Marta obudziła się o czwartej trzydzieści, bo grzejnik w sypialni zaczął stukać jak zawsze przed sezonem grzewczym. Sięgnęła ręką na drugą stronę łóżka. Poduszka Grzegorza była zimna – trzecia noc z rzędu. Mówił, iż ma delegację do Katowic, coś z nowym kontraktem na hurtownię. Kazał się nie martwić. Leżała, patrząc w sufit, słuchając, jak wiatr szarpie markizą na balkonie sąsiadów. Był koniec października, ten okres, kiedy w Bydgoszczy robi się szaro na tygodnie, a w telewizorze codziennie te same prognozy o przymrozkach. Na dole, w kuchni, tykał stary zegar kupiony kiedyś na pchlim targu przy Wełnianym Rynku. Wtedy jeszcze się śmiali – Grzegorz targował się z jakimś dziadkiem o dwadzieścia złotych, a potem kupili sobie oscypki z grilla i jedli je, siedząc na krawężniku. Teraz się nie śmiali. Prawie wcale.
Marta wstała, boso poszła do kuchni. Zalała kawę rozpuszczalną, bo na ekspres nie miała siły. Czynności, które nie wymagają myślenia. A myśli wracały same: gdzie on jest, z kim, dlaczego nie dzwoni. Nienawidziła siebie za to podejrzewanie, za to, iż zaczęła sprawdzać kieszenie jego marynarki, wąchać koszule, jak jakaś bohaterka z telenoweli. Ostatnie pół roku Grzegorz był obcy. Nie zły, nie opryskliwy – po prostu nieobecny, choćby kiedy siedział obok.
Telefon zaświecił się na blacie. Wiadomość z nieznanego numeru, bez zdjęcia profilowego.
„Pani pewnie już się domyśla. Grzesiek jest mój. On panią nie kocha, zostaje z litości. Niech mu pani da spokój, niech pani go puści. Tak będzie lepiej dla wszystkich."
Marta przeczytała to trzy razy. Odłożyła telefon na stół z kafelków, usiadła na taborecie. W środku wszystko się zacisnęło, jakby ktoś zakręcił śrubę. Wiedziała przecież. Podejrzewała od miesięcy. Ale jedno to zgadywać po nocach, a drugie – przeczytać to czarno na białym o wpół do piątej rano, w kuchni, w której jeszcze pachniało wczorajszą zupą pomidorową. Łzy poleciały od razu, gorące. Zatkała usta dłonią, żeby nie zawyć – dzieci mieszkały piętro wyżej, w bloku słychać wszystko. Zsunęła się z taboretu na podłogę, oparła plecami o kaloryfer i płakała, aż rozbolały ją skronie i zostało tylko drżenie.
Umyła twarz zimną wodą. W lustrze – opuchnięte oczy, czterdzieści dziewięć lat. Przypomniała sobie siebie w wieku dwudziestu lat, dziewczynę z warkoczem w domu babci pod Chojnicami. Poznała tam Grzegorza – przyjechał na praktykę do miejscowego GS-u, a ona pomagała w bibliotece gminnej. Wszedł po książkę i został do wieczora. Mówił, iż nigdy nie spotkał kogoś takiego. Że ma oczy jak niebo przed burzą.
Poszła do sypialni, otworzyła szafę. Na górnej półce leżała stara walizka – ta sama, z którą przyjechała do Grzegorza dwadzieścia trzy lata temu. W środku wciąż leżała zasuszona gałązka z jabłoni babci. Wzięła ją, obróciła w palcach. Potem wrzuciła do walizki dżinsy, sweter, bieliznę, dokumenty, trochę gotówki z szuflady. Tak jak wtedy, gdy wyjeżdżała z wioski w nowe życie. Tylko teraz jechała z powrotem.
Pociąg do Chojnic odjeżdżał o dziewiątej dwanaście. Nie zamówiła taksówki – poszła piechotą na dworzec, pod deszczem, z walizką na kółkach, które turkotały po chodniku. Nie obejrzała się na blok. Bała się, iż jak spojrzy, to się złamie.
W pociągu było prawie pusto. Usiadła przy oknie, wyjęła telefon. Chciała go wyłączyć. Zamiast tego otworzyła wiadomość i odpisała nieznajomemu numerowi: „Jest wolny. Może go pani zabrać". Wysłała, wyłączyła telefon, oparła czoło o zimną szybę. Za oknem płynęły mokre pola Kujaw, szare wsie, przygasłe latarnie. W środku bolało tak, iż chciało się zwinąć w kłębek. Ale siedziała prosto. Babcia zawsze mówiła: plecy to twój charakter, trzymaj je prosto, cokolwiek się dzieje.
Wieś powitała ją ciszą. Wysiadła na przystanku obok starej remizy strażackiej. Deszcz ustał, ale chmury wisiały nisko, czepiając się czubków topoli. Pachniało mokrą ziemią i dymem z komina – ktoś palił w piecu drewnem, nie węglem, ten zapach różnił się od miejskiego. Gdzieś szczekał pies. Dom babci stał na końcu drogi – furtka opadła na jednym zawiasie, płot się przechylił, ale sam budynek trzymał się mocno: ciemne okna, ganek, stara jabłoń rozłożona nad dachem.
Weszła do środka. Zimno, ale nie wilgotno. Zdjęła mokrą kurtkę. Wszystko zostało jak za życia babci: żelazne łóżko z górą poduszek, wyszywane makatki na ścianach, szafa z popękaną farbą. W kącie obrazek z zeszłorocznym bukszpanem za ramką. Rozpaliła w piecu – drewno było wilgotne, długo się opierało, wreszcie zajęło się i po chałupie popłynęło ciepło. Usiadła na piętach przed ogniem i patrzyła na płomień. Przypomniała sobie, jak babcia piekła w popiele ziemniaki i śpiewała, a głos jej drżał, ale był ciepły jak ten ogień.
– No to wróciłam, babciu – szepnęła.
Nie wiedziała, ile tak siedziała. Telefon leżał wyłączony w kieszeni płaszcza. Czuła się dziwnie: z jednej strony jak otwarta rana, z drugiej – jakby pierwszy raz od dawna mogła oddychać pełną piersią. Rozpakowała walizkę, powiesiła ubrania, znalazła stare wełniane koce babci, zasłała łóżko. Wyszła na ganek, patrzyła, jak ciemnieje niebo i zapalają się pierwsze gwiazdy. I przypomniała sobie, jak siedziała tu z Grzegorzem, młodzi, zakochani. On palił papierosa, ona mu go odbierała ze śmiechem. Mówił: zostańmy tak zawsze, patrząc na gwiazdy. Odpowiadała: zostańmy.
To „zawsze" skończyło się dziś o wpół do piątej rano.
Drugiego dnia zaczęła sprzątać. Umyła podłogi, wytrzepała chodniki, przejrzała szafy. W skrzyni znalazła listy babci, pożółkłe, przewiązane sznurkiem lnianym. Usiadła na podłodze i czytała do nocy – listy od dziadka z wojska, od matki z miasta, od ciotek. I nagle – list napisany jej własnym pismem, sprzed dwudziestu lat. Pisała do babci z miasta, opowiadała o nowym życiu: „Babciu, kupiliśmy z Grzesiem kanapę. Wieczorami siedzimy na niej i marzymy. On mówi, iż będzie miał własną firmę. A ja mówię, iż będę najszczęśliwszą osobą na świecie, bo mam jego". Marta złożyła list z powrotem, schowała. Nie płakała. Po prostu siedziała i oddychała.
Piątego dnia poszła do lasu w gumowcach znalezionych w komórce, z koszykiem babci. Zbierała późne opieńki, których jeszcze nie tknął mróz. Ręce marzły, ale to jej się podobało – czuła, jak krew krąży, jak żyje. Po drodze spotkała sąsiadkę, panią Halinę, która mieszkała trzy domy dalej.
– Marta? To ty? – Halina zmrużyła oczy, potem klasnęła w dłonie. – Widzę, iż światło się pali wieczorami. Myślałam, iż mi się wydaje. Co ty tu robisz? Bez męża?
– Odpoczywam, pani Halino. Trzeba było zaczerpnąć powietrza.
Halina pokręciła głową, ale nic więcej nie zapytała. Tylko sprawdziła, czy jest drewno i jedzenie. Potem objęła ją mocno, po wiejsku.
– Trzymaj się. Widzę, iż nie tak sobie. Ale się nie wtrącam. Jak zechcesz, przyjdź. Mam żurek i nalewkę na porzeczkach.
Szóstego dnia przyjechał syn, Kuba. Marta nie wiedziała, skąd wiedział – może dzwonił, a nikt nie odbierał, może Halina powiedziała komuś w sklepie. Pojawił się o zmierzchu, z plecakiem i siatką z Biedronki.
– Mamo. Nie wiedziałem, co myśleć.
– Wszystko ze mną w porządku.
– W porządku? – Kuba przyjrzał się jej twarzy. – Płakałaś?
– Kuba. Po prostu wyjechałam. Musiałam.
Wszedł do środka, rzucił plecak na ławę. Usiadł przy stole i patrzył na nią uważnie, jak wtedy, gdy jako dziecko próbował rozpoznać kłamstwo.
– To przez tatę?
Nie odpowiedziała. Odwróciła się do pieca, dorzuciła polano.
– Mamo, nie jestem mały. Widzę wszystko. On się zmienił już dawno. Bałem się ci powiedzieć.
– Wiem – powiedziała cicho.
– Wiesz?
– Wiem.
Kuba wstał, podszedł, objął ją, jak kiedyś ona jego po koszmarach. Teraz to on pocieszał ją. Było w tym i dobrze, i boleśnie zarazem.
– Zostanę tu trochę, można?
– A studia?
– Sesja za miesiąc. Zajęcia mam zdalne, poogladam tutaj.
– Nie kłam. Przyjechałeś mnie pilnować.
– To też.
Wieczorem jedli smażone opieńki z ziemniakami. Kuba opowiadał o dziewczynie, o planach na lato, o tym, iż chce przejść na zaoczne i zacząć pracować. Marta słuchała, kiwała głową. Było jej dziwnie: syn dorósł, mówił jak mężczyzna, i był po jej stronie.
Gdy się ściemniło, zapytał:
– Dzwoniłaś do taty? Szukał cię?
Wzruszyła ramionami. Naprawdę nie wiedziała – telefon leżał wyłączony, świadomie odcięła się od świata. Ale czasem łapała się na tym, iż chce go włączyć, żeby zobaczyć, czy dzwonił. Czy w ogóle zauważył jej nieobecność.
– Mamo, dzwonił do mnie. Pytał, gdzie jesteś. Powiedziałem, iż nie wiem. Wściekał się.
– I co?
– Nic. Jest zagubiony. Nigdy go takim nie widziałem. choćby przez telefon słychać, iż jest mu źle.
Marta milczała. Podeszła do okna. Za szybą czerniała noc.
– Niech pobędzie w tym stanie – powiedziała. – Dobrze mu zrobi.
Ósmego dnia przyjechał Grzegorz. Zobaczyła go z okna – stał przy furtce, patrzył na dom. Wełniany płaszcz, wyczyszczone buty, bukiet róż z osiedlowego kwiaciarnika. Jak z kiepskiego filmu. Patrzyła na niego i czuła w środku dziwną pustkę – ani ulgi, ani gniewu.
– Masz gościa – powiedział Kuba, stojąc za jej plecami.
– Widzę.
– Wyjść mi?
– Nie. Sama wyjdę.
Narzuciła kurtkę, wyszła na ganek. Grzegorz zrobił krok, ale nie podszedł bliżej.
– Marta – głos miał ochrypły, jakby nie spał od tygodnia. – Szukałem cię.
– Nie ukrywałam się.
– Wyłączyłaś telefon. Mieszkanie puste. Myślałem, iż coś ci się stało.
– Coś mi się stało – odpowiedziała. – Dawno temu. Tylko nie zauważyłeś.
Opuścił oczy, wyciągnął róże niezdarnie.
– To dla ciebie.
Nie wzięła kwiatów.
– Róże mi niepotrzebne. Potrzebowałam prawdy.
– Marta, ja…
– Co ty? Zmęczyłeś się? Zaplątałeś? Nie chciałeś, żeby tak wyszło?
Milczał. Twarz miał nieszczęśliwą. Przypomniała sobie, jak stał tak samo przy tej furtce dwadzieścia trzy lata temu – młody, speszony, z polnymi rumiankami. Wtedy wybiegła boso, śmiała się, zawisła mu na szyi. Teraz stała na ganku z rękami w kieszeniach i nie mogła zmusić się do kroku naprzód.
– Wejdź – powiedziała w końcu. – Czego moknąć.
W środku Kuba przywitał się z ojcem chłodno. Grzegorz rozejrzał się, uśmiechnął krzywo.
– Wszystko po staremu. choćby zapach ten sam.
– Zapach się nie zmienia – odparła Marta. – Za to ludzie tak.
Usiedli przy stole. Kuba nalał herbaty. Grzegorz wziął kubek, ale nie pił.
– Przepraszam – zaczął. – Wiem, iż zawiniłem. Nie powinienem był. Ona sama…
– Nie trzeba – przerwała Marta. – Nie chcę słyszeć o niej. Jak nie chciałeś, jak samo wyszło.
Zamilkł. Potem powiedział cicho:
– Zerwałem z nią. Zaraz jak się dowiedziałem, iż do ciebie napisała.
– O, więc wiedziałeś, iż do mnie napisała?
– Przyznała się. Płakała. Mówiła, iż zmęczyło ją czekanie, iż chciała przyspieszyć.
Marta zaśmiała się krótko, ostro.
– Przyspieszyć. Chciała przyspieszyć moje odejście. A ty co? Wystraszyłeś się?
– Przyjechałem po ciebie.
– Po co?
– Bo nie umiem bez ciebie.
Podniosła na niego oczy.
– Kłamiesz. Umiesz. Świetnie sobie radzisz beze mnie. Tylko beze mnie nie będziesz miał tego, do czego się przyzwyczaiłeś. Obiadu na stole, wyprasowanych koszul, mieszkania, w którym zawsze pachnie jedzeniem. Jestem twoją codziennością, Grzesiu, a ona twoim świętem. Więc zostań na świętowaniu. Codzienność nie jest obowiązkowa.
– Ty nie jesteś codziennością. Jesteś moim życiem.
– Twoje życie to ty sam.
Grzegorz wstał, przeszedł się po pokoju, zatrzymał przy piecu, patrzył na ogień.
– Wiem, na co zasłużyłem, i nie będę się tłumaczył. Ale nie przyjechałem, żebyś wróciła, jakby nic się nie stało. Przyjechałem powiedzieć: zrozumiałem. Zgubiłem siebie i ciebie. I jeżeli dasz mi szansę, spróbuję to naprawić.
– Jak?
– Nie wiem. Ale spróbuję. Sprzedam mieszkanie, gdzie z nią… Zwolnię ją z pracy. Jestem gotów zacząć od nowa.
Marta milczała, patrzyła na męża. Nie kłamał, widziała to. Pierwszy raz od dawna mówił szczerze. Ale ta szczerość nie wystarczała.
– Potrzebuję czasu – powiedziała. – Nie jestem gotowa teraz decydować. Dopiero zaczęłam przypominać sobie, kim jestem bez ciebie. I to mi się… podoba.
Grzegorz skinął głową.
– Marta, rozumiem. Poczekam. Ile trzeba, tyle poczekam.
Poszedł do drzwi. Zatrzymał się na progu.
– Marta…
– Co?
– Naprawdę cię kocham. Po prostu zapomniałem, jak to jest być z tobą naprawdę. Nie w codzienności, tylko tak… jak tu, w tym domu. Tu jesteś inna.
– Zawsze taka jestem. Tylko ty przestałeś patrzeć.
Wyszedł. Furtka trzasnęła. Marta zostawała przy oknie. Kuba podszedł, położył jej dłoń na ramieniu.
– Dobrze zrobiłaś, mamo.
– Nie wiem – powiedziała cicho. – Nic nie wiem.
W nocy włączyła telefon. Trzydzieści jeden nieodebranych. Wiadomości od Grzegorza, od córki, od koleżanki z pracy. Przeczytała tylko od córki: „Mamo, tata powiedział, iż wyjechałaś. Gdzie jesteś? Co się stało? Zadzwoń, martwię się".
Zadzwoniła. Aleksandra odebrała po drugim sygnale.
– Mamo! Nareszcie! Gdzie zniknęłaś?
– Jestem na wsi. W domu babci.
– Na wsi? – w głosie córki niedowierzanie. – Co ty tam robisz? I dlaczego tata jest taki dziwny?
– Rozliczamy się z tatą… z pewnych spraw.
– To przez tamtą kobietę?
Marta zamarła.
– Wiesz?
– Domyślałam się. Ciągle z kimś pisał, chował telefon. Nie chciałam się wtrącać.
– To czemu mi nie powiedziałaś?
– Nie wiem, mamo. Nie chciałam cię ranić.
– Zraniło mnie co innego. Że dowiedziałam się ostatnia.
Aleksandra zamilkła, potem powiedziała:
– Przyjadę w weekend. Można?
– Przyjeżdżaj.
Rozłączyła się. Położyła się do łóżka, naciągnęła koc. Oddech powoli się wyrównywał, jakby wreszcie przestała biec. Zatrzymała się.
Minął miesiąc. Marta wciąż mieszkała na wsi. Śnieg leżał już grubą warstwą, drogi zawiane. Kuba wrócił na sesję, ale dzwonił codziennie. Aleksandra przyjeżdżała dwukrotnie – spacerowały po lesie, milczały o ważnych sprawach, ale ciepło, po kobiecemu. Marta nauczyła się palić w piecu tak, żeby do rana w chałupie nie było zimno. Nauczyła się gotować kapuśniak z kiszonej kapusty. Nauczyła się zasypiać bez tabletek i budzić bez budzika.
Wciąż nie wiedziała, co będzie dalej. Grzegorz dzwonił co wieczór. Czasem odbierała, czasem nie. Opowiadał o sprawach, o tym, iż zwolnił tamtą kobietę, iż wystawił mieszkanie na sprzedaż. Słuchała w milczeniu. Nie chwaliła, nie karciła. Po prostu słuchała.
Pewnego razu przyjechał bez zapowiedzi. Nie z różami – z siatką zakupów. Postawił na ganku i powiedział:
– Nie będę się narzucał. Po prostu przywiozłem. Jest mięso, ser, leki. I książka.
Marta wzięła siatkę, zajrzała. Na wierzchu leżał tomik Iwaszkiewicza.
– Dziękuję – powiedziała. – Jak ty?
– Żyję. Palę w piecu w domu, myślę.
– Przeszkadzam ci?
– Nie. Nie przeszkadzasz.
Stał przy ganku, ręce w kieszeniach. Śnieg padał mu na ramiona. Patrzyła na niego, a potem, sama nie wiedząc kiedy, poprawiła mu kołnierz płaszcza, otrzepała śnieg z ramienia dłonią, jak się otrzepuje dziecko wracające z podwórka.
– Wejdź – powiedziała. – Zmarzniesz.
Pili herbatę. Rozmawiali o dzieciach, o sąsiadach, o tym, iż trzeba naprawić dach na szopie po babci. Nie o tym, co najważniejsze. Ale to było ważniejsze niż jakiekolwiek rozmowy o miłości.
Gdy wychodził, odprowadziła go. Na dworze ściemniało, śnieg skrzypiał pod butami. Grzegorz odwrócił się.
– Marta. Nie poganiam. Ale chcę, żebyś wiedziała: jestem tu. Każdego dnia. Jak zechcesz, po prostu zawołaj.
– Dobrze – powiedziała.
Poszedł do samochodu. Patrzyła za nim. Potem podniosła rękę.
– Grzesiu.
Zatrzymał się.
– Jeszcze nie wybaczyłam. Ale zaczęłam cię sobie przypominać.
Skinął głową, wsiadł i odjechał.
Minęły kolejne trzy miesiące. Wiosna przyszła nieśmiało. Najpierw kapało z dachów, potem popłynęły strumyki, potem na jabłoni nabrzmiały pąki. Marta patrzyła na to i za każdym razem się dziwiła: tak to bywa. Wszystko, co wydawało się martwe, ożywa.
Grzegorz przyjeżdżał co weekend. Razem naprawiali płot, sadzili rozsadę, palili zeszłoroczną trawę. On nauczył się rąbać drewno, ona nauczyła się z nim znowu śmiać. To nie było jak dawniej. To było inaczej. Nie sprawdzała już jego telefonu, nie czekała na podstęp. Po prostu żyła.
Pewnego wieczoru siedzieli na ganku. Słońce zachodziło za lasem, niebo płonęło pomarańczem. Grzegorz trzymał ją za rękę. Milczał. Potem powiedział:
– Pamiętam, jak siedzieliśmy tu pierwszy raz. Śmiałaś się, a ja myślałem: żeby tak całe życie.
– Ja też pamiętam.
– Wtedy nie wiedziałem, iż o mały włos wszystko stracę.
Ścisnęła jego dłoń.
– Straciłeś o mały włos. To co innego niż stracić.
Spojrzał na nią. W oczach nadzieja i strach, jak u chłopca.
– Więc się nam uda?
– Już się udaje – odpowiedziała. – Tylko nie zwalniaj tempa.
Objął ją, przytuliła się do niego, głowę oparła o jego ramię, tak jak dwadzieścia trzy lata temu na tym samym ganku.
Rano, zanim Grzegorz wyjechał do Bydgoszczy po resztę rzeczy, Marta usiadła przy stole ze starą teczką, którą trzymała jeszcze babcia – w niej papiery na dom. Wyjęła długopis i dopisała na kartce swoje pełne dane obok jego, u notariusza w Chojnicach umówiła się na czwartek. Chciała, żeby dom, w którym się odnalazła, formalnie należał do nich obojga – po połowie, bez żadnych niedopowiedzeń, żadnych „kiedyś się dogadamy". Trzy tysiące złotych za akt notarialny, dwadzieścia minut podpisywania – i sprawa jasna raz na zawsze, bez miejsca na kolejny nieznany numer w telefonie.
– Pojedziesz ze mną w czwartek do notariusza – powiedziała, kładąc teczkę na stole. – Dom ma być na oboje. Żeby nikt więcej nie mógł napisać do mnie, iż mam ci dać spokój, bo niby to wszystko tylko twoje.
Grzegorz popatrzył na papiery, potem na nią.
– Dobrze – powiedział cicho. – Tak jest sprawiedliwie.
Wyszedł do samochodu. Marta zamknęła teczkę, postawiła ją na półce obok zegara z pchlego targu, który wreszcie tu przywiozła. Za oknem jabłoń kwitła pierwszy raz od lat, kiedy ktokolwiek o nią dbał.
