Ta historia zaczęła się nie od awantury, a od rachunku za prąd. adekwatnie od trzech rachunków, które Zofia znalazła w skrzynce na listy wracając z nocnej zmiany w szpitalu przy ulicy Unii Lubelskiej w Szczecinie.
Mieszkanie po matce stało puste od listopada. Czterdzieści jeden metrów w kamienicy z 1938 roku, wysoki sufit, piec kaflowy w rogu dużego pokoju i okna wychodzące na podwórze ze śmietnikiem. Matka zmarła na oddziale onkologii w połowie października, a Zofia do dziś nie tknęła ani jednej rzeczy w jej pokoju. choćby filiżanki z wzorem w róże stały na suszarce, jakby właścicielka wyszła tylko po bułki.
Rachunek za prąd opiewał na tysiąc czterysta złotych. Za wodę — osiemset. Zofia nie była tam od pogrzebu.
Do drzwi mieszkania doszła w piątek po pracy. Klucz przekręcił się ciężko, bo zamek ktoś wymienił. Nowa, mosiężna wkładka błyszczała w świetle klatki schodowej, a obok dzwonka wisiała przyklejona kartka: „Krzysztof i Ewelina S.”
Najpierw pomyślała, iż pomyliła piętro. Sprawdziła wycieraczkę — brązową, z wyblakłym napisem „WITAMY”, kupioną jeszcze w latach dziewięćdziesiątych na targu przy ulicy Kołłątaja. Wycieraczka była ta sama. Drzwi też. Tylko zamek cudzy.
Zapukała. Długi dzwonek, potem drugi. Otworzyła kobieta w rozciągniętym dresie, z mokrymi włosami zawiniętymi w ręcznik.
— Dzień dobry. Pani w jakiej sprawie?
Zofia poczuła, jak zimno z klatki wchodzi jej pod kurtkę.
— To mieszkanie mojej matki.
— To znaczy było — kobieta poprawiła ręcznik i oparła się o framugę. — Krzysiek! Chodź no tu!
Z głębi mieszkania wyszedł mężczyzna w okularach, z telefonem w ręce, ekran miał włączony na jakimś meczu. Znała go. Krzysztof, syn jej ciotki Heleny, dwa lata starszy. Widzieli się ostatni raz na weselu jego siostry, sześć lat temu. Zamieniła z nim wtedy może trzy zdania, bo cały wieczór siedział w kącie z piwem i udawał, iż nie słyszy, jak ciotka każe mu tańczyć.
— Zośka. Wiedziałem, iż w końcu wpadniesz — uśmiechnął się, chociaż uśmiech ten nie przeszedł mu do oczu. — Wchodź, tylko buty zdejmij.
Weszła. W przedpokoju stały kartony. Jej matki kartony? Nie, w środku były jakieś kable, przedłużacze, wiertarka. Na wieszaku zamiast płaszcza matki wisiała czarna kurtka robocza z logo jakiejś firmy budowlanej.
— Co wy tu robicie? — Zofia starała się, żeby głos jej nie drżał.
— Mieszkamy. Od Nowego Roku. Ciotka Helena nam dała klucze. Mówiła, iż uzgodnione z tobą. Podobno obiecałaś, jak matka… no wiesz.
Żadnej takiej obietnicy nie było. Matka nigdy nie przepadała za Heleną, pożyczała jej pieniądze, których ta nie oddawała, a po ostatniej kłótni w ogóle przestały ze sobą rozmawiać. Zofia pamiętała tylko jedną rozmowę, rok przed śmiercią matki. Siedziały w kuchni, matka parzyła herbatę z malinami i powiedziała: „Po mojej śmierci uważaj na Helenę. Ona uważa, iż wszystko jej się należy”.
— Muszę zobaczyć papiery. Akt notarialny? Umowę? Cokolwiek? — Zofia starała się mówić do rzeczy.
— A po co? Mieszkamy i płacimy czynsz. Twoja matka by chciała, żeby rodzina miała dach nad głową.
Wtedy Zofia zrobiła jedyną rzecz, jaka była możliwa w tej chwili. Wyjęła telefon i sfilmowała przedpokój, salon, nowe karnisze, kable na podłodze. Krzysztof próbował zasłonić obiektyw dłonią, ale stał w skarpetkach i potknął się o karton.
— No co ty robisz, kurwa! — rzucił. — To jest włamanie do prywatności!
— To jest moje mieszkanie. I moje prawo do dokumentowania szkody.
Wyszła na klatkę. Trzasnęła drzwiami tak mocno, iż posypał się tynk z futryny.
W sąsiedniej bramie mieszka pani Irena, która pamiętała Zofię z dzieciństwa. U niej zostawiła torbę z ubraniami, bo nie zamierzała wracać taksówką na prawobrzeże, zanim wszystkiego nie ustali. Pani Irena podała jej herbatę z cytryną i ciasto drożdżowe, którego Zofia nie tknęła.
— Oni się wprowadzili w sylwestra — powiedziała sąsiadka, wycierając blat kuchenny. — Widziałam, jak wnoszą kanapę. Myślałam, iż to za twoją zgodą, bo przecież wiedziałam, co z mamą…
— A listonosz? Rachunki?
— Zostawiali w drzwiach. Potem ci ludzie je podnosili. Dziwiłam się, czemu ty nie przychodzisz. Chociaż w sumie… — Pani Irena zawahała się, odstawiła szklankę i poprawiła firankę. — Oni płacili. Komorne, śmieci, wodę. To się zgadzało.
— Bo chcą zasiedzieć mieszkanie. Trzydzieści lat — Zofia powiedziała to twardo, jakby recytowała paragraf. — Po trzydziestu latach mogliby starać się o zasiedzenie, gdyby matka nie miała spadkobierców. Ciotka wykorzystała jej chorobę. Wiedziała, iż ja siedzę przy łóżku matki dniami i nocami, iż nie będę się bronić.
Krzysztof i Ewelina dobrze wybrali moment. Dwa tygodnie po pogrzebie Zofia wzięła urlop bezpłatny i pojechała do siostry w góry, żeby przewietrzyć głowę. To wtedy, jak twierdzili, „dostali klucze”. Nie od nieboszczki, na pewno nie od niej. Od Heleny, która matki nie widziała od trzech lat.
Następnego dnia Zofia poszła do notariusza. Drobny mężczyzna w kancelarii przy placu Rodła przejrzał papiery, które ze sobą przyniosła: akt zgonu matki, akt własności, testament.
— Mieszkanie należy teraz wyłącznie do pani — powiedział, zdejmując okulary. — Ci państwo nie mają żadnego tytułu. To jest samowola. Może pani złożyć wniosek o przywrócenie posiadania, ale musi pani zrobić to w ciągu sześciu miesięcy od chwili, gdy dowiedziała się pani o naruszeniu. To jest artykuł trzysta czterdziesty czwarty Kodeksu cywilnego. Ma pani czas, ale lepiej nie zwlekać.
Wniosek napisali od ręki. Do tego dołączyła nagranie, zdjęcia zrobione z klatki schodowej, zeznanie pani Ireny poświadczone podpisem i kopię rachunków adresowanych na matkę, które opłacali tamci.
Trzy tygodnie przyszło czekać na wyznaczenie rozprawy. Tymczasem Zofia codziennie chodziła pod kamienicę. Stała po drugiej stronie ulicy, przy przystanku tramwajowym linii 6, i patrzyła, jak w oknach matki pali się światło. Czasem widziała Krzysztofa, jak wychodzi na balkon z papierosem i strzepuje popiół na barierkę. Czasem Ewelina wieszała pranie. Za każdym razem brała długopis i notowała w starym terminarzu po matce: godzina, data, co robili. Terminarz miała w torebce, żeby nikt nie znalazł.
W drugim tygodniu lutego zadzwonił do niej Krzysztof.
— Zośka, porozmawiajmy. Może być u nas, to znaczy no wiesz, w mieszkaniu.
— Nie potrzebuję zaproszenia do własnego mieszkania. Możemy porozmawiać na korytarzu, jutro, osiemnasta.
— A ty zawsze taka sztywna byłaś. Dobra. Osiemnasta.
Przyszedł sam. Pachniał piwem i cebulą. Zdjął czapkę, przestąpił z nogi na nogę.
— Ewelina jest w ciąży — powiedział, jakby to cokolwiek zmieniało. — Dwunasty tydzień. To dziecko musi się gdzieś urodzić. Ja wiem, iż to mieszkanie twoje. Ale słuchaj, moglibyśmy kupić je od ciebie. Tylko nie za gotówkę. Oddamy ci po kawałku. Dwadzieścia tysięcy rocznie. Za pięć lat spłacimy wszystko… no, z trochę. Cenę ustalisz, tylko uczciwą, jak rodzina rodzinie. Ty weźmiesz pieniądze, a my mamy dach. I wszyscy żyją w zgodzie.
Zofia długo milczała. Na klatce śmierdziało pleśnią i kocim moczem. Światło w głębi korytarza zamrugało, potem zgasło.
— Rozumiem, iż nie macie dokąd iść.
— No! No właśnie! — Ożywił się. — Wreszcie do ciebie dociera! My z matką nigdy się nie dogadywaliśmy, a od ojca to ja… zresztą nieważne. Potrzebujemy tego miejsca. A ty masz swoje życie, pracę, kawalerkę na lewym brzegu. Co ci po tych czterech kątach? Sprzedasz i po problemie.
— Weźmiesz mieszkanie za moją zgodą, to będziesz musiał zapłacić pełną cenę — Zofia poczuła, iż górną wargę ma zupełnie suchą. — Dwa tysiące osiemset złotych za metr. To jest standard dla kamienicy w tym stanie. Za czterdzieści jeden metrów wychodzi sto czternaście tysięcy osiemset. Możemy spisać u notariusza umowę najmu z opcją wykupu. Płacisz mi co miesiąc tysiąc trzysta dwadzieścia złotych plus czynsz, media i podatek. Po ośmiu latach i ośmiu miesiącach staniecie się właścicielami. Uczciwie. Jak rodzina.
— Jezu, Zośka, co ty wygadujesz! Przecież nas na to nie stać.
— To nie jest moja sprawa, ile zarabiasz. Możesz pracować za granicą. Możesz wziąć kredyt. Wziąłeś bez pytania, to teraz płać bez dyskusji.
— Zawsze byłaś twarda. Matka cię rozpieszczała i patrz, co wyrosło — syknął, naciągając czapkę na uszy. — Jak skończysz to swoje prawnicze gówno, to nie my, tylko ty zapłaczesz. Zapamiętaj.
Zofia patrzyła, jak schodzi po schodach, a potem wraca i wymija ją, bo zapomniał szalika, który zostawił na parapecie. Nie powiedziała już nic. Wtedy poczuła coś, czego nie znała od dnia pogrzebu matki — cichą, nieustępliwą wytrzymałość, jak drut przeciągnięty przez całe ciało.
Rozprawa odbyła się w poniedziałek, w sądzie przy ulicy Kaszubskiej. Krzysztof i Ewelina przyszli z ciotką Heleną, która wciąż czesała włosy w ten sam kok, co dziesięć lat temu. Zofia siedziała sama, w czarnym płaszczu, który matka kupiła jej na rozdanie dyplomów.
Sędzia pochyliła się nad papierami. Przeszła przez nagranie, zdjęcia, rachunki. Krzysztof próbował mówić o tym, iż niby ciotka mu obiecała, iż nieboszczka za życia słownie przekazała jej klucze „na wszelki wypadek”. Helena kiwała głową tak gwałtownie, iż z kokiem wyglądała jak gdacząca kura.
Żadnego dokumentu nie miała. Eweliny nie mieli, a bezczynność właścicielki nie uprawniała do samowoli. Sędzia wydała postanowienie o przywróceniu posiadania na rzecz Zofii i zobowiązała Krzysztofa i Ewelinę do opuszczenia lokalu w ciągu czternastu dni. Termin upływał trzeciego marca.
Nie wyszli. Drugiego marca Zofia odebrała telefon od Krzysztofa. Tym razem mówił trzeźwo i jakoś za bardzo grzecznie.
— My wiemy, iż wygrałaś. Ale Ewelina faktycznie jest w ciąży. Nie możemy wyjść na bruk. Rozumiesz?
Zofia nie odpowiedziała. Rozłączyła się.
Następnego dnia wynajęła firmę, która montuje zamki antywłamaniowe. Komornik z wyrokiem przyjechał o dziewiątej rano. Drzwi otworzyła Ewelina, zapłakana, w dresie i z walizką w ręku. Krzysztof próbował krzyczeć, iż to „eksmisja ciężarnej”, iż nagra, iż pójdzie do mediów. Filmował komornika telefonem. Komornik powiedział tylko: „Proszę utrudniać, to wezwę policję”.
Zofia stała na klatce z zaplombowanym pudełkiem, w którym miała nowy komplet kluczy, nowy zamek, nowy łańcuch. Patrzyła, jak Krzysztof zrzuca kartony na dół, a Ewelina ciągnie torbę, która zaczepia się o stopnie. Matka by to zrobiła inaczej. Może by im odpuściła. Może podarowałaby im to mieszkanie i sama znalazłaby coś małego. Ale matka umarła, a Zofia została z mieszkaniem, rachunkami i paragrafem trzysta czterdzieści cztery.
Kolejne trzy dni spędziła w mieszkaniu matki od rana do nocy. Myła okna, skrobała fugi, szorowała podłogę z pasty, którą Krzysztof wniósł na butach. Znalazła pod tapczanem fotografię z komunii Krzysztofa — matka trzymała ją jako zakładkę w starym modlitewniku. Zofia podarła fotografię na cztery równe kawałki i wrzuciła do pieca. Zamiast tego kupiła firanę z grubego lnu, niemal białą, i powiesiła w dużym pokoju. Klamki wypolerowała pastą cytrynową, bo matka lubiła, jak błyszczą.
Potem zamieściła ogłoszenie na lokalnym portalu: „Mieszkanie do wynajęcia, 41 m, kamienica, rynek, zadbana, umowa notarialna”. Cena: tysiąc trzysta złotych miesięcznie plus media.
Tego samego dnia, wieczorem, zadzwoniła do Heleny. Powiedziała tylko jedno zdanie:
— Właśnie wynajęłam twojemu synowi i jego brzuchatej żonie powietrze, ciociu. Nie mieszkanie. Powietrze. Bo nie macie tam już nic.
Helena rzuciła słuchawką.
Miesiąc później na konto Zofii wpłynęła kaucja od lokatorów — młodego małżeństwa z dwójką dzieci, którzy przyjechali z Białegostoku. Poprosili, czy mogą pomalować przedpokój na miętowo. Zofia zgodziła się, pod warunkiem, iż sami zapłacą za farbę. Napisali w SMS-ie: „Dziękujemy serdecznie, jesteśmy wdzięczni”. Odpisała: „Piecyk na węgiel, proszę nie zatykać kratek wentylacyjnych”.
Krzysztof nigdy nie przyszedł do kancelarii, żeby podpisać ugodę. Nie zadzwonił. Nie złożył apelacji. Czasem Zofia myślała, iż może go spotkać na mieście — w markecie spożywczym przy Bramie Portowej, na moście Trasy Zamkowej, w przychodni przy ulicy Śląskiej. Ale nie spotkała.
Zamiast tego co miesiąc, gdy lokatorzy płacili czynsz, Zofia przelewała z tego tysiąc trzysta złotych na nowe konto oszczędnościowe, które otworzyła w banku niedaleko szpitala. Konto nazwała „Matka”. Odkładała tam na remont dachu, który kamienica miała mieć w ciągu dwóch lat, i na wkład własny na mieszkanie, które chciała kupić dla siebie.
A Krzysztof? Cóż, jeżeli kiedyś zadzwoni, usłyszy tylko nowy, spokojny głos obcej kobiety, która powie: „Bardzo mi przykro, ale mieszkanie jest już wynajęte. Proszę spróbować w agencji”.
