Cukrownia Żnin - industrialna perła Pałuk

Są miejsca, w których historia została zamknięta za muzealną szybą. Są też takie, po których zostało kilka starych fotografii, fundamenty ukryte w trawie i wspomnienia ludzi, którzy pamiętają jeszcze czasy ich świetności.

Cukrownia Żnin poszła zupełnie inną drogą.

Tutaj przez cały czas stoją potężne ceglane budynki, dawne maszyny, stalowe konstrukcje i fragmenty instalacji. Tyle iż zamiast odgłosu pracujących urządzeń słychać rozmowy hotelowych gości, a pomieszczenia, w których przez dziesięciolecia trwała produkcja, otrzymały zupełnie nowe funkcje.

To jedno z tych miejsc, które szczególnie lubię odkrywać.

Bo za efektowną architekturą kryje się historia prawdziwej fabryki, setek pracowników i ponad stu lat produkcji cukru.

Kamperem na industrialną przygodę i Festiwal Przeźrocza

Podróżowanie kampervanem ma w sobie tę magię, iż daje pełną niezależność. Kiedy po raz pierwszy dotarłem tu w 2022 roku, od razu wiedziałem, iż baza noclegowa musi być blisko samej historii. I tak oto zaparkowałem tuż obok kompleksu, na doskonale przygotowanym camperparku.

To był zresztą wyjątkowy czas - w murach dawnej cukrowni odbywał się wówczas niezwykły festiwal filmowy Przeźrocza. Połączenie surowej, industrialnej przestrzeni z kinem i sztuką miało w sobie niesamowitą energię.

Wieczorne siedzenie w kampervanie, z widokiem na monumentalne, oświetlone ceglane fasady dawnego zakładu, potrafi zahipnotyzować. Czujesz ten kontrast - nowoczesny, mobilny dom na kołach i potężna, historyczna tkanka przemysłowa, która otacza Cię z każdej strony. Rano wystarczyło zrobić parę kroków, aby znowu zanurzyć się w ten industrialny świat.

Cukrownia, która rosła razem ze Żninem

Historia tego miejsca zaczyna się w 1893 roku, kiedy żnińscy ziemianie podjęli decyzję o budowie fabryki cukru. Rok później, 15 października 1894 roku, rozpoczęła się pierwsza kampania cukrownicza.

Zakład funkcjonował wówczas pod nazwą Zuckerfabrik Znin. Z czasem rozrastał się, modernizował i coraz mocniej wpisywał w życie miasta oraz całego regionu. Przez lata Cukrownia Żnin należała do najważniejszych pracodawców w okolicy.

Fabryka nie była tylko miejscem, do którego rano przychodziło się do pracy.

Z cukrownią związane były całe rodziny.

Podczas zwiedzania przewodnikiem był człowiek, który sam przepracował tutaj dziesięciolecia. Z zakładem związany był jednak znacznie wcześniej - jego ojciec pracował jako maszynista kolejki cukrowniczej, a mama pojawiała się w fabryce podczas kampanii.

I właśnie takie historie najlepiej pokazują, czym kiedyś był duży zakład przemysłowy dla niewielkiego miasta.

Nie tylko fabryką.

Częścią życia.

Cukrownia miała własną kolej

Jedną z ciekawszych pozostałości tej historii jest kolejka cukrownicza.

Już w 1894 roku własna kolej fabryczna zaczęła dowozić buraki do zakładu. Sieć miała prześwit zaledwie 600 mm, ale jej długość dochodziła do około 46 kilometrów.

Cukrownia posiadała lokomotywę spalinową i osiem parowozów oraz cały tabor niewielkich wagonów przeznaczonych do transportu surowca.

Jeden z dawnych parowozów można dziś zobaczyć niedaleko Żnina, w Muzeum Kolei Wąskotorowej w Wenecji.

Fabryczną kolejkę zlikwidowano ostatecznie na początku lat 70. XX wieku.

To zresztą kolejny dobry powód, aby zwiedzanie Żnina połączyć z innymi atrakcjami Pałuk.

Kiedy fabryka była pod parą

Najciekawsze w zwiedzaniu dawnego zakładu jest dla mnie odkrywanie, do czego służyły poszczególne pomieszczenia.

Dzisiaj widzimy restaurację, hotelowy korytarz albo efektowną salę. Dawniej każde z tych miejsc było elementem ogromnego przemysłowego organizmu.

Przygotowania do kolejnej kampanii cukrowniczej zaczynały się znacznie wcześniej niż samo krojenie pierwszych buraków.

Urządzenia remontowano, przeprowadzano próby szczelności, przygotowywano osadniki i instalacje. Około tygodnia przed rozpoczęciem krojenia trzeba było uruchomić główną kotłownię.

Jak powiedział przewodnik:

"Fabryka musiała być już pod parą".

I trudno znaleźć lepsze określenie.

Para była jednym z najważniejszych elementów funkcjonowania całego zakładu. Napędzała turbiny związane z produkcją energii i była wykorzystywana podczas procesów technologicznych.

Według wspomnień przewodnika jeden z pieców był w stanie wytwarzać około 30 ton pary na godzinę, drugi około 20 ton, a kolejny pozostawał w rezerwie.

Dawna energetyczna część fabryki również nie zniknęła.

Tam, gdzie kiedyś pracowały urządzenia związane z wytwarzaniem energii, dzisiaj funkcjonują przestrzenie kompleksu hotelowego.

I właśnie te zestawienia robią tutaj największe wrażenie.

Co działo się z burakiem?

Dziś paczka cukru stojąca na sklepowej półce nie mówi nic o skali procesu, który kiedyś odbywał się w takich miejscach.

Najpierw trzeba było dostarczyć ogromne ilości buraków.

Podczas kampanii do stałej załogi dochodzili pracownicy sezonowi. Według relacji naszego przewodnika mogło to być choćby około 500 dodatkowych osób.

Przywożony surowiec oceniano między innymi pod kątem zanieczyszczenia ziemią, liśćmi i innymi pozostałościami z pola.

Później rozpoczynała się droga buraka przez fabrykę.

Potężne pompy transportowały buraki wraz z wodą w górę instalacji. Po drodze działały urządzenia wychwytujące liście i kamienie. Następnie buraki trafiały do płuczki, gdzie były dokładnie myte i przygotowywane do kolejnych etapów produkcji.

Dzisiaj opis kilku urządzeń może brzmieć niepozornie.

Kiedy jednak stoi się wewnątrz wielkiego pofabrycznego kompleksu i próbuje wyobraзить sobie tysiące ton surowca przemieszczającego się przez kolejne instalacje, dopiero wtedy zaczyna być widoczna prawdziwa skala tego zakładu.

Woda - niewidoczna część produkcji

Cukrownia była również nierozerwalnie związana z wodą.

Wykorzystywano ją między innymi do transportu i oczyszczania buraków. Nie mogła być jednak po prostu odprowadzana do pobliskiego jeziora.

Po kontakcie z burakami znajdowały się w niej ziemia, piasek, fragmenty liści i inne zanieczyszczenia. Woda krążyła więc w systemie i trafiała między innymi do osadników.

Przewodnik zwrócił uwagę na interesujący szczegół.

Po pewnym czasie podczas płukania można było zauważyć pienienie się wody. Trafiały do niej bowiem również niewielkie ilości cukru wypłukiwanego podczas pracy zakładu.

Dzisiaj jezioro tworzy zupełnie inne tło.

Zamiast przemysłowego krajobrazu mamy przestrzeń wypoczynku, plażę, wodę i monumentalne ceglane bryły dawnej fabryki.

Patrząc na cały kompleks z drona, kontrast pozostało bardziej widoczny.

Nie likwidacja, nie zamknięcie...

Cukrownia pracowała do 2004 roku.

Ostatnia kampania przypadła na lata 2003-2004. Produkcja została następnie wygaszona.

Przewodnik podczas zwiedzania szczególnie podkreślał jedno:

"Nie likwidacja, nie zamknięcie, tylko wygaszenie cukrowni".

Dla ludzi związanych z zakładem różnica nie zmieniała jednak najważniejszego faktu - kończyła się epoka.

Oficjalna historia obiektu wspomina również o protestach pracowników związanych z decyzją o wygaszeniu produkcji.

Po ponad stu latach maszyny przestały pracować.

Ale budynki pozostały.

I zaczęło się pytanie: co dalej?

Arche i drugie życie Cukrowni Żnin

Przełom nastąpił w 2015 roku, kiedy teren dawnej fabryki kupiła Grupa Arche.

Dwa lata później rozpoczęła się modernizacja.

Zamiast usuwać wszystkie ślady przemysłowej przeszłości, zdecydowano się wykorzystać je jako jeden z najważniejszych elementów nowego miejsca.

W czerwcu 2020 roku uruchomiono pierwszą część zabytkowego kompleksu. Dzisiaj Cukrownia Żnin funkcjonuje jako rozległe centrum hotelowe, konferencyjne i wypoczynkowe.

Całość zajmuje około 35 hektarów.

Znajdują się tutaj dwa budynki hotelowe, restauracje, bary, sale konferencyjne, własny browar, kino, SPA oraz park wodny. Według obecnych informacji obiekt oferuje około 300 pokoi i apartamentów oraz około 700 miejsc noclegowych.

Ale właśnie nie liczby są tutaj najciekawsze.

Hotel w fabryce czy fabryka w hotelu?

W wielu zrewitalizowanych obiektach przemysłowych pozostawia się trochę cegły, kilka starych fotografii i jedną maszynę ustawioną gdzieś przy wejściu.

Tutaj przemysłowa przeszłość jest znacznie bardziej obecna.

Spacerując po kompleksie, co chwilę trafiamy na elementy, które przypominają o jego pierwotnym przeznaczeniu:

• Stalowe konstrukcje
• Fragmenty instalacji
• Stare urządzenia
• Ceglane ściany
• Dawne przejścia pomiędzy budynkami
• Maszyny, których nie zamieniono w złom

Jedno z pomieszczeń, które dzisiaj pełni funkcję biblioteki, było kiedyś warsztatem mechanicznym. W innych przestrzeniach przez cały czas można znaleźć urządzenia wykorzystywane podczas produkcji czy pracy laboratorium.

I właśnie dlatego Cukrownia Żnin nie sprawia wrażenia obiektu, który próbuje udawać dawną fabrykę.

Ona nią naprawdę była.

Filmowa wędrówka po Cukrowni Żnin

Podczas mojej wizyty kampervanem miałem okazję przejść przez część kompleksu z byłym pracownikiem cukrowni. To właśnie jego wspomnienia są najważniejszą częścią przygotowanego przeze mnie filmu.

Można w nim usłyszeć nie tylko o historii zakładu, ale też o tym, jak wyglądała kampania cukrownicza, jak uruchamiano fabrykę, jak transportowano buraki, jak działały turbiny i co oznaczała poważna awaria, która potrafiła zatrzymać produkcję choćby na kilkadziesiąt godzin.

Zobacz pełną relację wideo z mojej wizyty: Film z Cukrowni Żnin na YouTube

Takich opowieści nie da się znaleźć na tabliczce informacyjnej. I właśnie dlatego warto ich słuchać.

Czy warto zobaczyć Cukrownię Żnin?

Jeśli interesują Was zabytki techniki, industrialna architektura i miejsca posiadające drugą warstwę, zdecydowanie warto tutaj zajrzeć.

Można przyjechać kamperem, zatrzymać się na tutejszym camperparku i korzystać z całej infrastruktury.

Można jednak zrobić coś więcej:

• Patrzeć na ceglane ściany i zastanawiać się, co znajdowało się tutaj przed kilkudziesięciu laty.
• Szukać dawnych maszyn ukrytych w przestrzeniach obiektu.
• Zwracać uwagę na nazwy współczesnych przestrzeni nawiązujące do cukrowniczej przeszłości.
• Pojechać kilka kilometrów dalej do Wenecji, aby zobaczyć jeden z parowozów dawnej kolejki cukrowniczej.

Wtedy cały ten fragment historii zaczyna układać się w większą całość.

Jeżeli planujesz wizytę w takich obiektach i szukasz profesjonalnego wsparcia w promocji, sprawdź moją ofertę skierowaną do obiektów noclegowych oraz miast i regionów. Potrzebujesz montażu wideo? Zobacz ofertę na montaż filmów.

Cukrownia, która nie została tylko wspomnieniem

Najbardziej fascynuje mnie w tym miejscu nie sam hotel.

Znacznie ciekawsza jest droga, którą przeszedł ten teren.

Od fabryki uruchomionej pod koniec XIX wieku, przez kolejne kampanie, wojny, modernizacje i tysiące ludzi związanych z produkcją, aż po wygaszenie zakładu w 2004 roku.

I wreszcie jego kolejne życie.

Nie każda dawna fabryka ma tyle szczęścia.

Wiele przemysłowych obiektów, które odwiedzam z aparatem, powoli znika. Dachy się zapadają, maszyny wyjeżdżają na złom, a po kilku latach trudno już choćby odtworzyć, jak wyglądało dane miejsce.

W Żninie stało się inaczej.

Cukru już tutaj nie produkują.

Ale stara cukrownia przez cały czas jest obecna.

W murach.

W maszynach.

W krajobrazie.

I przede wszystkim w historiach ludzi, którzy pamiętają jeszcze czasy, kiedy ta ogromna fabryka naprawdę była pod parą.

Jeżeli ten materiał i moje filmowe opowieści pomogły Ci odkryć nowe miejsce na mapie Polski, możesz postawić mi symboliczną kawę lub ciastko na Buycoffee.to, co pomaga mi w realizacji kolejnych podróżniczych projektów.