Dzisiejszy Chorzów Stary to nie tylko jedna z administracyjnych dzielnic Chorzowa, ale przede wszystkim historyczne serce całego miasta. To właśnie tutaj znajdowała się średniowieczna wieś Chorzów, od której nazwę przejęło później rozwijające się przemysłowe miasto. Przez wieki okolica miała odmienny do współczesnego charakter, bardziej wiejski, spokojniejszy i silnie związany z dawnym układem parafialnym oraz działalnością bożogrobców. w tej chwili dzielnica łączy relikty dawnej wsi, przemysłowe dziedzictwo górnicze i charakterystyczne śląskie familoki z obiektami sakralnymi oraz zabytkami techniki. Czas na długi spacer, na który serdecznie Was zapraszam…
Początki Chorzowa Starego sięgają aż XIII wieku. Kluczowym dokumentem jest akt lokacyjny z 1257 roku wydany przez księcia opolsko-raciborskiego, Władysława. Na jego mocy ziemie otrzymali bożogrobcy, czyli zakon Stróżów Grobu Bożego z Miechowa. Zakonnicy odegrali ogromną rolę w rozwoju osady. Zajmowali się nie tylko duszpasterstwem, ale również prowadzeniem szpitala, organizacją życia gospodarczego i rozwojem parafii. Właśnie od nich pochodzi nazwa ulicy Bożogrobców, jednej z najważniejszych arterii dzielnicy. Chorzów przez stulecia nazywany był „wsią bożogrobców”. Dopiero rozwój przemysłu i powstanie Królewskiej Huty sprawiły, iż dawna osada zaczęła funkcjonować jako „Stary Chorzów”, dla odróżnienia od przemysłowego centrum miasta. Nazwa „Chorzów Stary” została oficjalnie przywrócona administracyjnie dopiero w 1991 roku.
Panienka i ślady linii tramwajowej nr 12Wszechobecna tradycja i ślady historii
Jeśli mówimy o początkach, to należy poruszyć temat miejsca absolutnie wyjątkowego. Plac św. Jana w Chorzowie Starym należy do najstarszych i najbardziej charakterystycznych miejsc dawnej wsi Chorzów, której początki sięgają XIII wieku. Zachował on historyczny układ tzw. ulicówki z wrzecionowatym nawsiem, czyli dawnym miejscem spotkań i zebrań mieszkańców. Do dziś wokół placu można odnaleźć przykłady tradycyjnej zabudowy chłopskiej oraz kamienice z przełomu XIX i XX wieku, które przypominają o przemianie rolniczej osady w przemysłową część miasta. Centralnym punktem placu pozostaje neogotycka kapliczka św. Jana Nepomucena z 1898 roku, zaprojektowana przez Franciszka Wieczorka, będąca jednym z najbardziej rozpoznawalnych zabytków Chorzowa Starego.
Jednym z najbardziej charakterystycznych symboli dzielnicy jest kolumna maryjna zwana „Panienką”, wybudowana w 1870 roku i ufundowana przez rodzinę Szafrańców. Typowe dla śląskich miejscowości figury maryjne często stawiano jako wota dziękczynne lub ochronne. Miały strzec mieszkańców przed zarazami, pożarami i nieszczęściami. „Panienka” w Chorzowie Starym stanowi dziś nie tylko obiekt religijny, ale również historyczny punkt orientacyjny wpisujący się w dawny układ przestrzenny osady.
Silnie obecne są tutaj również ślady przemysłowej historii regionu. Zacznijmy od śladów najdłużej czynnej linii tramwajowej o rozstawie toru 785 mm na świecie (później zmodernizowanej), aktualnie najlepiej znanej jako linia nr 12 Chorzów – Siemianowice Śląskie. Obecne pozostałości w terenie są mało czytelne bez odpowiedniego kontekstu. Widzimy wciąż drożne, prowadzące nad tory linii kolejowej Chorzów Miasto – Tarnowskie Góry przejście dla pieszych w postaci przepustu pod nasypem kolejowym bocznicy zlikwidowanej kopalni „Prezydent”. Zachowały się także szczątki tunelu tramwajowego, który jest całkowicie zasypany od strony ulicy Kasprowicza. A przecież linia tramwajowa nr 12 przez dziesięciolecia była jednym z najważniejszych połączeń komunikacyjnych północnej części Chorzowa i Siemianowic Śląskich. Jej historia sięga jeszcze XIX wieku. Połączenie między ówczesną Królewską Hutą a Hutą Laurą uruchomiono już w 1897 roku jako linię wąskotorową obsługiwaną tramwajami parowymi. Początkowo wykorzystywano fragment istniejącej trasy prowadzącej od Katowic przez kolonię Alfred. Zaledwie kilka lat później, 12 lipca 1900 roku, linię zelektryfikowano, dzięki czemu na trasę wyjechały tramwaje elektryczne. Trasa prowadziła przez dzisiejszy Chorzów Stary, Węzłowiec oraz Alfred, stanowiąc istotny element rozwijającej się komunikacji przemysłowego Górnego Śląska.
Powojenna przebudowa torów
W pierwszej połowie XX wieku stopniowo przebudowywano górnośląską sieć tramwajową z toru wąskiego na normalny. Linia łącząca Chorzów z Siemianowicami była jedną z ostatnich poddanych takiej modernizacji. Po II wojnie światowej rozpoczęto przebudowę poszczególnych odcinków. W 1946 roku uruchomiono po przebudowie trasę Alfred – Siemianowice Śląskie, wraz z nową pętlą końcową, natomiast od 1951 roku tramwaje normalnotorowe kursowały już między Chorzowem Starym a Alfredem. Dawny odcinek biegnący przez teren Huty Królewskiej został jednak zlikwidowany z powodu rozbudowy zakładu przemysłowego, dlatego w połowie lat 50. wytyczono nową trasę ulicą Kościuszki do centrum dzisiejszego Chorzowa.
Na przestrzeni dekad linia wielokrotnie zmieniała przebieg oraz końcowe przystanki. W różnych okresach tramwaje kończyły trasę między innymi przy Hali Targowej, placu Hutników czy placu Skargi w Siemianowicach Śląskich. Przez lata funkcjonowały także warianty uzupełniające, takie jak linia 12bis, a okazjonalnie na trasie pojawiały się również historyczne przejazdy specjalne organizowane przez miłośników komunikacji miejskiej.
Prezydent, który żywił pokolenia
W lesie wzdłuż ulicy Krakowskiej do dziś można odnaleźć pozostałości związane z dawną KWK „Prezydent”. Zachowały się fragmenty infrastruktury przemysłowej, nasypy, relikty fundamentów i ślady dawnej działalności górniczej. Miejsce ma dziś nieco posępny i tajemniczy charakter, jednak dla miłośników historii przemysłu stanowi interesujący ślad po czasach, gdy Chorzów Stary był zapleczem górniczym i przemysłowym rozwijającego się miasta.
Najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem poprzemysłowym pozostaje jednak wieża wyciągowa dawnego Szybu Prezydent. Żelbetowa konstrukcja stała się jednym z symboli Chorzowa i należy do Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. Powstała w latach 30. XX wieku jako część kopalni „Prezydent” („Prezydent Mościcki”, w czasie drugiej wojny światowej „Königsgrube Ostfeld”), wydzielonej z dawnej kopalni „Król” („Prinz Karl von Hessen” lub „Königliche Kohlenzeche”, od 1800 roku „Königsgrube”). Po zakończeniu działalności wydobywczej obiekt uratowano przed rozbiórką. Dziś pełni funkcje turystyczne i kulturalne, a taras widokowy pozwala oglądać panoramę miasta oraz Górnego Śląska. Tuż obok znajduje się dawny budynek straży pożarnej kopalni, zaadaptowany współcześnie na galerię sztuki i przestrzeń wystawienniczą. To przykład udanej rewitalizacji obiektów poprzemysłowych.
Ślad po kolei wąskotorowejByło kiedyś, dziś nie ma…
Ważnym punktem na mapie dzielnicy jest również Kapliczka Podwyższenia Krzyża Świętego. Niewielki obiekt sakralny przypomina o głęboko zakorzenionej religijności mieszkańców dawnego Chorzowa. Tego typu kapliczki przez lata stanowiły miejsca modlitwy, spotkań i lokalnych nabożeństw majowych. Dziś pozostają cennym elementem krajobrazu kulturowego dzielnicy. Warto dodać, iż współczesne umiejscowienie kapliczki – de facto na środku skrzyżowania – jeszcze kilka lat temu byłoby czymś nie do pomyślenia. Kapliczka stała przy drodze prowadzącej na teren hałdy, którą w tej chwili całkowicie przebudowano. Prowadzi w stronę nowego osiedla.
W Chorzowie Starym znajduje się także pomnik Mirosława Breguły. Artysta był wokalistą i liderem zespołu Universe, mającym na koncie wiele popularnych przebojów muzyki pop i rockowej. Breguła urodził się w Świętochłowicach, a mieszkał w Chorzowie Starym, gdzie zmarł śmiercią samobójczą. Do dziś pozostaje jedną z najbardziej rozpoznawalnych, a jednocześnie tragicznych postaci związanych z miastem.
Przy ulicy Michałkowickiej uwagę zwraca budynek dzisiejszej Prokuratury Rejonowej. Dawniej mieścił się tutaj ratusz gminy Chorzów. Obiekt przypomina o czasach, gdy Chorzów Stary funkcjonował jeszcze jako odrębna jednostka administracyjna, zanim został włączony do większego organizmu miejskiego. Historyczna architektura budynku zachowała reprezentacyjny charakter dawnego urzędu. Istotną rolę w życiu społecznym dzielnicy odgrywa Starochorzowski Dom Kultury. Placówka organizuje koncerty, wydarzenia artystyczne, warsztaty i spotkania lokalnej społeczności. Od lat pozostaje jednym z najważniejszych centrów życia kulturalnego północnej części miasta.
Dziś w tym budynku mieści się prokuratura
Starochorzowski Dom KulturyNeogotycka perełka poprzemysłowa i nie tylko
Do najbardziej niezwykłych obiektów poprzemysłowych Chorzowa Starego należy Szyb „Elżbieta”, znajdujący się przy ulicy Siemianowickiej i wpisany do rejestru zabytków (nr rej. A/1249/81 z 7 sierpnia 1981). Zespół budynków powstał w latach 1913–1914 jako szyb wentylacyjny i transportowy kopalni „Król”. Architekt nadał obiektowi formę przypominającą średniowieczny zamek lub warownię. Neogotycka architektura szybu jest unikatowa w skali regionu, a choćby całej Polski. W swojej historii szyb nosił różne nazwy („Heinrich”, „Thomas”, „Meitzen” mogły stanowić jego nazwę pierwotną, późniejsza nazwa to „Elisabeth”), a po modernizacji i rewitalizacji obiekt pełni funkcje usługowe i gastronomiczne.
Chorzów Stary jest również związany z działalnością sportową. KS Azoty Chorzów funkcjonował jako lokalny klub sportowy związany z Zakładami Azotowymi. Klub przez lata integrował mieszkańców dzielnicy i uczestniczył w lokalnych rozgrywkach sportowych, będąc częścią robotniczego krajobrazu dawnego Chorzowa.
Dominantą dzielnicy pozostaje kościół św. Marii Magdaleny. Parafia należy do najstarszych na terenie obecnego Chorzowa. Już w średniowieczu istniał tutaj drewniany kościół związany z działalnością bożogrobców. Obecna świątynia była wielokrotnie przebudowywana, ale przez cały czas zachowuje historyczne znaczenie dla całego miasta. Wezwanie Marii Magdaleny nie jest przypadkowe, bowiem święta ta związana jest symbolicznie z Grobem Pańskim, co nawiązuje bezpośrednio do tradycji bożogrobców.
Jednym z najbardziej niedocenianych, a zarazem najciekawszych architektonicznie obiektów Chorzowa Starego jest zabytkowy budynek przy ulicy Kasprowicza 2, dawniej będącą ulicą Pierackiego. Wzniesiony w 1908 roku według projektu bytomskiego architekta F.E. Neumanna, wyróżnia się na tle okolicznej zabudowy reprezentacyjną bryłą, przez co bardziej przypomina dawną willę lub niewielki pałacyk niż typowy budynek użyteczności publicznej. Przez lata pełnił funkcję domu parafialnego, a w latach 1986–1990 swoją siedzibę miały tutaj Siostry Misjonarki. w tej chwili w obiekcie działa Centrum Pracy Socjalnej Ośrodka Pomocy Społecznej, a od lat funkcjonuje tutaj również biblioteka miejska. Dzięki temu budynek zapisał się w pamięci mieszkańców także jako ważne miejsce lokalnej kultury i edukacji.
Ważnym miejscem pamięci pozostaje cmentarz parafialny przy kościele św. Marii Magdaleny. Nekropolia kryje groby dawnych mieszkańców Chorzowa, działaczy społecznych i osób związanych z historią miasta. Znajduje się tam również pomnik żołnierzy sowieckich, przypominający o wydarzeniach II wojny światowej i wkroczeniu Armii Czerwonej na teren Górnego Śląska w 1945 roku, dającemu początek okrutnym wydarzeniom Tragedii Górnośląskiej. Obiekt ten pozostaje jednym z materialnych śladów powojennej historii regionu.
Warto tutaj przyjechać
Cóż można dodać? Chorzów Stary pozostaje miejscem niezwykłym, pokazującym przekrój warstw historii Górnego Śląska. Od średniowiecznej osady bożogrobców, przez rozwój przemysłu i górnictwa, epokę parowych oraz elektrycznych tramwajów, aż po współczesne próby ratowania i rewitalizacji dawnej zabudowy. To dzielnica pełna kontrastów! Z jednej strony okolica boryka się ze współczesnymi problemami, z drugiej zaś obrazuje potęgę przemysłowej historii oraz pamięć o ludziach, którzy tworzyli to miejsce przez setki lat. Wystarczy zejść z głównych ulic, zajrzeć między familoki, dawne zabudowania kopalniane i stare kapliczki, by odkryć Chorzów, którego próżno szukać w oficjalnych folderach turystycznych. To właśnie w takich miejscach najlepiej widać, iż historia Górnego Śląska nie składa się wyłącznie z wielkich hut i kopalń, ale również z małych, często zapomnianych przestrzeni, które do dziś zachowały własny charakter i duszę.
Bibliografia:
Atrakcje Śląska. (b.d.). Szyb Elżbiety w Chorzowie. https://atrakcje.slask.pl/atrakcje/chorzow-szyb-elzbiety-w-chorzowie-47093.html
Czas Powiatu. (b.d.). Chorzów Stary. https://cpchorzow.pl/przewodnik/chorzow-stary
Echo Chorzowa. (2015, czerwiec). Chorzów dawniej i dziś. https://www.e-chorzow.com/2015/06/chorzow-dawniej-i-dzis-11/
Eksploratorzy.com.pl. (b.d.). Pozostałości przemysłowe i eksploracja terenów związanych z Chorzowem. https://eksploratorzy.com.pl/viewtopic.php?p=12811
Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia. (b.d.). Szyb Elżbieta. https://metropolia.slaskie.travel/culturalheritage/3676
Mój Chorzów. (b.d.). Historia dzielnicy Chorzów Stary. https://mojchorzow.pl/historia-dzielnicy-chorzow-stary
Polska Travel. (b.d.). Zabytkowy układ przestrzenny Chorzowa Starego. https://www.polska.travel/rit/zabytkowy-uklad-przestrzenny-chorzowa-starego/
Śląskie Miasta. (b.d.). Chorzów Stary. https://slaskiemiasta.pl/chorzow/chorzowstary/
Urząd Miasta Chorzów. (b.d.). Historia miasta. https://turysta.chorzow.eu/article/historia-miasta-1
Urząd Miasta Chorzów. (b.d.). Ulica Bożogrobców. https://turysta.chorzow.eu/location/bozogrobcow WPK Katowice. (b.d.). Linia tramwajowa nr 12 – historia i wspomnienie trasy. http://old.wpk.katowice.pl/magazyn/?p=art/12
