaniu. Na szyldzie kazał wypisać: „Wilczek — instrumenty smyczkowe. Od 1987."
Siostrze nie zadzwonił. Ona zadzwoniła do niego we wrześniu, kiedy w kamienicy przy Gdańskiej dalej stały rusztowania, a inwestor, z którym miała podpisaną wstępną umowę na wynajem długoterminowy, wycofał się po ogłoszeniu wstrzymania prac przez konserwatora.
— Mogłeś poczekać — powiedziała. — Może bym sama to naprawiła.
— Czekałem czternaście miesięcy, zanim się dowiedziałem, iż w ogóle jest co naprawiać.
Nie powiedział nic więcej. Odłożył telefon na blat kontuaru, obok otwartego na koncie firmowym laptopa, gdzie widniał przelew za czynsz najmu na kolejny miesiąc — zapłacony z własnych, uczciwie odzyskanych pieniędzy, bez pytania nikogo o zgodę.
