Pierwsza sala weselna „Pod Kasztanami” na obrzeżach Rzeszowa pachniała wędzoną szynką i lakierem do włosów. Za oknem, na parkingu, mrugały światła awaryjne fiata, którego kierowca właśnie parkował tyłem między dwa BMW. Sto dwadzieścia osób, DJ z konsolą owiniętą girlandą lampek, i gdzieś w kącie, przy sztucznym fikusie pokrytym kurzem, siedziała Helena Wach, siedemdziesiąt trzy lata, babcia pana młodego.
Posadzili ją najdalej, jak się dało, nie ze złości — po prostu tak wygodniej dla wszystkich. Blisko toalety, z dala od kolumn, żeby basy nie waliły w skronie. Na obrusie przed nią schło już plamka soku żurawinowego, którą rozlała, kiedy synowa nalewała jej „na siłę".
— Mamusiu, weźcie chociaż roladkę z bakłażana — Marta, żona syna, przyleciała do stolika jak wróbel, pachnąc perfumami i szampanem, złoty łańcuszek z krzyżykiem drgał jej na spoconej szyi. — No co wy tak siedzicie z pustym talerzem!
Rzuciła na talerz kawałek bakłażana ociekający majonezem i już jej nie było — poleciała do konkursu z pieluchą, zahaczając rąbkiem sukni o krzesła.
Syn Tomasz podszedł później, pachniał koniakiem i papierosami.
— Jak się czujesz, mamo? Ciśnienie w normie? Bo Zenek czeka na parkingu, silnik nie gaśnie, klimatyzacja idzie. Powiedz tylko słowo, to cię odwiezie.
Byli zabiegani, ale dobrzy. Nikt nie zauważył, iż jej prawa stopa w płaskich, wydeptanych czarnych butach — szukała ich pół roku po sklepach ortopedycznych w całym mieście — wybijała rytm o parkiet. Że pod stołem drżała łyżeczka w pustej filiżance po kawie. Że ten rytm odzywał się gdzieś pod żebrami, tam gdzie normalnie bije serce.
Muzyka nagle się zmieniła. Zamiast disco poleciał walc — stary, tylko DJ zostawił basy podkręcone na maksa, jakby się bał ciszy. Helena odwróciła głowę do okna. Tam, za potrójną szybą, po wieczornej trasie na Jasionkę ciągnął się sznur samochodów, czerwone światła awaryjne mrugały prawie w rytm.
Sześćdziesiąt lat wcześniej, w suchym sierpniu, wszystko wyglądało inaczej. Jej Wojtek nosił jasne koszule z krótkim rękawem, które zawsze śmiesznie bąblowały mu na plecach, a palce miał pocięte od łańcucha roweru, który ciągle spadał. Mieszkali w sąsiednich blokach na Załężu, biegali do siebie przez podwórko wydeptaną w trawie ścieżką.
Sukienkę na tamten ślub, który się nie odbył, szyła matka w domu — z markizety wymienionej u sąsiadki za dwie puszki kawy rozpuszczalnej. Materiał sypał się przy krawędziach, kiedy matka kroiła go dużymi nożycami krawieckimi na stole kuchennym, na ceracie zasłanej gazetami. Białe pantofelki na cienkim obcasie obcierały pięty do krwi. Wojtek uczył ją tańczyć w tych butach w parku miejskim, na wyszczerbionym asfalcie koło estrady, deptał jej po nogach swoimi ciężkimi trzewikami, jak niedźwiedź.
Ślub wyznaczyli na sobotę. W piątek rano Wojtek pojechał na działkę do wujka po deski na remont werandy. Kapa — tak ją wtedy wołali — siedziała przy oknie i przyszywała ostatni guzik do mankietu sukni. Dzwonek do drzwi zabrzmiał ostro. Na progu stała sąsiadka, pani Zosia, wycierała mokre ręce o fartuch w kwiatki i nie mogła wykrztusić słowa. Tylko łapała powietrze ze świstem.
Ciężarówka. Przejazd kolejowy. Droga hamowania po tłuczniu.
Sukienka zgniła potem w fanerowej walizce na strychu. Helena leżała dwa tygodnie twarzą do tapety w kwiatki, nie płakała — wyła, drapiąc paznokciami linoleum, podczas gdy matka wlewała jej do ust nalewkę z piwonii.
Pięć pustych lat później wyszła za Ryszarda. Był starszym inżynierem w zakładach, nosił okulary w grubej rogowej oprawie, które ciągle zjeżdżały mu na czubek nosa, i zawsze składał spodnie w kant na oparciu krzesła. Był solidny. Przy nim zawsze stał worek ziemniaków na balkonie i dziesięć puszek mleka skondensowanego w spiżarni.
Ale odtąd na żadnym weselu koleżanek, na żadnej sylwestrowej zabawie w zakładzie nie wyszła na środek sali. Siedziała pod ścianą, gniotła w spoconych dłoniach papierową serwetkę i patrzyła, jak inni przebierają nogami do muzyki.
Helena sięgnęła do czarnej torebki na kolanach, wymacała na dnie chusteczkę i przetarła kąciki oczu. Na chusteczce zostało beżowe smugę podkładu — zawsze wyrównywała nim cerę.
„Rozkleiłam się" — pomyślała i już miała skinąć na Tomasza, żeby zawołał Zenka spod bloku.
I wtedy muzyka w sali urwała się nagle. Konferansjer, łysiejący mężczyzn w za ciasnej bordowej kamizelce, stuknął palcem w mikrofon — sprzęt odpowiedział ostrym piskiem.
— A teraz, drodzy goście, ogłaszamy przerwę w maratonie sałatkowym! Biały taniec odwołany! Pan młody bierze sprawy w swoje ręce i zaprasza na parkiet najważniejszą kobietę w swoim życiu! Panno młoda, wybaczcie!
Helena przesunęła wzrokiem po solniczce, po plamie soku na obrusie. Pewnie zawoła kuzynkę Lenkę. Albo teściową z Krakowa, która cały wieczór skarżyła się na ciśnienie po podróży.
Podniosła głowę dopiero, gdy biały snop reflektora uderzył ją prosto w twarz.
Kuba — bo tak miał na imię jej wnuk — szedł do niej. Przesuwał ciężkie krzesła biodrem, gości nagle ucichli, tylko na kuchni gdzieś w głębi z brzękiem spadła na kafle metalowa pokrywka od garnka.
Zatrzymał się naprzeciwko. Pachniał balsamem po goleniu z drogiego barbershopu i odrobiną koniaku. Nachylił się, wyciągnął dłoń, na palcu błysnęła nowa obrączka.
— Babciu. Chodź. Zatańcz ze mną pierwsza.
Helena poczuła, jak papierowa chusteczka wypada jej z ręki na obrus. Nie odezwała się — nogi zrobiły to za nią, uniosły ją z krzesła, zanim zdążyła pomyśleć o kolanie, które od tygodnia strzelało przy wstawaniu.
— Kuba… ja przecież nie umiem już tak, jak kiedyś…
— To ja poprowadzę.
Sala patrzyła. Marta stała przy stole z ustami otwartymi w połowie zdania, zapomniała dokończyć „mamusiu, może jednak…". Tomasz odstawił kieliszek koniaku na obrus, nie zauważając, iż się przewraca.
DJ puścił walc od nowa, od pierwszych taktów, tym razem ściszył basy. Kuba objął babcię ostrożnie, jakby trzymał coś, co można stłuc, i poprowadził ją powoli, w małym kółku, żeby nie musiała robić dużych kroków.
— Skąd wiedziałeś… — zaczęła, a głos jej się załamał w połowie słowa.
— Mama mi opowiedziała. Że miałaś ślub. Że nie zdążyłaś zatańczyć.
Helena patrzyła na guzik jego marynarki, na wysokości swoich oczu, i przez chwilę nie widziała sali, tylko wyszczerbiony asfalt koło estrady, i Wojtka, który deptał jej po palcach ciężkimi trzewikami, i śmiał się przy tym tak, iż aż mu bąblowała koszula na plecach.
Kolano wytrzymało trzy okrążenia. Przy czwartym Kuba poczuł, iż babcia zwalnia, i sam zwolnił, nie puszczając jej ręki.
— Wystarczy — powiedziała cicho. — Stara jestem na takie rzeczy.
— Nie wystarczy. Ale usiądziemy, jak chcesz.
Odprowadził ją do stolika, nie do kąta przy fikusie — do stołu prezydialnego, obok siebie i Ani, swojej żony. Kazał przynieść jej krzesło z wysokim oparciem. Ania, w białej sukni, nachyliła się i sama nalała jej wody mineralnej, bez gazu, tak jak lubiła.
Wtedy Helena otworzyła torebkę po raz drugi tego wieczoru. Nie po chusteczkę. Wyjęła kopertę, w której od tygodnia leżały dwa tysiące złotych, odłożone z emerytury na prezent ślubny — chciała je wręczyć po cichu, żeby nikt nie widział sumy. Położyła kopertę przed Kubą na obrusie, przy talerzu z tortem.
— To nie na prezent od babci. To na wasz pierwszy wspólny wyjazd. Gdziekolwiek. Byle razem.
Kuba wziął jej dłoń, tę z nabrzmiałymi żyłami, i przytrzymał, zamiast dziękować słowami.
Tomasz, patrząc na to z drugiego końca sali, powiedział coś do Marty i oboje wstali, żeby przenieść się bliżej — ale nikt już nie odsuwał babci do kąta przy fikusie. Kelnerka zebrała ze starego stolika obrus z plamą soku żurawinowego i nie postawiła tam już nikogo.
Do końca wieczoru Helena nie zamówiła Zenka spod bloku. Siedziała przy głównym stole, patrzyła, jak wnuk tańczy z żoną, i tym razem nie musiała nikogo prosić, żeby ją wcześniej odwieźli do domu.
